\M[UNIVER5'//, ?4/.
■%13DN^'S0V^^ ^"^OKi
^^'<!/0JllVJJO^ <ri]]3NYS01"^^ %a]AINil3V\V^
"y:\os muvi^^ Digitized by tine Internet Archive
in 2008 with funding from
^''^'^'f'^% K^i.rncnft r.n.nnr.r.nn A^UIBRARYQ.^
o
.. Miprosoft Corporation
^ ifoc:
i i^:^! s
Vrnimiu cn-|>iN' . urn tiI\-^ <yl'tif\\n\j-\ ic\\^
\\^[ UNIVER^/^ ANCeifj^ ^.'OF-CALIFO/?,i;. ^.OF
:^ ' >^ '-b"
§ unr i
http://www.archive.org/details/delphinclassics01valp
f-iUl-^
m^'
mo^-^ ^y-o/-^ ^\\M\mym//^,_
r i s
^0.
■i £
*^'
•^^Oj/M|■^l^d^^>
oriiivj'jo^'' ^'^iij'jNv-yjv^v^^ ''■^Aii^AiiN,i:iv\v' '^ym\
A P U L E I I
OPERA OMNIA
EX EDITIONE OUDENDORPI AN A
CUM NOTIS ET INTERPRETATIONE
IN USUM DELPHINI
VARUS LECTIONIBUS
NOTIS VARIORUM
RECENSU EDITIONUM ET CODICUM
INDICIBUS LOCUPLETISSIMIS
ACCURATE RECENSITA.
lA-" rr' .^ f-' f~\
VO LUMEN PRIMUM.
T
LONDINI:
CUKANJE ET liMPKlMENTE A. J, VAL1>Y, A. M.
CNlVERSIXir ■{
j^oLi^^
v.i
CONSPECTUS
EORUM QU/E HAC EDITIONE
CONTINENTUR.
JuLiANi Floridi Epistola Serenissimo De
Praefatio Rulinkenii
Apulcii Vita ct Scripta, ex Wowerio
Tcstimonia dc Apulcio
Apulcii Metamorphoseon Lib. i.
'Iphino
Pag.
1
4
10
27
38
Lib. II.
Lib. III.
Lib. IV.
110
. 184
. 242
™X
Lib. V.
. 318
^j'
Lib. VI.
. 378
Lib. VII.
. 434
Lib. VHi.
. 488
_^
Lib. IX.
560
Lib. X.
654
Lib. XI.
735
Floridorum Lib. i.
821
Lib. 11.
852
Lib. III.
885
Lib. IV.
911
De Deo Socratis Liber
953
Dr Dogmate Platonis Lib. i.
1033
Lib. II.
1084
Lib. III.
,
1150
IV
CONSPECTUSo
Pag.
Apuleii Liber De Mundo , . . 1195
Apologia .... 1299
Fragmenta .... 1566
'AvexoiX'Svo; ex Menandro .... 1570
Lectori J. Bosscha . , . . 1573
NoT^ Variorum in Mctamorph. Lib. i. . 1581
Lib. II. . 1760
Lib. III. . 1945
Lib. IV. . 2029
Lib. V. . 2140
Lib. VI. . 2222
Lib. VII. . 2307
Lib. VIII. . 2390
Lib. IX. . 2521
Lib. X. . 2638
Lib. XI. . 2731
Exccrpta ex Jani Gruteri Suspicionum Libris incditis 2817
Notae Variorum in Florid. Lib. i. , . . 2839
Lib. II. . . . 2863
Lib. III. . . 2885
Lib. IV. . . 2900
Lib. De Deo Socratis . . 2917
De Dogm. Plat. Lib. i. . 2952
Lib. II. . 2972
Lib. III. . 2986
Lib. De Mundo . . 2990
Apologiam . . . 3045
NoTiTiA Literaria, auctoie J. Bosscha . . 3309
Elenchus Codicum Mss. . . . 3333
Reccnsus Editionum .... 3346
Rcccnsus Codicum Mss. qui in Bibliothecis Bri-
tannicis asservantur . . . 8367
Index ...... i
S E R E N I S 8 1 M O
DELPHINO
LUDOVICO,
LUDOVICl MAGNI FILIO,
JULIANUS FLORIDUS J. U. L. CAN. CARNOT.
SiSTiT sc tibi tandem, Serenissime Delpiiine, post
moras sane quam longas Apuleius noster. Sub tuis ille
diidum auspiciis, jussu parentis Augustissimi, novo cultii
adornari coeptus, et ad umbilicum perductus, si non om-
nino tempore (quod, tua in discendo celeritate vix susti-
nente docentiura moras, difficillimum erat), certe non in-
tcmpcstive prorsus in manus venisset tuas, nisi, quae et
aliis non paucis, huic quoque maligna fata lucem diu invi-
disscnt. Unde, cum sc jam nimis serum, et tibi plane inu-
tilem cerneret, perpetuis quibus eum damnaveram tenebris
premi sc baud admodum invitus patiebatur. Sed, nata
tibi c faustissimo connubio trina prole, cui ad dignas Prin-
cipibiis Viris artcs per vestigia tua sternendum crit iter
propediera, contine-i diutius non potuit quin e scriniis
meis crinnpcrct, ratus sibi quoque in Regiis pueris erudicn-
dis partes aliquas, et opportunam sui meique erga le ob-
sequii contestandi occasionem obtingcre aliquando posse.
Ilac (!um spe volentem cniitto lubcns. Quis enim vel levi-
ter tibi placuisse, ct tantilluni protiiissc tuis non toto animo
oxoptet, ac summaR fortunae ducat loco, cum se sciat ea-
dcm opera toti orbi ('Inisliimo profutiiiiinr' flue quippe
JJcliili, ct Viir, Chis, /Ijiul. A
2 liPISIOLA.
potentias gloriaeque nomen vestrum evcxit Ludovicus
Magnus, parens tuns, sic rem Gallicara prndcnlia, Reli-
gionem pietate stabilivit, sic invidorum infensoi unique vi-
cinorum hostiles animos fregit armis, sic virtutis suae admi-
ratione ac fama rcrura gestavum extremas orbis gentes ad
sui venerationem concivit, ut nulla jam pcene raundi natio
sit, nullus populus, cujus res rationesque non sint cum
vestris aliquo modo conjunctse : dura hos sustentat opibus
Princeps munificentissiraus, illos arniorum terrore bellator
acerrimus continet in officio, alios confirmat prcTesidiis,
alios vel sola nominis sui umbra tutos securosque praestat ;
et stabilita tot triumphis pace non ad luxum et desidiam
abutitur, scd ampliorem sibi ex parto per earn otio, quam
ex omnibus, quas retulit, victoriis, laudura segetem qua,^-
rit. Nullis quippc jam relictis in hac orbis luce, quos de-
bellet, hostibus, ipsum tenebrarum Principem aggreditur,
et de coelitura adhuc amplius, quam de mortalium judicio
solicitus, dam commeantium undique in has oras advena-
rum admirationem superbis a^diticiorum ac substructionum
molibus excitat, apud coelestis patriae cives plausum multo
jucundiorem ex subversis haereseos templis aucupatur.
Teterriraum illud monstrum, quod nullis superiorum regum
armis, nullis conatibus domari potuerat, otiantis LuDOVici
Magni subcisivis curis debellandum servabatur. Quo
jam prostrato ac penitus confecto, sanatis atque ad con-
cordiam et unanime turn erga Deum, turn erga Principem
obsequium reductis suorum omnium animis, propagatis
late finibus, et hostibus aut deletis, aut cladibus suis ad
saniora revocatis consilia, quid habet amplius Gallia ad
summam felicitatem optandum, nisi i;t ea propria sibi ac
perpetua Deus faciat ; hoc est, ut vitam Regi optinio diu-
turnissimam, et Prolem virtutis ejus eemnlam, eique quam
simillimam concedat? Alterum ut speremus faciunt cum
eximia in florenlissimum hoc Regnum 8uprcmi Numinis
benignitas, tum juges castissimae Christi Sponsae Ecclesiae
pro studiosissimo splendoris ac fidci suae assertore prcces :
alterum jam nohis coRcessum non sine jucundissimo laeti-
i;histola. 3
tiffi sensii animadvertimus, Skrenissime Delphine, cum
in te formani istara Imperio et LuDovico patre dignam cer-
nimiis, cum altam indolem pliirima comitate conditam, cum
acrem ingenii vim, et robur istud corporis, a3stus, frigoris,
imbrium, sitis, famis, et vigili^ patiens, et nullo labore
fractum observaraus. Nee dissimiles Patri filios et Avo
nepotes spondet nobis turn Borbonius Bavarusque
Sanguis baud unquam degener, tum egrcgia in Aula orbis
principe educatio. Aderunt quippe ipsis prtestantissimi
artium omnium excrcitatioiuimque liberalium Magistri.
Aderunt Magistrorum omnium pra:;ceptis et adhortationibus
potentiores Paternorum Matcrnorumque exemplorum sti-
muli, quibus mirum bona indoles quantum excitetur. Ad-
erit cum recentium, tum veterum sapienticB humaniorisque
literaturae auctorum lectissima supellex, quos inter Apu-
leius quoque noster locum sibi aliquem dari postulat : non
quod tantum sibi arroget, ut Regios Pueros cupiat inter
Milesias ^.uas Punicas consenescere, quod Clodio Albino
quondam exprobrabat Imperator Severus ; sed quod, gna-
rus utile dulci Principibus maxime pueris esse admiscen-
dum, non desperet amplam eruditionis suas, obsoletioris
paulo et salebrosioris, penum fabulis non inficetis conditam
ipsis fore nee inutilcm, nee injucundam. Est et ubi gra-
viores personas sustineat, Oratoris scilicet copiosi et in-
geniosi, in prolixa sua Apologia, et Fragmentis vere flori-
dis aliarum orationum, ac Piiilosophi non inelcgantis, in
opusculis illis, in quibus totius Platonica? Doctrinas pla-
cita, buc illnc in Philosophi illius Dialogis sparsa, colligit,
ac veluti iu compcndiaria tabclla i)onit ante oculos. His
nominibus, et quod a me tuis sub auspiciis expolilus cxor-
natusque est, et Augustissimo tuo Nomini inscriptus, adi-
tuin ad te quaerit, Serenissime I)i<:[.1'I1ine : qucm si laci-
lem ei concesseris, si vota et obsequia mea defercntem be-
nignc cxceperis, et in tuorum volueris esse numcro, curas
vigiliasque mcas optime collocatas putabo, alcpic ad novam
Ausonii Pocta) editioncm, (inaiu tibi adorno, alacrior me
accingani.
t
H H
I o.
JEQUO LECTORI
S. D.
DAVID RUHNKENIU8.
i/uo scriptores vel inprimis nobiles ex Antoninorum es-
tate, Gellius et Apuleius, cum, eloquentia saeculi sui non
contenti, meliorem quaererent, judicio lapsi, in aliud genus
iiiagis vitiosum inciderunt. Cum enim omne recte scri-
bendi consilium ad unius Ciceronis, et ut quisque ei simil-
limus est, normam dirigere debuissent, uon ii quidem op-
timos illos omnino reliquerunt, sed tamen cum eorum imi-
tatione scriptores ex ultima antiquitate repetitos ita con-
junxerunt, ut modo cum Cicerone, Caesare, Livio, et simi-
libus, ntodo cum Evandri matre loqui viderentur. Ac
Gellius quidem in hac xaHo^vjX/a paulo moderatius versatus
est, nee temere et passim verba exoleta arripuit, sed e solis
fere Comicis priscis voces ac formulas exquisitiores, qui-
bus orationem suam distingueret, libavit. Quod pulchre
vidit Lipsius Preefat. ad Senecam : ' Tu, Agelli, non nisi
veteres Comicos et Latii puritatem sectaris, et exprimis :
fatendum est.' Quod judicium cum verissimum sit, nee
obscuro loco positum, mirari subit, ne unum quidem ex tot
Gellii Interpretibus, nisi forte J. F. Gronovium excipias,
ad tam perspicuam et tot vestigiis impressam Comicorum
imitationem uttendisse. Quo minus diibito futuros ejus
Editores, quasi praitereundo, admonere, ut, si in eo recen-
PR.EFATIO. 5
sendo operae pretium facere velint, in Plauto, Terentio, et
aiitiquiorum Comicoriim reliqniis tractandis assidui sint,
et in hac comparatione, Gellii vel explicandi, vel corrigendi
caput esse arbitrentur. Sed Gellius nihil ad nos, aut, si ad
nos, nihil ad hunc locum. Do Apuleio res postulat ut
dicaraus. Is igitur tantum abfuit, ut sibi in hoc genere tem-
peraret, ut potius e casca vetustate earn orationem conflaret,
quam nemo, nisi qui multuni teraporis in ea Latinitate cog-
noscenda contriverit, sese speret assecuturum. Scio, viros
eruditos esse, qui non omnia hujus modi verba ab antiquis
scriptoribus sumta, sed temere et pro libidine conficta pu-
tent : id quod Drakenborchius ad Liv. xlv. 36. de Gellio
affirmare audet ; de Apuleio Roaldus ad ejus Metam. viii.
p. 550. Sed ego libentius sequar Oudendorpium ad Me-
tam. IV. p. 246. bene judicantem, nihil Apuleiuni sine ex-
cmplo scripsisse. Etenim bona pars eorum, qua? a Gellio
et Apuleio licentius insolentiusque ficta videri possint, a
Grammaticis antiquis, maxinie a Glossographis, conservata
reperitur. Quidni igitur reliqua, quorum nullum apud
Grammaticos, qui nunc supersunt, vestigium est, pari auc-
toritate niti dicamus ? Qua de re liquidius judicari poterit
turn, cum quis juniorum Literatorum, qui nunc subitariis
Conjecturis edendis famam venantur, sese ad earn laboris,
ctsi non nimis grati, tamcn Uteris et laudi suae magis profu-
turi, ad cam igitur laboris paticntiam sese durarit, ut Glos-
saria Latina, in Leidensi Bibliothcca latentia, quibus nihil
usquam vel vetustate, vel pra^stantia simile reperias, e tcne-
bris in lucem vocet,linguamquc Latinam, de cujus inopia ve-
tus querela est, aliquot mille vocabulis ac formis, nondum
cognitis, locuplctet. Quanquam, quai juvcntutis nostnc mol-
lities est, magnopere vcreor, ne hajc surdis aurii)us canam.
Sed redeat, unde dedexit, oratio. Est sane ista antiqui-
tatis alTectatio molcsta Apiileium Icgentiljus. Nescio tamen,
an molestior sit tumor Africanus, quo orationem, in iis qui-
dcm lihris, quos a doctis legi voluit, prajtcr modum et pu-
(lorcm indavit, ceteroqui minimc hcbcs ail id, (juod reel ins
csset, intclligendum. Quippe in Apologia, qucf non in
(y I'R/EFATIO.
umbraciilis eruditorum legenda, sed in fori luce habenda
esset, tarn vacuus est his ineptiis scholasticis, ut ejus ora-
tioni nihil, aut certe non multum ad summam sanitatem
deesse videatur. Ad quern modum si ceteros libios scrip-
sisset, eum, sine ulla exceptione, cum Mureto Var. Lect.
XVII. 19. 'erudituni inprimis et venustum scriptorem' vo-
carem. Jam scriptor tam eruditus, ac tantus eruditionis
ostentator, cum non unura de multis, sed longe doctissimum
interpretem postularet, bonis avibus accidit, ut Franciscus
Oudendorpius ingeniuui et doctrinam suam ad eum illus-
trandum expoliendumque conterret. Erat ille omnibus
pra^sidiis, ad rem bene gerendam necessariis, instructus et
paratus; exquisita Latinitatis universaj scientia, eruditione
accurata et recondita, quae non de Latinis tantum fontibus,
sed, ut Perizonii discipulum agnoscas, etiam de Grascis
esset derivata, sumraa scriptoium excusorumque librorum
copia, usu denique horum instrumentorum totiusque rei
criticae tanto, quantus intelhgi maximus potest in accura-
tissimo tot veterura scriptorum Editore. Triginta circiter
annos in Apuleio emendando versatus est, nee tamen opera
continenti, sed aliquoties per alias curas, inprimis per Sue-
tonii Editionem, interpellata. Ac potuisset ipse opus pro-
dere, et vivus gloria sua frui, nisi librarii, dubitantes, an ex
Apuleio tam pingue et paratum lucrum venturum sit, quam
ex aliis scriptoribus, qui quotidie in scholis teruntur, rem
tergiversando in longum traxissent. Ita cum Apuleius com-
plures annos in scriniis jacuisset, ego bibliopolarum fasti-
dium, quod nos tam praestanti interioris doctrinas monimen-
to privaret, non diutius ferendum ratus, petii contendiquea
Theologo supra vulgarem modum erudito, Cornelio Ouden-
dorpio, Francisci filio, ut mihi facultatem daret Apuleii in
lucera proferendi. Qui, qua est humanitate et literas ju-
vandi studio, facile petenti veniam dedit. Et ecce, reperi
librarium votis meis hactenus annuentcm, ut reciperet, se
praecipuum Apuleii opus, Metamorphosin, statim excusu-
rum, rcliquos libros, Florida, Apologiam, Philosophica ad-
diturum, si Metamorphosis cupidos cmtores invenisset.
PIl.EFATr>. 7
Hac conditione imprimendi factum est initiura. Equidem
tiiiu putcibam, nullas meas partes, nisi speciminnm typo-
graphicorum lelegendorum, fiitiiras. Sed mox aniinadverti,
Oudendorpium, dum textnni ad veteres libros conforraare,
ut fit, ex die in diem distulerat, raorte occupatum, aliis,
quod agerent, reliquisse. Qua causa impulsus, liunc mihi
laboremsumsi, ut contextum, qui in Prica^anaEditione est,
cum cura perpensis vetcrum librorum lectionibus, partim
de Oudendorpii, partim de meo judicio refingerem, in hac
opera vicaria versatus aliquanto religiosius, quam magnus
Scaliger : qui, cum posterioris Editionis Vulcanianas apud
Rapheleng. a. 1600. curam suscepisset, in alieno opera
plus sibi sumsit, quam Critices ratio et modestia fere-
bant.
Sequitur, ut dicamus, quibus adjumentis criticis fretus
Oudendorpius ad Apuleium castigandum accesserit. In
quo quidem genere mihi parum licet lectorum expectationi
satisfacere, qui non plus de ejus subsidiis cognorim, quam
quantum ex Animadversionibus in Apuleium, et paucis
nutulis, in fronte librorum scriptis, discere potui. Ex Edi-
tionibus primis, qua3 Codicum scriptorum auctoritatem
obtinent, eum, video, usum esse Romana a. 1469. quam
Bandinius Catal. Codd. Lat. Mediceor. T. ii. p. 655. de-
scribit; Veneta a. 14S3. Vicenlina a. 1488. Nee ulla
earum, qutc has principes sequenti aetate consecutae sunt, el
videtur defuissc. Sed omnibus longe multumque praefere-
bat Juntinam posteriorem a. 15*2'2. 8. cujus textum, acri judi-
cio et bonis libris usus, praeclare constituit Bernardus Phi-
lomathcs Pisanus. Ea quantum Apuleio profuerit, singulcC
prope paginae ostcndunt. Ad scriptos libros quod attinct,
IX. Codicum Exccrpta so ad manum habuissc, Oudendor-
pius testatur ad Metam. ix. p. (i'}6. Omnibus hucusque
cognitis, si minus antiquitate, de qua alius alitor judicat,
ccrte bonitate facile praestant duo Florentini, recensiti a
Bandinio 1. c. p. 4. et 654. quorum varietates a sc enotatas
Fridcr. l^indcnbrogius cum Elmenhorstio communicarat.
Sed, quo nolior est Elmcnhorstii in hoc genere ncgligcntia.
» FRiEFATIO.
eo gratior Oudendorpio accidit eadem collatio, ipsius Lin-
denbrogii manu scripta, qiiam ei Jo. Alb. Fabricius rnisit.
Quanquam Oudendorpius in hac quoque collatione illara
diligentiam et curam, qua nunc Critici veteres membranas
excutiunt, aliquando requirit, ut ad Metam. v. p. 360. Pa-
latinum Codicem Wowerius adhibuerat, Sed hujus etiam
accuratiorem collationem, a Jano Grutero factam, Leiden-
sis Bibliotheca Oudendorpio suppeditavit. Veniaraus ad
eos Codices, qnibus nemo ante eum usus reperitur. Ex
llegia Pavisina habuit Excerpta Codicis membianacei, xv.
saeculo scripti, quera Catalogus Mss. n. 8G67. assignat : i(era
Editionem Aldinam cum Ms. collatam per Hieronyraum
Groslotium Lislaeum : Variantes denique ex Codice Fr.
Petrarchae, et alio nescio quo, quarum illas vir doctus ex-
emplo Vicentino ascripserat, has Aldino P. Pithoeus.
Ex Leidensi Bibiiotheca sumsit lectiones incerti Codicis,
quas Gerardus Vossius, Gerardi Joannis filius, in margine
Vulcanianas posterioris notarat. A Josepho Wassio, prpeter
correctiones, quas ipse fecerat, accepifc Excerpta ex Codice
Anglicano Paraei, de quibus ipsum vide ad Metam. i. p. 5.
His egregium adjumentum accessit ex Bibliotheca Guel-
pherbytana, cujus duplex Codex a G. Cortio cum exemplo
Colviano quam accuratissime comparatus erat. CI. Ernes-
tus, qui horum Excerptorum copiam Oudendorpio fecit,
utrumque Codicem ita describit: Primus est membrana-
ceus, sed lacunosus, incipitque in L. ii. Scriptus est in pa-
limpsesto. Versus ante videntur in libro fuisse, quorum sc.
vestigia clare apparent. Scriptura est luculenta, st^culi x.
aut XI. Alter exhibet totam Metamorphosin, nitide, sed
perparvis Uteris scriptus in membrana, saeculo xii.aut xui.
Conspirat cum Palatino. Hactenus Erncstus. Ultimo
loco commemoranda est membrana Jac. Phil. D'Orvillii,
sagculo XIII. eleganter scripta, quam ipsi Oudendorpio in
manibus habere, et arbitratu suo tractare licuit. H^ec una
majorem vim variantium prasbuit, quam dua; tresve ab aliis
inspectae. Tanti in hac librorum comparatione refert, qui-
bus oculis et quam otiose rem agas. Idem Codex post do-
I'R/EFATIO. 9
mini mortem in Bihliothccam Oudcndorpianani pervcnit ;
inde aliquando, si bene novi libcralitatem prsestantissimi
filii, quern supra laudavi, cum aliis Mss. paternis, quorum
luculenta copia superest, in publicam Leidensem migratu-
riis. Sed quibus, quam idoneis Codicnm praesidiis Ouden-
dorpius instructus fueiit, lectins ex ejus Animadversioni-
bus, quam ex nariationis nostrcc jejunitate, cognoscetur.
Eadem causa est, cur dicere supcrsedeam de Emendationi-
bus virorum doctorum ineditis, per totum opus spavsis, v. c.
Claudii Sahnasii, qua3 per Ernestum ex Bibliotheca Guel-
pherbytana ; Godefridi Sopingii, N. Heinsii, Is. Vossii, &c.
quae ex Bibliotheca Leidensi et aliunde ad eum pervene-
runt.
Rellquum est, ut de recensione ceterorura Apuleii libro-
rura, quos nunc Metamorphosi addere non licuit, verbo dica-
mus. Hi quoquc iisdem vetcrumlibrorum subsidiis, eadem-
que subtilitate critica castigati sunt : sed Notae sunt minus
uberes ac copiosae, sive quod minor difficultas in illis inter-
pretandis exoriebatur, sive quod Editor longo opere defungi
festinabat. Ceterum speramus, banc Metamorphosis Edi-
tionem, qua Uteris Latinis, vix dici potest, quantum lucis
allatum sit, a bonarum artium studiosis tam cupide cxcep-
tum iri, ut, qui in cam impensas fecit, re ipsa experiatur,
posse se sine jacturae periculo alterum volumen adjungere-
Quod ut prius magnitudine aequet, praeter superiorum Edi-
torum Praef'ationes, et Indices necessarios, comprehendet
Philippi Beroaldi Notas, quae sint e critico genere, et intc-
gras Joannis Pricaei, quas Oudendorpius, ne textum copia
sua mergercnt, hoc volumine exclusit. Illud denique, quan-
tumvislcve, monerc non alienum fuerit, Pricaoanae Editionis
paginas novae luijus margini ascriptas esse, proptcrea (juod
vir doctissimus non nisi ex ea Metamorphosis loca in
Notis suis citavit. Vale. Scrib. Leidae, d. 18. April.
MDCCLXXXVI.
A P U L E 1 1
VITA E T S C R 1 P T A,
EX WOWERIO.
JMadaura, civitas Africae, in Numidiae et Gaetiilia3 con-
finio sita, oppidum Syphacis, eoque victo Masinissae Re-
gis, niunere pop. R. et Veteranoruin militum novo conditu
splendidissima colonia. Haec L. Apiileium claro loco ortura
patria excepit. Patre genitus est Theseo Duunivirali,
aliisqiie honoribiis perfiincto: mater ilii Salvia; cujus
origo a Plutarcho et Sexto Philosopho, ejus nepote, mana-
vit. Natalis vero Hadriano imperante incidisse videtur; et
quidem postrerao illius imperii tempore, si recte colligimiis
setates clarissimorum Virorum quorum meminit. Lollii
Urbici, cl. Viri, Praefecti Urbis, testimonio in jiidicio niti
conatur: quo legato Antoninum Piuni Britannos debel-
lasse Capitolinus tradit. Lollianum quoque Avitum cl. V.
in Apologia ad testimonium vocat, quem sub Antonino
Philosopho, et L. Aurelio Vero Bithyniae prasfuisse appa-
ret ex Ulpian. 1. 1. de Decur. Scipionem Orphitum, Africae
Proconsiilem, memoratin Floridis, quem idem Capitolinus
Praefectum Urbis D. Pio imperante, et mox sub Antonino
Philosopho aliis honoribus auctum narrat. Ex quibus, ut
in re clara, asserere licet Apuleiura temporibus Antonini
Pii Divorumque Fratrum vixisse. Decora illi etelegans cor-
poris species, ut etiam sine vi carminum non solum Puden-
tillam prope jam floris cxtincti, sed vel Penelopen ad amo-
rem sui inducere potuissct, si qua tamen auctoritas tabulis,
quibus imagines Virorum lllustrium ex antiquis monumcntis
APULKII VITA. 11
doctissimus Vir Fulvius Ursiniis expressit : quanquani
illamm fidem ceitam probariint Apuleii accusatores, qui
vultus liberalitatem, capillos delicatos, atque ad lenocinium
decoris piomissos, nimiumqiie adeo muuditiarum studium,
tanquam crimina, intenderunt : quorum nihil fastidiose a
se spernit Apuleius ; sed pervenasta et eleganti oratione
istliaec omnia competere Philosopho ostendit. Et verc
quidem conveniens Philosopho, nihil in se sordidum, nihil
immundum pati, plane etiam absurdum, et ab orani ratione
alienum, ut is, qui coelestia et aeterna contemplatur, spur-
cus et pollutus incedat, pura et incorrupta attrectatione
maculosa contaminet. Ingenuarura artium studiis semper
deditus, earum cultu omnem astatem transegit. Primis
pueritiae annis sedem ac magistram studiorum Carthaginem
habuit, quani postea Athenas transtulit. Indc Carthagini-
enses parentes suos ac primos magistros celebrat. Inde
gloriatur, se illis * nee lare alienum, nee pueritia invisitatum,
nee magistris peregrinum, nee secta incognitum, nee voce
inauditum, nee libris illectum ; sectara Athenis Atticis con-
tirmatam,' Carthagini vero ' inchoatam.' Platonicae enim
fixmiliae nomen dedit, eique divinae sectas se transcripsit,
quam pvaeclare ingenii nionumentis exornavit, ut, vel jure
quodam Pra3cipui,Platonicus. Petiit deinde Romam, ubi
' advena studiorum Qiiiritium,' ita enim scribit, Mndigenum
sermonem, nullo Magistro praseunte, excoluit.' Eam tamen
peritiam Linguae Latinas et Juris Quiritium assecutus est,
ut causarum patronum ageret, et stipendio forensi mereret.
Unde, cum sacris desponsus, et tcnuitate impeditus esset,
quominus iis traderetur, hoc studio sufficicntes sumtui
nuramos acquisivit. Nam, etsi Apuleio et fratri coha3redi
relictum a patrc IIS. vicies, tamen patrimonii vires im-
pensae peregrinationcs, crebraj liberalitates, ct diutina stu-
dia non parum attrivcrant, nee vcretur incoiisessu Judicum
et frequentia auditorum animose dicere : ' Amicorum ple-
risquc opem tuli, et magistris plurimis gratiam retuli, quo-
rundam ctiani fdias dote auxi ; ncque enim dubitassen),
vel univcrsura patrimonium impcndcre, ut acquircrem, (|iiod
12 APULEH VITA.
majus est, contemtum patrimonii.' Certe non valdc opn-
lentum fuisse, baud obscure constat; nam et xi. Me-
tamorphoseon se admodum pauperem ait, adeo lit ves-
tem ipsam vendere sit coactus, quo sacrorum impensis pa-
rem summara corraderet. Nisi potius tunc temporis pau-
perem capies, exhaustum scilicet diutina peregrinatione, et
recentera a deforraatione, qucB omnibus bonis spoiiaverat.
Cum vero accusatores paupertatem exprobrassent, tanquam
in proprio et familiari crimine, suoque Philosopho accepto
et convenienti, tantum non divina oratione prope dixerim
exultat, et paupertatem vel divitibus ultro expetendam
proponit. Et sane verisimile videtur, cum Apuleius minus
se locupletem cerneret, ideo facilius impulsum, ut /Emilia)
Pudentillas nuptias non aspernaretur ; nam alioquin parum
dignum illius ingenio, ut juvenis corpore et animo elegans
duceret viduam, nullis formae blandimentis, et annis rebus
voluptariis jam fere abnuentibus, nisi prolixa dote et molii
conditione invitatus : quamvis ipse multis verbis amoliri
conatur banc suspicionem, nullaque avaritias causa concu-
pisse uxorem ex tabulis docet. Qua vero occasione CEam
venerit, qua conditione Pudentillae matrimonio junctus sit,
copiose narrat. Ex bac tamen utriusque dissimilitudinc
nata opinio, venenoetmagicismaleficiis coactam mulierem
nupsisse ; inde apud cl. Maximum, Africae Procos. a Lici-
nio ^Emiliano reus Magiae postulatus, quod scilicet sexa-
genariam, post longam viduitatem, carminibus ad sui aeta-
tem flexisset, ut grandem dotem amanti mulieri extorqueret ;
sed adversus intentata crimina insignis eloquentiie preesidio
munitus peritissime velitatur, eaque innocenti sine causa
objecta, longa oratione ostendit. Magiae tamen noscendae
desiderio ardenti se flagrasse scribit, atque ideo Tbessaliam
maleficiis famosara petiisse, nisi base iraitatione Graeci auc-
toris, quem exprimebat, scripserit. Multa et mira de eo
tradita, ac peritissimum artium Magicarum, et Christo prae-
stantia miraculorum superiorem ab Etbnicis aestimatum
Lactantius et Augustinus memoriae prodiderunt. Quod
vero idem D. Augustinus notat, quasi praeclara sua elo-
ArULlill VITA. 13
qucntia ct Magicis artibus nc ad aliquam qiiidcm j iidiciaiiam
potestatem peivenire potuisset, nolira iili vitio dari. Multa
protecto intervenirc poluerunt, qiias impedirent, ne virtu-
tibus tribuerentur merita, qua? jure suo peterc debebant ;
prave judicantium error, invidia seqiialium, et singulorum
quasdam perversa cascitas, qua indignis fasces deferunt.
Cum gratia aut odium imperat, idem ille orbis pari verti-
gine semper circumvolvitur, in quo preetura Catonem
negligit. Nempe, quia non assecutus Apuleius, qua? vir-
tutes et ingenii bona merebantur, ideo adipisci non potuit ?
Infirma ratio et solis imperitis conclusa : quinimmo nun-
quam ilia consequi afFectavit, in quibus alii anxie vota sua
suspendunt. Quid enim sacra haec et impolluta ac semper
quieta et secura proiessio, quid, inquam, commercii habet
cum strepitu forensi, fraude accusatorum, gemitu reorum,
sanguine innocentum ? Quis vero similior Deo, quis pro-
pior quam Philosophus, qui, reiicto mortalitatis contagio,
raysteriis divinis conscius, divina consilia rimatur, ad coe-
lestium consortium prope admissus ? Unde ipsi Apuleio
Philosophus omnium Deorum Sacerdos definitur. Quaj
igitur decora Philosopho, quge salvo Philosophia? honorc
potuit, et arabiit, et obtinuit. Sacris enim quamplurimis
initiatus: ' Sacrorum/ inquit, 'pleracpic initia in Graecia
participavi, multijuga sacra et plurimos ritus, varias ca3ri-
monias studio veri et officio erga Deos didici.' Sacerdotera
Provincia) Africas raunera edidisse, et venatores vestivissc
auctor est D. Aug. et ipse in Floridis se ^Esculapii Antis-
titem profitetur. Quo pertinet quod apud (Eenses dc istius
Numinis majestatc publico disseruit, oratione cdita com-
mendavit, hymnumque ei dcdicavit. In libro de Deo So-
cratis, cum variarum gentium pcculiares Deos rccensuisset,
^sculapium ubique coli addil, tanquam hujus numcn pra^-
clarius reierret, cui se in primis consccrarat. Nam Car-
thaginicnsium Deos rcligiosius se venerari ait; iEsculapius
vero Numcn illorum tutelare et proprium, ut ex Tcrtulliano
et aliis patet. Isidis in Graecia, ct lloma) Osiridis sacris
initiatus est, ubi ct scgrcgatus ab aliis, ct in Collcgii Isiaci
14 APULHII VITA.
Pastophoros cooptatus, sacrorum munia obiit. Dignitates
aufem istas et cxiraia^ eruditionis fama varies illi in diversis
civifatibusstaliiarum honores pepererunt. Caithagini ex de-
creto splendidissimi ordinis statua est illi locata. OLed qiio-
que statiiam Apuleio erectam, licet cives aliquot Qj^eiises
intercederent, D. Aug. refert. Non potuit autem in tanta
iiominis cclebritate, tantis animi bonis, tam preeclara doc-
trina, quin plurimos amicos reperiret: praesertim cum mul-
torum studia passim juvaret qua publicis dissertationibus,
qua editis ingenii sui monumentis. Inde est quod ad Scipio-
iiem Orphitum, Africae Procos. scribere non verelur: * Ita
semper ab ineunte eevo bonas artes sedulo colui, eamque
existimalionem morum ac studiorum cum in Provincia
nostra, turn etiani Romae quaesisse me tute ipse testis cs ;
ut non minus vobis amicitia mea capessenda sit, quam mihi
vestra concupiscenda.' Lollianum avitum, Africa? Procos.
patronum illi et araicum legimus, ejusque epistolarum tes-
timonio in judicio nititur. Sevcrianum item, Africae Procos.
et Honorinnra ejus filium, legatum. Strabonis ^miliani
nccessitudine miris modis gloriatnr, quam inchoatam com-
militio studiorum ait. Testis illi fuitin curia Carthaginien-
sium de statua locanda, apud quem libello misso intercessit,
ut Celebris locus concederetur: unde ipsius honori librum
conscripsit. Praeter hos amicos laudat Clementem Poe-
tam, cujus extabat Alexandreis pulcherrimum carmen ;
Savidium Severum et Julium Persium ; Quintianum, cujus
eruditionem et cloquentiam valde commendat; Appios
apud quos Gilae diverterat, et Faustinum cui libros de Mun-
do et Philosophia Morali inscripsit ; quem tamen cum
filium vocat, afFcctus potius quam sanguinis cognomen
cxistimarim. Fuit autem in Apuleio elegans ingenium, et
indolis gratiosa quasdara festivitas, doctrinee vero varietas
tanta, ut inter praecipua ejus exempla merito ccnseri
possit. Plurimis artibus plcrosque imbui, se vero omnium
peritum, ait. 'Universas,' inquit, ' Philosopbiae crateras
bibi. Canit Empedocles Carmina, Plato Dialogos, Socrates
Hymnos, Epicharmus Modos, Xcnophon Historias, Xe-
APULEII VITA. 15
uophanes Satyras: Apuleius hajc omnia novemqnc Musas
pari studio colit.' Hanc tamen tantam tamque variam in-
genii et industriae famam pari consensu assecutus est.
Quanta enim animi contentione, quam indefesso studio
optimas artes sectatus sit, ipse de se testatum reliquit.
Scribit enim in Apologia, * continuationem literati laboris
omnem gratiam corpore detersisse, habitudinem temiasse,
coloremobliterasse, vigorem debilitasse, se ab ineunte sevo
iinis studiis literarum ex suramis viribus deditum, omnibus
aliis spretis voluptatibus, super oranes homines impenso
labore, diu noctuque, cum despectu et dispendio bonae
valetudinis eloquentiam quassivisse.' Absque eo esset,
omnes fere discipb'nas non excolerc, sed ne percipere qui-
dem potuisset. Nihil vero optimorum studiorum intactum
reliquit. ' Poemata omne genus se confecisse' gloriatur, ' ap-
ta lyrae, socco, cothurno, Satyras et Griphos, Historias
variarum rerum, Orationes, Dialogos, et alia ejusmodi
tam Greece quam Latine.' Ex his tamen tam multis operi-
bus pauca admodura laudanda majorum curiositas velut
jacturae naufragio subduxit. Maximam vero illorum par-
tem, sive fatali patrum oscitantia, sive insidiosa magnis
ingeniis longitemporis serie, periisse verisimile est. Nam,
quas de rerum naturalium cognitione reliquerat, tota in-
terciderunt : cum tamen hanc Philosophiae partem prae-
cipue excolendam suscepisset. Abdita enim naturae et
rerum causas, animalium proprietates inter varia ex-
perimenta se investigasse narrat ; quae ab Aristotele,
Theophrasto, aliisque naturae patronis incomposite con-
gesta, se ordine tradidisse, et illis oraissa supplevisse
refert. Ex his omnibus collegit opus Naturalium Quaestio-
num baud dubie magnum ; nam et quintum ejus Libruni
laudari video, et quamvis Graecc hoc opus conscripserat,
pleraque tamen et Latine invulgavit, ac praesertim quae de
l)iscibus in co docucrat. Quod aulcm praecipuum istorum
librorum argunicntum I'uerit, ipse in Apologia docct. Ser-
vius, Virgilii intcrprcs, Apuleii de Arboribus nicntionem fa-
cit; Priscianus Medicinalium aucloritate usus. Medicii.a?
16 APULliU VITA,
certc sc peritum etstudiosum memorat; Uiide ctThomison
Medicus mulicrem morbo comitiali infcstatara domiim ejus,
ut inspiceiet, deduxit. Medicus igitur Apuleius ; sed Me-
dicus Philosophus, qui non tarn curando morbo, ut accu-
satores finxeiant, quam ut moibi causam iiidagaret, mulie-
rem ad se perduci passus ; cjuod fieri solitum, in Commen-
tario de Disciplinis Priscis notabo. Obversatur liber de
Herbis Apuleio inscriptus, falso huic Platonico Madaurensi
assignatus : sed eruditi erioneum scriptum Apuleio Celso
Medico vindicant, quem Scribonius Largus pra^ceptorem
suum laudat, et IMarcellus inter Medicina? auctores recen-
set. Phaedonem Platonis Apuleium transtulisse ex Graeco,
Sidonius et Priscianus prodidere. De republica scripsisse
Fulgentii testimonio constat. De Numeris ipsum Latine do-
cuisse Cassiodorus et Isidorus tradunt. Transtulit etiam
Nicomachi Arithmeticain, ut ex eodem Cassiodoro constat,
qui et de Musica ilium Latine scripsisse auctor est. Philo-
logici vero argumenti quamplurima conscripsit : Poemata
varia et plurimas Dissertationes. Epigrammata amatoria
Ausonio laudata, Carmen de Virtutibus Scipionis Orphiti,
Hymnus _^sculapio dedicatus Graeco et Latino sermone
conscriptus, item Dialogus Hymno praefixus, ipsius testi-
monio nota. Epistolarum ad Cerelliam idem Ausonius
meminit, quas lascivioris argumenti fuisse apparet. Li-
brum de Proverbiis secundum laudat Charisius. Convi-
vales Quaestiones, plurimorum auctoritate clarae, cujus argu-
menti fuerint, coUigere licet ex Macrobio, qui Plutarclium
ejusdem argumenti libros reliquisse tradit. Quo pcrtinet
quod in Floridis legimus : Apuleium scripsisse griphos.
Moris enim fuit yg'upovi, seu quaestiones ambagibus involu-
tas, in conviviis ad solvendum proponere, de qui bus pvaeter
Hesychium, Suidam, Scholiasten Aristophanis, Athenaeus
lib. X. ex Clearcho et aliis. Pollux xvkIxhu t!,YiTriij,ciTa vo-
cat. Ambigo an libri Ludicrorum, quorum meminit No-
nius, ad idem opus referendi. Suadere videtur Macrobius,
qui totum hoc scribendi genus ludicrum vocat. Cognati
indubie argumenti. In conviviis antiquorum frequens urba-
APULEIl VITA. 17
nitas : soluti enim vino, ut solet, dicteriis et salibus ludebant :
iinde apud Ciceronem Epist. ad Pactum : * Non multi cibi
sed joci hospes.' Et senex iste apud Plautum Milite : ' Vel
cavillator facetus, vel conviva commodus.' Apul. Metam. i.
' Cibo satio, poculo mitigo, fabulis permulceo : jam ad lu-
bentiam proclives erant sermones et joci, scitum et cavil-
lum.' Lib. II. ' Jam epularis sermo percrebuit, jam risus
affluens, et joci liberales et cavillus hinc inde.' Varium
autem cavillationum genus: ut Plutarch. Syrapos. ii. et
Macrob. Saturnal. vii. ssepiuscumcontumeliaalterius con-
junctum : unde dissidia et rixae obortae : ideo prudeutiores
ad queestiones convivales deflectere maluerunt. Utrumque
argumentum Apuleio pertractatum, et hoc quidem lib.
Quaestionum, illud vero Ludicromm. Ita legiraus apud
Suetonium, Caium Melissum Grammaticum conscripsisse
libros Ineptiarum, sive Jocorum ci. Sed ipse Nonii lo-
cus cujuscujus judicium secuti parum probae fidei videtur.
Neque enim satis aperte Apuleio libros Ludicrorum vin-
dicat. Disputationis de Jisculapio, quam apud (Eenses
recitavit, in Apologia meminit. Librum de Statua sibi
erecta, in quo gratias agebat Carthaginiensibus, et librum
Scipionis iEmiliani honoribus dedicatum ipse quoque lau-
dat. Praeterea Orationem vulgasse adversus contradictio-
nem quorundara civium, de Statua apud (Eenses locanda,
D. Aug. testis. Hermagoras Apuleii, Fulgentii et Priscia-
ni raentione, notus: cujus argumenti fuerit, assequi non
potui. Dialogi speciem prae se ferre videtur. Inscriptio a
persona, cui partes loquentis dederat. Tributus autem in
plures Hermagoras, imitatione Platonis, ut ex locis a Pris-
ciano citatis conjicere licet. Quam vero idem Priscianus
Epitomam ejus laudet, ignoro : nisi ad historiarum epilo-
men referas; quo et locus, q»iem prolcrt, ducerc videtur, et
ilia in Floridis : ' Ilistorias variarum reruni, nee non Dialo-
gos laudatos philosophis.' Et haec quidem omnia injuria
temporis invida molitione nobis subtraxit. Inter ilia vero,
quae velut ex communi incendio rescrvata, primi occurrunt
Metamorphoseon libri suo jure primum locum occupaturi,
Ddpli.el Var.Cliis. A)»(l. B
18 APULEII VITA.
si eetatis aiit annorura censu aestimetur. Nam prima foetura
excidisse Apuleio liquido dignoscimiis ex ipso, quod, cum
alias gloriari soleat de verborum proprietate, initio horum
librorum veniam praefatus sit : ' si quid exotici ac forensis
sermonis rudis locutor offenderet ;' tanquam si, recens a
studio fori, huic meditationi se tradidisset. Nam primum
ejus tirocinium, postquam Latine didicisset, in causis agen-
dis, et primum hoc opus Latine vulgasse, etiam ilia produnt,
quae subnectit eodem loco : ' Hsec ipsa vocis immutatio, de-
sultoriae scientiae stylo, quem arcessimus, respondet.' Quae
enim ilia vocis immutatio, nisi quod Grcecum sermonem fa-
miliarem et consuetum mutaret, et jam Latine scribere in-
stitueret? Illi Metamorphoseon libri ludicri plane, et varii
argument! : in quibus tamen non deserit institutum, ut a
Graecis accepta Latine tradat. Infinita quidem de suo mis-
cet, secutus tamen vestigia Luciani, qui fere simili lictio-
ne AovKiov sive "Ovov scripsit. Rationem inscriptionis ipse
Apuleius reddidit initio lib. i. * Figuras fortunasque homi-
num in alias imagines conversas, et in se rursum mutuo
nexu refectas hie exordior :' et potior sane argument! pars
sui ipsius Iransmutatio. Hunc itaque titulum imposuit
Auctor, quem solum antiqua exemplaria praeferunt : ilium
vero de A^iuo aiireo alii affinxerunt. Si enim ad argumenti
indicium adjicere aliquid voluisset, imitatione Luciani, de
Jsiiio fortasse, nunquam vero de Asino aiireo inscripsisset.
Ita Ciceronis Dialogum, quem Brutum appellarat, sub titu-
lo de Claris Oratoribiis exposuerunt. Idem in aliis Cicero-
nis libris et Platonis Dialogis observare licet : qua parte
saepius erratum in Ausonii aliorumque operum lemmatis.
Velim autem doceri ex ipso Apuleii opere, quas ratio sua-
dere potuisset, ut de Jsino aureo inscriberet : velim ostendi
quo proximo argumento hoc colligi possit. At Augustino et
aliis hoc indice laudantur. Quis negabit? sed, ut notos an-
tiquis hoc titulo concesserim, ita ab Apuleio hac inscriptio-
ne vulgatos non fit verisimile. Quia vero hoc opus placuit,
sive ob figmenti festivitatem et leporem fabularum, sive
aliam quamvis ob causam, obtinuit ut de Asino aureo dice-
APULEII VITA. 19
letur. Pcrvulgadim est pulchra et clegantia aiiroa dici, iit
Graecis fa %pu(ra, apjora xcu xciXa. Ita apiid Plinium lib.
Epist. II. * Aurea Fabula,' et Caii Jurisconsiilti ' Aiireo-
rum Commentarii.' Atqui, ut twv nv^ayopslm s'tt*} to. ^pva-a,
ita Apuleii de Jsino aureo. Video et MUesiarum ea-iygacfi^v
iisdem libris assignaii, nullo tamen certo antique auctore,
nisi quod Imperator Severus Epist. ad Senatum apud Ca-
pitolinuni 'Milesias Panicas' appellet. Nunquam tamen
MUesiarum libros inscriptos affirmabis. Nam ilia Sever!
contemtim dicta in Albinura itidem Afrum : ipse autem
Apuleius initio operis seimone Milesio varias fubulas con-
scripturum se ait. Milesiaj enini hujus scilicet argumenti fa-
bula3, in quibus, ut Hieronym. ad Eustochium, ludus et ob-
lectatio: unde Tertullianus de Anima, cap. 23. Milesias
yEonum appellat commenta _Eonum Valentiniani. il/Arj-
aiaxoiv 'Apia-Tsloov meminit Ovidius Tristiuni lib. ii. Plutar-
chus in Crasso vocat ^i^klu ay.6Ka.<7Tu. Sisennae Milesiaruni
lib. II. laudat Charisius. Verba vero Fulgentii, ut hoc in
transcursu nioneam, iii. Mytholog. in fabula Psyches, ubi
librorum Metamorphoseon mentionem facit, corrupta sunt :
* Sed, quia hasc/ inqnit, ' Saturantius et Apuleius paene
duorum continentia librorum tantam f\ilsitatum congeriem
euarravit.' Nullis, quod sciani, scriptoruni indiciis notus
hie Saturantius, neque adeo auctoris nomen. Mendosa au-
tem Fulgcntii verba ita restituenda : Sed, quia h&c satu-
rantius Apuleius pane duorum coulineritia librorum. Lib.
de AUegoria, lib. Virgil. ' Ut tuis saturantius aliquid ad-
huc faciamus ingcniis,' et ' Saturantcr haec in libro Physio-
log.' Tertullianus de Anima, ' Cetera Jlcrniippus quinione
voluminum satiatissime exhibebit.' Ai)ologiae quid oppo-
nas ? sive eloqucntiam, sive rcconditam cruditionera spec-
tes ; Irustra quacris. Eani unicaui etcontinuani auctoritate
Divi Augustini ipsiusque adeo orationis cohaiirentia acquis
censoribus Viri eruditi jam persuaserunt. Etfingamus du-
plici aclione recitatam ; una nihiloniinus oratio erit. Ob-
servandum autem inprimis laudabile studium Apuleii ver-
tendis Griccorum scriptis. Quale sit illud, in Apologia
20 APULEII VITA.
docet, iibi ait : ' se cohibilius et ordinatius conscribere La-
tine, et in omnibus aut omissa inquirere, aut defecta sup-
plere, res paucissimis cognitas Grgece et Latine propriis et
elegantibus vocabulis conscribere,' et quae deinde sequun-
tur. Hoc institutum cum accurata diligentia executus sit,
non tarn a Grascis translata, quam propria et vernacula ip-
sius videntur quae hnjus argumenti reliquit. Ita Platonis
decreta in compendium coegit, eaqiie induta elegantissimae
orationis specie Latinis prodidit, illo opere quod ' de Dog-
mate Platonis ' inscripsit. Non intelligo autem unicum
libellum, quem hactenus titulo isto vulgarunt, sed adjunc-
tum oportuit librum de Philosophia et Trsg) 'Egi^rivsia;. Ita
deraum Platonicae Philosophiae corpus integrum erit. Quae
ratio est quod in libris antiquis duo isti priores nulla dis-
tinctione separantur. Inscripsit autem totum hoc opus,
quo Platonis decreta narravit, *de Dogmate Platonis,' ut
Alcinous, apud Graecos similis argumenti librum, Ela-aycoyYiv
Tojv Joyjxarwv TTXaTwvoj. Quo vero ordine haec Platonis de-
creta traditurus, ipse docet de Dogmate Platonis, ubi, post-
quam pauca de ipso Platone praefatus, subjunxit: 'Quae
autem consulta, quae dogmata Grasce licet dici, ad ultilita-
tem horainum, vivendique, et intelligendi, et loquendi ratio-
nem extulerit, hinc ordiemur. Nam, quoniam tres partes
Philosophiae congruere inter se primus obtinuit, nos quoque
separatim dicemus de singulis, a naturali Philosophia fa-
cientes exordium.' Vulgatissima Philosophise divisio ex
sententia Platonis, elg yvSia-tv twv ovtcov, quae est ipucrjx^, Trpa^iv
Tu)v xaKuiv, quae jjSjx^, koI tou Xoyov fiewp/av, quae duxKEKTixv).
Primo igitur loco, sive libro isto qui hactenus ' de Dogmate
Platonis' inscriptus, de Philosophia Naturali agit; libro,
qui ' de Philosophia,' rjjv ^QtKYjv docet : ita enim orditur
' Moralis Philosophiae caput :' &c. libro -Trsp) 'Epi^Yjvsiug tyjv
Xoyixrjv complexus. Initio ejus libelli : * Studium sapientiae,'
inquit, * plerisque videtur tres species scu partes habere,
Naturalem, Moralem, et, de qua nunc dicere proposui, Ra-
tionalem.' Non intelligo autem qua ratione solus ille li-
bellus * de Dogmate Platonis ' inscribi debeat, quo Philo-
APULEII VITA. 21
sopliiam naturalem tradit, cum non minus in reliquis Plato-
nis dogmata executus sit: quemadmodum nee ille solus sit
de Philosopliia quo tov i^Stxov toVov complexus. Vere qui-
dem Pliilosophia, qua nostri meliores efficimur, iij twv tyic \|/o-
^r,g appcoo-TTjptaTwv au) ttuScov ^a^jw-axov. Ncc tamen propterea
obtinebit ut sola Philosopliia audiat. Quare totum opus
decretorum Platonis ' de Dogmate Platonis ' iuscripsit, et
singulas Philosophiae partes ex recepta divisione tribus li-
bellis separatim tradidit, quorum prior continet Natura-
lem, alter Moralem, tertius Ratioualem. Absoluta igitur
triplici Philosophia, commodum succedit ») Trgwrri 'pi\oaro(^ltx,
quae dedita rebus corpora et materia solutis, ut Deo, Ange-
lis, Geniis, et illorum adjunctis. Hanc complexus est Apu-
leius lib. de Deo Socratis, cujus praeter alios saepe mentio-
nem facit D. Aug. lib. vii. et x. de Civitate Dei, plurima
ex illo loca erroris convincere conatus. Quae vero de Ma-
nibus ex Apuleio profert Isidorus, sine dubio ad hoc scrip-
tum pertinent, in quo tamen eadem non facile reperies. Pris-
cianus Dialogum vocat. Non invitus illorum sententiee ac-
cesserim, qui minus integram hanc disputationem existima-
runt, nam et ipsa fine mutila et deficiens videtur : ini-
tium vero, plane irreptitium et alieno loco positum, nihil
cognatum habet cum gravissima disputatione et rerum di-
vinarum contemplatione. Qui autem, inducti iis verbis : ' ut
cetera Latince matericC persequaraur,' existimarunt, princi-
pium Graeco sermone conceptum fuisse, minus recte senti-
re videntur. Quid attinet ea Graece cnarrare, qucB copiosa
quadam facundia et divina quadam majestate verborum a
Platone tradita ? Non deflcctit ab instituto. Constituerat
autem mutuata a Platone Latinis verbis prodorc. Libet
deindc interrogare quomodo dicat, ' Quaestionis hujus
media tenemus,' quam postca ab ipso capile deducit ?
Quae denique tarn desultoria loqucntis oratio, ut jam velut
in auditorio apud plures scrmocinetur, mox ad unum orati-
oncm convcrtat? Quare, nc Icctorem Philosophiae intcntum
intcmpcstive a seriis ad ludicra avocarct, induci mcpassus
sum ut Floridis ob similitudincm adjungercm. Nemo me
^2 APULEII VITA.
vitupcvabit, quod ad votum legentis hcnec composui : non
abjeci partimi, sed aptiori loco exposui. Flatonis Pliilo-
sophia) compendium lecte sequitur liber de Mundo. Peri-
pateticae doctrinae contracta quaedara est definitio : continet
enim descriptionem imiversi, quam velut in tabella depic-
tam uno aspectu intueri licet. Eximia doctrina, pari ele-
gantiae consensu tradita. Dignum opus, in quo eloquentia3
sua3 Veneres exprimeret ; quod hac, lit ita dicam, transfu-
sione non miitat saporem, nee quicquara gratiae illi perit :
ea est interpretis diligentia et ingenii qusedam vis peculia-
ris. Et haec quidem Pliilosophias propria, quas temporum
injuriam effugerunt. Florida omnium maxime depravata
ad nos pervenerunt : neque enim foedis solum mendis con-
taminata et hiulca, sed passim intemperata comraixtione
confusa : ipsa sniypoKp^ supposita, et ab aliena manu :
dispositio ab imperitis. Neque enim video quomodo sub
certos libros redigas, quae sine ullo connexu iibique lacera,
luxata, mutila; nihil aliud promittunt quam reliquias inte-
gri corporis, nuda scilicet fragmenta excerpta ex Disser-
tationibus Apuleii, quas plerasque Carthagini habuit. Ea
a studiosis Apuleii congesta titulo Floridorum nobis trans-
niissa sunt, falsa librorum distributione. Verum me dicere
ipsa sTnyqa^Yt loquitur. Nam, qui Florida dici existimant
ab efHorescenti et lasto dicendi genere, inscitiam suam pro-
duut ; hac enim ratione totum opus Florida inscripserint.
Florida sunt, electa, av9oAoyj'«(, ;^p>](rT0f(.«9i«j, etflores Tap^^i^crj-
/jta. Plin. lib. III. Epist. 5. ait, avunculum suum reliquisse
Electorum Commentarios : et observandum quod eodem
loco scribit, ' annotabat excerpebatque ;' quia scilicet no-
tam Tou y^^pr^cTTou appingebant, ut postea excerperent, quod
vocat 'annotare.' Vide Clement, de Polymatliia cap. 17.
In Glossis : 'Exelectis, Ix tojv Koyoyqai^.m\ nam et Aoyo-
ypaffug vocant ras exXoyag. Inde Eclogarii apud Ciceronem,
ad Atticum, lib. x^ i. qui excipiebant tu y^^Y^a-iita et notatu
digna. Nam quos Alciatus somuiat ' analectas' minime re-
cipio, et, quae deinde Coelius et alii comminiscimtur, falsa
sunt. Non erat opus difficultate ilia involvcre, in quibus nulla
APULEII VITA. 23
erat. Diviis Hieronymns refert Melitonem Asianum Sar-
densem Episcopuna reliquisse 'ExXoywv libros 6. Electa ergo
Plinii et "ExKoya Melitonis sunt ra avSr}px Ilarpocrationis.
Scribit enim Suidas Harpocrationem scripsisse 'AvSrigwv
IlvvaycoyYjv. Quis ignorat posterioribus 'deflorare' h^av^l^uv,
sive TO. ^Qr,(Ti[j.x excerpere? Sa^pe occuriit haec vox in Cas-
siodoro, aliisque ejus eevi. Et ' Defloratorum' libri inscri-
buntur, in quibus variae Ciceronis aliorumque %^£7a». * Flo-
rida' igitur sunt tu 'Avdrjpcl, Ita Electa ex veteri Poematio
excerptores inscripserunt * Floridum de qualitate vita; ;'
plane simili indice et materia. Est enim Cento plurium
versuum concinnatus ex integro poemate. Satis jam, ut
arbitror, constat quid Floridorum titulus notet, quera con-
venientera his fragmentis fateantur necesse est qui ipsa
verba considerarint. Vera haec praesto, non mea assertione
nee fide, sed proprio cujusque judicio. Omnesin rem prae-
sentem voco, atque ut ipsam orationem ejusque connexum
fixis oculis intueantur, rogo. Audebo interim repetere ver-
ba antiqui pictoris, qui, cum intellexisset Helenam Zeux-
idis a quodam contemni, petiit, ut suis in ea contemplan-
da oculis intueretur ; abesse non posse, quin divinam et
pulchram cemeret. Utinam pari modo impetrarem, ut
animi mei obtutu haec considerare dignarentur! nullius
auctoritas rationem vinceret, neclongi temporis praescriptio
errori inveterate patrocinium praestaret. Equidem miror
inter tot eruditos Apuleii interpretes neminem advertisse
collccta haec Florida incondite coaluisse. Nimirum hoc
potcrat receptus error, ut vel acute cernentibus caliginosam
caecitatis nubcm oflunderet ! Etcnim, si toties injuria cceli
impedita recitatio est, quoties sermo intercisus ; Jovem
Pluvium valde iratum, immo implacabilera habuisse Apu-
leium credendum est. Si toties divcrsi casus intervenerc,
qui disserentem abegeriuit, quoties al)rupta oratio ; plane
inausj)icato ad dicendum acccsserat. Et maluissem pro-
fecto semcl haec asscrcre, quam suaderc ; si per corum
morositatcm liccret, qui, stimulati ambitionc (p«Ao5o^jaf, vel
inoro mcridie luccrc ncgant. A quibus (juid expcctcni
24 APULEII VITA.
nisi operosuni contemtum? quo solo utiuam resideret
maledicentinm rabies. Sed non lenient impetum morbi,
etiarasi rae infeliciter operam lusisse dixerint, nisi hoc
quoque adjeccrint, deprecandum mihi infandas temeritatis
crimen : quod tamen non prohibebit, quin os aperiam ad-
versus vulgi sententiam et tot a^tatum consensum. Rescin-
dere igitur libuit male coacta, et non recte cohasrentia
separare : quod apud aequos censores fraudi mihi non erit.
Superest Mv£;)^OjU,evoj, poemation vulgatum a Clodio Bineto,
lepidum quidem et venustum, quod tamen Apuleio non
ascripserim : nisi induxerit fortior ratio, quam mollis haec
et deliciosa elegantia. Sunt qui Asclepium, Hermetis
Trismegisti Dialogum, tanquam ab Apuleio versum, inter
ejus opera vulgare solent. Impellere ilium poterat aucto-
ris dignitaset argument! praestantia: sed oratio plane sicca
et exsanguis, nihilque simile habens cum Apuleiana uber-
tate et laetitia. Haec tarn varia tamque praeclara praestan-
tis ingenii monumenta cum nunquam sine fructu recondita?
eruditionis lectorem dimitterent, et tamen mirum in modum
corrupta et mendis depravata oberrarent; non defuerunt
viri docti, qui in iis restituendis serio laborarunt, quos
laude sua non fraudabit grata postevitas. Horum vestigia,
etsi longo intervallo, impares sequimur: quanquam, sine
arrogantia dixerim, baud minus mihi debet, quam cui-
quam illorum. Jam dcstinatum morti ad vitam revocarunt,
sed debilem et eegrotantem destituerunt. Quod laetior caput
exerat, quod sani coloris et sanguinis, quod firmi artus et
constans valetudo, nostrum est opus. Certum, Apuleium
infinitis mendis liberavi ; nee tamen dissimulo baud pauca
etiamnum residere falsa et corrupta lectione obvoluta: sed
ea etiam aliis pro desperatis exposita et relicta, quae tamen
facile emendabunt quibus in divinando felicior Genius ad-
dicit, aut in eruendis libris fortuna benignior magis favet.
^quiores nobis erunt, nee invidiosa calumnia diligentiara
nostram different, quod aut felicius in his literis versari,
aut prolixiori otio uti contigit. Hoc tamen palam profiteri
non verebor ; si alii parem operam Apuleio locarint, futu-
AFULl'.U VllA. 25
mm lit penitus emendatus et incorruptus sit. Cetevum
noil me tugit damnatum Apuleium et vulgo invisiim. Certe
sub gravissimo elogio proscripserunt nescio qui ludima-
gistri, cymbala fanaticae et ebriosae juventutis, quibus
nihil pulchrura aut probum, nisi quod humi serperet, quod
paucis scriptoribus iisurpatum : ex quibus mendosa quae-
que et viilgaria ad imitandum seligunt. Inde, cum illorum
scripta attigeris, simul commiseratio aut somnus obrepit,
nee sane mirum fastidientis stomachi illos esse, quos pe-
ritiores censeas comissatores, qiiam oratorum judices :
ideoque eorum sententias ii soli receperunt, quos ex cra-
pula heluco attentatos et semisopitos deprehendas ; sobriis
vero non magis obhaesemnt, quara helluonum ructus. Di-
cant nunc in primis, si possunt, diserte, an quisquam ab
Antoninorum aevo extitit, qui Apuleio comparari sustineat.
Certe reliquis omnibus abstulitnomen, et suae claritatis ful-
goretenebras obduxit. Quam eleganter, quara perite Philo-
sophiam tradit ! quantum acumen sententiarum ! quae t'esti-
vitas argumentorum ! ut taceam nugarum banc lancem con-
ditara antiquae et non protritae doctrinaj succo ; quis deni-
que in dictione lepos, perpetuis imaginibus aspersis, amoena
et florida ! Sed redundat atque effunditur libero nimis fluxu.
Habes quod reprehendas ; at copiae vitium erit : admiranda
enim in explicando facundia et perennis fons ubertatis.
At verbis audax et obsoletus. Utrobique tamen felix :
nam, quae ex penu ejus petita videntur, excusat signiticati-
onis proprietas. Sola asperitas et affectatae compositionis
horror aures laedere poterat: in quo idoneum patriae patro-
cinium : peregrinus literis Romanis Apuleiiis, et Afcr;
quibus peculiare fuit vincere acumine et sententiis. Ob-
servandum autcm incultam banc et duram phrasim pracci-
pue obviam in libris Metamorphoseon, Excusabit igitur
et argumentum, quod, variura et jocosum, involvendum
fuit pingui hac et squalenti, ut ita dicam, lacerna: qua et
Varronis Menippeas, et Martiani Capellae Artes, quas
Satira dictante conccperat, incinctas vidcas. Satius ergo
fucrat vitia haec Apuleii erudita interpretatione levarc.
26 APULEII VITA.
frui his deliciis, et, si quae in iis stomachi nostri infirmita-
tem solverent, cauta observatione sublegere, et ab eorum
contactu temperare potius, qiiara totum inconsulta temeii-
tate damnare. Sed nae ego imperitus, qui causam Apuleii
agatn, cum recte sentientes accusatores non habet. Quiii
potius cohibebo me, et contemnam stultis et imperitis re-
spondere, quibus, ut pueris, terrori rerum umbrae, cum de
ipsis corporibus parum constat, quae intueri aut tangere
verentur. Nempe spernunt quaj ignorant, et difficultate
territi admovere manus non audent. Ego profecto grande
operse pretium tuli, quod Genio meo paucissimis hisce
horis litavi. Quid enim attinet circuitu agere? Semper
adeo amatorem me habuit Apuleius, ad cujus lectionera
etiam primis annis irapetuose rapiebar : non quod place-
rent dulcia ilia vitia, aut quod magnopere me caperent
Milesi^ et id genus nugamenta, qua? ne tralatltia quidem
lectione dignari soleo, et a quibus etiam ilia aetata judicio
abhorrebam ; (quanquam et summi viri ad lusns et amorcs
narrandos descenderunt, et gravissiraaj doctrinaj praecepta
ludicris istis temperarunt : quorum exemplo incitatus ali-
quando simile argumentum suscepi, nee visa est eruditis
illepida prorsus et inelegans compositio, cujus pr^cipuus
finis ut Lalini serraonis parum peritis eriperem falsam per-
suasionem, qua imbiberunt Latinae Lingua? tantum rigo-
rem, ita enim vocant, ut flecti ad has Veneres non possit ;)
sed trahebat me consensus ingeniorum, vel potius proprie-
tas quajdam et peculiaris gratia Apuleiani ingenii, quam
sentio et intelligo potius quam profero, ut non dicam de
secta Platonica et tota philosophandi ratione. Nihil adeo
et nos amamus, nihil novimus, nisi festura, et lastum, et
superum, et coeleste, ut rite decebat hominem optimo loco
natum, et liberaliter educatum. Salve igitur, mihi jucunda
anima, et has corollas, quas sparsi ad tumulum, jam ares-
centes lubens excipe.
VETERUM SCRIPTORUM
DE APULEIO PLATONICO
TESTIMONIA.
Imp. Severus Epist. ad Senatum de Clodio Albino apiid
Jul. Capitolinum, p. 124.
IMajor fuit dolor, quod ilium pro literato laudandum ple-
rique duxistis, cum ille, naeniis quibusdam anilibus occu-
I)atus, inter Milesias Punicas Apuleii sui consenesceret.
Palladius de Re Rustica, lib. i. Tit. xxxv.
Apuleius asserit semina bubulo felle macerauda ante-
quara spargas.
Marcellus de Medicamentis in Epist. ad filios.
Veteres Medicinas artis auctores. Latino sermone per-
scripti, Apuleius, et Celsus, et Apollinaris.
(Sed de alio Apuleio haec duo testimonia videntur esse,
ut recte conjicit Wowerius.)
D. Hieronyraus in Psalm. 81.
Non est grande facere signa; nam feccrc signa in
yEgypto Magi contra Moysen, fecit ct Apollonius, i'ecit et
Apuleius.
Lactantius Div. Instit. lib. v. cap. 3.
Item, cum facta ejus rairabilitcr dcstrucret, ncc tamen
negaret, voluit ostendere Apollonium vcl paria vcl etiam
majora fecissc. Mirum quod Apuleium praitcrmisit, cujus
solcnt multa ct mira commemorari.
•;
28 TliSTlMONIA DE APULEJO.
Marcellinus ad D. Augustinura.
Sed taraen etiam ego in hac parte, quia pliirimis qiiic-
quid rescripseris profuturum esse confido, peccator acces-
serim; ut adeo vigilantius respondere digneris, in quibus
nihil aliud Dominum, quam alii homines facere potue-
runt, fecisse vel legisse mentiuntur : Apollonium siquidem
suum nobis, et Apuleium, aliosque Magical artis homines
in medium proferunt, quorum majora contend unt extitisse
miracula.
D. Augustinus ad ilium, Epist. v.
Quis autem vel risu dignum non putet, quod Apolloni-
um, et Apuleium, ceterosque artium Magicarum peritissi-
mos conferre Christo, vel etiam praeferre conantur ?
Et post :
Apuleius enira, ut de illo potissimum loquamur, qui
nobis Afris Afer notior, non dico ad regnum, sed nee ad
aliquam quidem judiciariam potestatem cum omnibus suis
Magicis artibus potuit pervenire : honesto patriae suae loco
natus, et liberaliter educatus, magnaque praeditus eloquen-
tia. An forte ista, ut Philosophus, voluntate contcmsit,
qui sacerdos Provinciae pro magno fuit ; ut raunera ederet,
venatoresque vestiret, et pro statua sibi apud CEenses
locanda, ex qua civitate habebat uxorem, adversus contra-
dictionem quorundam civium litigaret? Quod posteros ne
lateret, ejusdem litis Orationem scriptam memoriae com-
meudavit. Quod ergo ad istam terrenam pertinet felicita-
tem, fuit magnus quoad potuit. Unde apparet eum nihil
amplius fuisse, non quia noluit, sed quia non potuit.
Quanquam et adversus quosdam, qui ei Magicarum artium
crimen intenderant, eloquentissime se defendit.
Idem ad Deogratias, Epist. xlix.
Et tamen si hoc, quod de Jona scriptum est, Apuleius
Madaurensis, vel Apollonius Tyaneus fecisse diceretur, quo-
rum multamira nullo fideli auctore jactitant, quamvis et Dae-
TESTIMONIA DE APULEIO. ^9
mones nonnulla faciant A.nge]is Sanctis siiniiia, non veri-
tate, sed specie, non sapientia, sed plane fallacia ; tamen,
si de istis, ut dixi, quos Ma<jos vel Philosophos laudabi-
liter nominant, tale aliquid narraretur
Idem de Civit. Deilib. iv. cap. 2.
Quaj lino loco Apuleius breviter string-it in eo libro,
quem De Mundo conscripsit : terrena omnia dicens mu-
tationes conversionesque atque interitus habere.
Idem lib. VIII. cap. 12.
Recentiores tamen Philosophi nobilissimi, qiiibus Plato
sectandus placuit, nolueiunt se dici Peripateticos, aut Aca-
demicos, sed Platonicos. Ex quibus sunt valde nobiiitati
Graeci, Plotinus, lamblichus. Porphyrins: in utraque au-
tem lingua, id est, Gra^ca et Latina, Apuleius Afer extitit
Platonicus nobilis.
Paulo post :
Haec si ita sunt, quai licet apud alios quoque reperiantur,
Apuleius tamen Platonicus Madaurensis de hac re sola
unum scripsit librum, cujus titulum esse voluit De Deo
Socratis : ubi disserit et exponit, ex quo genere Numi-
num Numen sibi Socrates habebat adjunctum et amicitia
quadam conciliatum, a quo perhibetur solitus admoneri, ut
desistcret ab agendo, quando id quod agere volebat pro-
spere non fuerat eventurum : dicit enim apertissime et copi-
osissimc disserit, non eum Deum esse, sed Doemonem :
diligenti disputationc pertractans istam Platonis dc Deo-
rum sublimitate, et hominum humilitate, ct Daemonum me-
dictate sententiam. . . .
Ibidem deindc.
Aut ergo fallitur Apuleius, ct non ex isto genere Numi-
num habuit amicum Socrates, aut contraria inter se sentit
Plato, modo Da:mones honorando, modo corum dclicias a
civitatc bene morata rcmovcndo : aut non est Socrati ami-
30 TESTIMONIA DE APULEIO.
citia Daemonis gratulanda : dc qua usque adeo et ipse A-
puleius erubuit, ut De Deo Socratis praenotaret librum :
quern, secundum suam disputationem, qua Deos a Daemo-
nibus tarn diligenter copioseque discernit, non appellare
De Deo, sed De Da;mone Socratis debuit. Maluit hoc in
ipsa disputatione, quam in titulo libri ponere. Ita enim
per sanam doctrinara, quae humanis rebus illuxit, omnes
vel pasne omnes Dccmonis nomen exhorrent ; ut quisquis
ante disputationem Apuleii, qua Daemonum dignitas com-
mendatur, titulum libri De Dajmone Socratis legeret,
nequaquam ilium hominem sanum fuisse sentiret. Quid
autem etiam ipse Apuleius, quod in Daemouibus laudaret,
invenit, praeter subtilitatem et firmitatem corporum, et
habitationis altiorem locum ? Nam de moribus eorum, cum
de omnibus geueraliter loqueretur, non solum nihil boni
dixit, sed etiam plurimum mali. D^enique, lecto illo libro,
prorsus nemo rairatur, eos etiam scenicam turpitudinem in
rebus divinis habere voluisse : et, cum Deos se putari vel-
leut, Deorum criminibus oblectari potuisse, et quicquid in
eorum sacris obscoena solennitate, seu turpi crudelitate
vel ridetur, vel horretur, eorum afl'ectibus convenire.
Idem eodem lib. cap. 19.
Postremo ipse Apuleius numquid apud Judices Christi-
anos de Magicis artibus accusatus est ?
Et post:
Hujus autem Philosophi Platonici copiosissima et diser-
tissima extat Oratio, quae crimen artium Magicarum a se
alienum esse defendit : seque aliter non vult innocentem
videri, nisi ea negando quae non possunt ab innocente
committi.
Idem lib. x. cap 27.
Quanto humanius et tolerabilius consectaneus tuus
Platonicus Apuleius erravit, qui tantummodo Daemones a
Luna, &c.
TESTIMONIA DE APULEIO. 31
Idem lib. xii. cap. 10.
Unde et Apuleins, cum hoc animantium genus describit:
' Sigillatim,' inquif, * mortales, cunctim tamen universo ge-
nere perpetui.'
Idem lib. xviii. cap. IS.
Nam et nos, cum essemus in Italia, audiebamus talia de
quadam regione illarum partium : ubi stabularias mulieres
imbutas bis malis artibus in caseo dare solere dicebant
quibus vellent sen possent viatoribus, unde in jumenta
illico verterentur, et necessaria quaeque portarent, postque
perfuncta opera iterum ad se redirent : nee tamen in eis
mentem fieri bestialem, sed rationalem humanamque ser-
vari. Sicut Apuleius in libris, quos Asini Aiirei titulo
inscripsit, sibi ipsi accidisse, ut accepto veneno, huraano
animo permanente, asinus fieret, aut judicavit ant finxit.
Elg 'ATtuXri'iov XpKTTodcupov.
" A^STO "KOLTTTCtlVOiV 'ATTVXr/iog, OVTiVO. jU.ua"T»]V
Au(TOv\i apfiYjTov cro(p'irig uvs^ps^uTO XsipY^v.
* Et intellectualis taciturna Latinag Orgia Musas
Colebat inquirens Apuleius, quem Sacerdotem
Ausonia arcanae sapientias nutrivit Siren.'
Commentator vetus Horatii ad Epod. xv.
Simili modo ctiam Apuleius scribit De Asino Aureo,
aniniam suam fuisse in corpore asini, mcminisseque se de-
vexisse plurima segmenta et onera in iEgyptum.
Macrobius Saturnal. lib. vii. cap. »'3.
Cum ergo videas, mi Avicne ; institucnda est enim
adolcsccntia tua, qua? ita docilis est, ut discendo praocipiat ;
cum videas, inquam, anceps omne esse scommatum genus ;
suadeo in conviviis, in quibus Laetitiae insidiabitur Ira,
ab ejusmodi dictis facessas: et magis Conviviales Quass-
lioncs vel proponas, vcl ipse dissolvas. Quod genus
32 TESTIMO^aA DE APULKfO.
Veteres ita ludicmm non putanint, ut et Aristoteles deTpsis
aliqua conscripserit, et Pluturcbus, et vester Apuleius.
Idem in Somn. Scipionis lib. i. cap. 2.
Fabulas in bonam frugem repertae sunt, velut ComocdifB,
quales Menander ejnsve imitatores agendas dederunt, vel
argumenta fictis casibus amatorura referta, quibus vel
multuin se Arbiter exercuit, vel Apuleium nonnunquam
lusisse miramur.
Servius Honoratus in viii. _/Eneid.
Sunt enim Numina aliqua tantum Coelestia, aliqua tan-
tum Terrestria, aliqua Media ; quos Deos Apuleius Me-
dioxumos vocat, hoc est, qui ex hominibus Dii fiunt.
Sidon. Apollinavis, lib. ii. Epist. ad Hesperium.
Sisque oppido meminens, quod olim Martia Hortensio,
Terentia TuUio, Calphurnia Plinio, Pudentilla Apuleio,
Rusticiana Symmacho, legentibus raeditantibusque cande-
las et candelabra tenuerunt.
Idem, lib. iv. ad Claudianura.
....Si reare quenquam mortalium, cui tamen sermocinari
Latialiter cordi est, non pavere, cum in examen aurium
tuarum, quippe scriptus, adducitur : tuarum, inquam, au-
rium, quarum peritiae, si me decursorum ad hoc sevi tempo-
rum preerogativa non obruat, nee Frontonianae gravitatis
aut ponderis Apuleiani flumen aequiparem ; cui Varrones,
vel Atacinus, vel Terentius, Plinii, vel avunculus vel Se-
cundus, compositi, impraesentiarum rusticabuntur.
Aurel. Cassiodorus Dialecticae Compcndio.
Tertias formulae inveniuntur species sex : quas omnes at-
que ejus generis alia qui plenius nosse desiderat, legat
librum Apuleii Madaurensis, qui de hac re elegantcr et co-
piose disseruit.
TESTIMONIA DE APULEIO. 33
Idem ibidem.
Apuleius Madaurensis sylloglsmos categoiicos brcviter
enodavit.
Priscianus lib. x.
* Dispesco, dispescui,' quod ponit Apuleius in Dialogo,
qui est De Deo Socratis : * Cum et habitacula surama al)
infimis tanta intercapedine fastigii dispescant/ id est,
distent.
Isidorus Originum lib. ii.
Has formulas categoricorum syllogismorum qui plenc
nosse desiderat, librum legat qui insciibitur TIEPI 'EP-
MHNEIAS Apuleii, et qua? subtilius sunt tractata cog-
noscet.
Fulgentius Placiades de Frisco Sermone.
Apuleius Asino Aurco introducit sororem Psyches marito
detrahentem dicere : ' Fatre meo seniorem maritum sortita
sum, dein quovis puero pumiliorem, et cucurbita gla-
briorem.'
Idem ibid.
Choragium virginale funus vocatur. Apuleius Meta-
morph. ' Choragio itaque pcrfecto, domuitionem parant.'
Idem ibidem.
Edulium ab edendo dicitur pra?gustativa comestio. Apu-
leius Asino Aureo: * Eduliis opipare excepta.' Opipare,
id est, laute, et deliciose.
Idem Mytholog. lib. in. de Psyche.
Apuleius in libris Metamorphoseon banc fabulam planis-
sime deslgnavit, &c. (Qua3 vide, et ibi fal)nlai Psyches
cxpositionem.) [Aliud Fulgentii testimonium babes in
AVowerii Vita.]
Jo. Salisberiensis de Nug. Curiul. lib. \ i. cap. 27.
J^t hie quidem non est mens sermo, sed (|ucm omnium
sapicntium crjetus concelebrat, et quem iti libro qui inscri-
Diliili. et Far. Clas. Apnl. <'
34 TESTIMONIA DE APULEIO.
bitur Do Deo Socratis facile est in venire. Cujus verba,
propter elegantiam sensuum et orationis lepidam venusta-
tem, curavi inserere : iit his quasscribuntur promtius adhi-
beatur fides, cum de purissimo fonte majorum eadem pro-
fluxisse constiterit. Ait itaque Apuleiiis, &c.
Deinde:
Hajc Apuleius eleganter quidem et splendide.
Idem lib. vii. cap. G.
Ex qiiibus valde noliilitati sunt Graeci, Plotinus, lambli-
clius, et Porphyrins, Catholicaj, ut dicitur, fidei pessiraus
impugnator. In utraque vero Lingua, Graeca scilicet et
Latina, nobilis extitit Apuleius Afer: virmagnusin primis,
et qui venustate morum et dicendi copia Socraticum fon-
tem et Platonicum torrentem facile redoleat vel tenuiter sa-
pienti.
Idem lib. viii. cap. 10.
Verura, quia Laetitiae in conviviis frequenter insidiatur Ira,
al) ejusmodi dictis temperanduni est, et Quasstiones Con-
viviales in omnes proponendae sunt aut solvendae. Quod
genus ita Veteres ludicrum non putarunt; ut et Aristoteles
aliqua de ipsis scripscrit, et Plutarchus, et Apuleius, cum
Frontonc.
Idem Epist. CLXXii.
Ut ait Apuleius in libris De Deo Socratis, * Laudem ce-
leritatis simul et diligentias nemo assequitur.'
Vincentius Beluacensis Spccul. Historiar. lib. iv. cap. 7.
D&ApuIeio multa loquitur Augustinus, in libris de Civi-
tatc Dei. Hujus reperi duos libros, unum de Vita et Mori-
bus Platonis, alium qui intitulatur De Deo Socratis.
Carolus Magnus de Non Adorandis Imaginibus, lib. i v.
Dicente Apuleio Platonico Philosopho Madaurensi, in
iibro qui in.scribitur -ne^) h^y.r^'jzlx:.
TESTIMONIA DE APULlilO. 35
Fridericus de Re Accipitraiia.
Pelicani qui ab Apuleio dicuntur cofani.
P. Blesensis Epist. lxxxv.
Cicero, et Apuleius, et Augustinus, et Hieronymus tes-
tantur plus esse animam quara corpus.
RteCENTIORUM ALIQUOT
DE APULEIO EJUSQUE OPERIBUS
JUDICIA.
Volaterranus Anthologia, qui est Comment. Urbanorum,
lib. XIII.
Lucius Apuleius Philosophus Platonicus e Madaura,
Africae oppido, patrem habuit Theseura, matrem Salviam,
ut ipsemet in Metamorphoseos libris testatur. Athenis li-
berales artes assecutus, Platonis decreta sibi proposuitante
omnia sectanda. Omnigena3 vir eloquentiaj, et diversam ab
antiquis ingressus viam, novum dicendi genus assumsit.
In verbis cnim novus,in sententiis creber, in translationibus
audax, in inventione acutus, in elocutione varius, ut in ip-
sius operibus licet deprehendere. Nam libros undecim
Metamorphoseos scripsitde Asino Aureo, Lucianum imita-
tus Sophistam, &c.
Gaspar Barthius Adversariorum lib. xix. cap. 15.
Quern scriptorem omnium nobis maxima fccimus ob
noxium ; ejus pcrpctuum illustrationem idco ad tcmpus de-
scruimus, ne cura ilia alias nobis prorsus interstingueret,
&c. Scriptorem nos loqui eruditissimum, ingeniosissimum,
eloquentissitnum L. Apuleium norunt lortassc qui nostras
curas hacteuus proniulgatas non lastidierunt, &c.
36 TESTIMONIA UE APULEIO.
Idem lib. xx. cap. 7.
Penu pcrpetuum cruditionum est Madaurcnsis Philoso-
phus ; nndc nee minim post tot alioium obseivationes nobis
novam talium messem quotidie succrescere. Scioli et deli-
catae naris magistri aliorsum pastum simm quaesitum
abeant : nos institutum ejus illustrandi promtius perse-
quemur.
Idem lib. xlvi. cap. 10. in medio.
Et Apuleius, proprietatis Latinae amator eximius (qui
splendide mentitus est in Prooemio sui Operis, de ea Lin-
gua a se Eerumnose percepta, et difficulter scribenda, cum
afFectet semipoeticura dictionis genus, et fabulam ipsa styli
novitate commendare voluerit) *sempiternam viciniam
amnis/ dixit lib. i. Metamorphos. &c.
(Et locis aliis innumeris totius Operis Adversariorum
varies Apuleii locos illustrans, ejus bonorifice meminit.)
Justus Lipsius Epistolicarum Quasst. lib. ii. Epist. 22.
Ego vero Apuleii lectionem abhorrendam non censeo,
quicquid isti de Aipinati schola investes pueri dicant. Ci-
ceronem admirantur ? Laudo. Et scilicet nos eo modo non
scripsimus, aut scribere nunc, si res ferat, non possimus.
Sed non hoc agitur. Et, ut dem illis ad eloquentiam Cice-
ronemunicum esse, intclligere et sapere tamenest amultis.
Quanquam, ilium ipsum Apuleii stylum quod contemnunt,
vellem parcius. Et earaus ab istis discipulis ad judices ex
Lege Pompeia triginla annorum, Tumidus fortasse, ve-
grandis, et aflectatae elegantiae scriptor est : at certe doctus
literas et mores veteres, ctin sermone ipso Plauti in primis
imitator. Itaque ille nescio quis Ehetorista, qui rudere il-
ium dixit, non loqui, probet prius de Plauto, et credam de
Apuleio. Sed Afer ille fuit, et est nimirnm etiam nunc in
Italia odium Poenorum, &c.
Idem lib. Electorura i. cap. 18.
Apuleii graviora quaedam intexere huic capiti constitui.
TESTIMONIA UK APULEIO. 37
et banc operam gratificari doctis : tantiini doctis, qiios mag-
nitacere scriptorem ilium, et nmlta hauvire quotidie ex ejus
foutibiis, satis mihi constat. At vos, Tulliahi pueri, bonura
factum, si hoc caput non tangetis.
Idem lib. ii. Eiectorura, cap. 21.
De Apuleio non sura nescius quid vulgus hodie sentiat,
et quid melior doctorum ordo. Jacet apud ilium, stat vi-
getque apud istos, hoc saltern talo, quod nugarum ilium
ludum temperet, ac misceat crebio velut sale priscas ac re-
conditas doctiinae. Doctrinaj in moribus dico, et in verbis.
Nam stj'lum ejus quod ineptura esse volunt ; fatebor in
parte : nee enim asperitatem illam et horrorem queesitae dic-
tionis usquequaque excuso. Sed tamen docte ineptum, et
c quo multa bona selectaque hauriat bonae selectaeque men-
tis Lector. Verba non pleraque omnia proba? propria?
phrasis non saepe florida? metaphoris et imaginibus amoe-
na? mihi sic videtur: etsi in univcrso oratiouis filo, sca-
brum illud, et ex afFectata nimis antiquitate horridum, radit
saepe et laidit meas aures. Sed hie quoque duo ei patroci-
nantur, Patria et argumentum. Ortu enim Afer fuit : qui-
bus velut insitum in sententiisinventionibusqueacutis esse;
asperis durisque in sermono. Jam argumentum miscellum
ei est, et satiricum, (}uod amat hunc cultum quaesilum, pin-
guem, et squalcnti quodam aiiro. Varronis Fragmenta e
Satiris vident? etiam examincnt: rcperient ea hand longe
esse a Milesiis istis Punicis, et incuUi cultus stylo.
Bonaventura Vulcanius Praefat. in Apulcium.
Grassata est hacc sciolorum audacia atquc vesania (ut dc
mcndi.s, qua? inscitia librariorum irrepserunt, nihil dicam)
cum in optimos vctcris illius ani scriptorcs, qui, si rcvivis-
cant, sua ipsi scriplaa^gre siiit agnituri, lum vcro praicipuc
in Apulcium, scriptorem, qui, sive verba, sive rem, et sum-
maru Latina dc (jlrjccis convertendi dcxtcritatcm spectcs,
ncmini Cla.ssiconnn Auclorum facile ccdit, &.c.
"" 2 *} O
^ o /j •<„)
APULEir MADAURENSIS
METAMORPHOSEON
LIBER I.
U
T ego^ tibi' sermone isto Milesio'^ varias fabulas^ con-
Ego vero narrem tibi lihens hac oratione ludicra diversa commenta, et deliniam
[Illae Ondendorpian.p Annotationes quae latins evagantnr, etsi Variaiiim
Lectionmn plenani rationem prae se feriint, eas tamen, adeo secum iinniis-
rent et unniii quasi corpus efficinnt, ut sincera? nee ullo nostro labore iucpto
InxatOi et vellicata in Notis Variorum Lectori proponantnr.]
1 L. Apideii sciiptuin in veteri libro et excnsis omnibus. In Fastis et la-
pidibns priscis semper, Appideius. Testis Aldus Manulius in Orthograpliia.
Petrus Coh'ius.~2 Metamorphoston, sive de Ashio Ain-eo. Duplici titnlo hoc
opus inscripsiniiis, nt etian), ni tailor, Aiictor ipse. Certe ntroqiie a Veteri-
bus citatnr. Melamorphusuon dnntaxat in Ms. ubique, et apnd Fiilgenlinni
Expositione Antiqnor. Sermon. De .4,s(no o«re« vero alibi etiam apud enm-
dem, ct B. Angustinum de Civitate Dei lib. xviii. cap. 18. et Commentato-
rem veterem Horatii Epod. xv. qui alibi a nobis laiidantur. Addunt docti
viri tertium, Mdesiarum scilicet. Et certe nihil obstat, quo minus lepidissi-
nium hoc scriptum etiam isto titulo insiguituni fuerit. Quod ex Jnl. Capifo-
lini Albino (ca)>. 11. 12.) verisimile fit; nbi Severus ad Senatum : ' Cum ille,
nauiiis quibusdam anilibus occupatiis, inter INIilesias Punicas Apuleii sui et
ludicra litteraria consenesceret.' Ante Nostrum scripsit etiam Milesiarum
libros L. Sisenna, qui a Fl. Sosipatro aliisque veteribiis Grammaticis passim
laudantnr. Colv. Cod. Ms. perantiquus CoUegii Fuxensis : Liicii Apuleii
Platonici Mudaxrensis Liber primus Dletamorphoseon incipit. Franc. Roaldus.
Met amor phoseon sice Lusus Asini. Hac est vera liorum librornm imypa<pv,
qnam nobis conservavit Aldina editio, quod miror neminem ex tot Apideii
correctoribus vel advertisse, vel saltem monnisse. Illam igitnr ut geuuinam
loco rcposui, expuncto altero illo snpposititio ihulo, de Asino aureo, quern
NOT^
* Apideii, if c. [Lucii Apuleii Madan- Elmenhorstium et Pricieum servavi,
rensis Metamorphoseos, sive Lusus Asi- rejecta, quae in niultis Editionibus
ni] Hanc [vide tamen VV. LL.] Al- legitur, De Asino Aureo: de qua Ery«
dinae Editionis iinypacpr]v libens post cius Puteanus, in Epistola ad El-
APULEII METAMORPHOSEON LIB. I. 39
seram,^' auresque tiias*^ benevolas^c lepido susuno pei-
tuijs aures avidas hlanda sermocinatione ; dummodo tu nun dedignattis fiteris intueri
error minifitonini et admiratio viilgi nobis exliibnit, siciiti jam diuliiin obser-
vavit Eryciiis Pnteaniis, Ceiitiir. i. Epist. 38. ail J. Lipsium. Qui et anno
praHerito mdcxix. post Kaleml. April, cum eiim de hac re consiilerein, liuiic
in modiim mihi rcscripsit Immaiiissimo : ' Tu facis aiireiim,' &c. [Vide Not.
Delph. ad h. 1.] Sic vir ille eruditissimii.s, in ciijiis seiitentiani toto animo
vado, ptito et onines recte senlientes. Giveiharius hlliiienUorstius. Mclainor-
phoseon Liber i. Titiilus in Bembi Ms. variatiir. In fine i. iv. v. vi. x. xi.
Metamorphoseos. In ceteris loris de Asino auno, nnico titiilo. Ertjcius Pittcu-
nus. — 3 At ego tibi. Lusurus ajiniim aureuni exoiditiir ab Epigrainmatc lam-
bico bimembri, quo Faustiniim filiiini sive Lectorem ailcquens instar poiita-
runi summatim proponit, quid sit toto in open' edissirtaturus. Dociiilas
autem captatur et attentio coUisitur. Philippus Bcmaldus. Basileensis prima
^'ditio : Ut ego tibi. Non bene illi, qui i)roloquium Imc versibus ab Apnleio
scriptum arbitrafi sunt, et in numeros reponcre conati. Nam fere tola bu-
jiis scriptoris sic fluit oratio, et in IMilesio hoc hisu pra^cipue, nt sa'pius co-
niicnin genus scribendi, et Plauti numeros inniimeros agnoscas. Coir. El
ego tibi. Principium hujus libri niembranas Floreiitinas Lon^obardicis literis
scriptae. (Gotliicas eas vocat Bernard us .Aidreta Canonicus Cordnbcnsis in
Coniinentario de Origine Lingua^ Hispaiiicaj lii)ro in. pagin. 252. 254. et
specimen ponit ex lapide antiqiio) versibus constilunnt, (juod et Beroaldus
et Aldus adverlerunt, quos jure hie sequiuiiir, nee eos atidimus,q«i contra
sentiunt, qui nihil sentiunt. De istis antem ita glossa interlinearis preedic-
taruni menibranarum : ' Viginti quinque versus pra;:nittit Auctor. Genus
NOTyE
raenhorstinm Apuleii Editionem ad- vetustior : inclinat tamen nt imita-
ornanteni, eleganter scribit : ' Tu torem Liicianum pronuntict. Ho-
facis aureun), queni fVuslra appella- rum eerie Noster ita imitator fuit,
mus. Error quidem, et aduiiialio ut e sno penu innumerabilia protule-
olim ejusmodi titiilum dedit, et, quia rit, atque inter cetera vcnustissimum
pnlcherrimurn putavit Lucii Asinum, jlhid Psyches 'EirftcdSiov. Tota porro
a pulcherrimo nietalio nominavit. lia>c Metamorphosis Apuleiana ct
Sic quidem et P> thagoraf Carmina, stylo et sententia Satyricon est per-
et alia mnlta, qua; commendari po- petuum (ut recte observavil Barthius
terant, t^ xP"'^"- dicta. Si meo suf- Ad vers. lib. i.i. cap. 11.) in quo Ma-
fragio res geratur, sim])liciter De gica deliria, sacriliculorum scelera,
Asino vc\ IMetamorphoseon inscnbam.' adulterornm crimina, fiirum et la-
Ha-c Puteanus. Idem argunientnm tronum imi)uiiita' factioiies palam
tractarnnt Lncianus, ciijiis liber ex- difleruntur. Ne aufen), j)uto, frustra
tat AouKios ^"Ovos, Lucius sou Asinus, esset anrei nomen Asino liuic indi-
intcr reliqua ejus Opera, et Lucius tmn, ventrem ijjsiiis ruspari non de-
Patrensis, qui .scripsit Mera/xoptfuicrfais dignantur fumivenduli Chrysopoeiae
\6yovs Sia(p6povs, atque inter eos sectatores, aurum se ex ejus stercore
unum qui inscribitur, AoukU f) "Ovos, (ut olim ox I'^^unii ^"irgilins) colligere
Lucis,seu AsinuH, nt tcslatur Photiiis posse spcrantes, niirnin (|uam inani-
in Bibliotheca, qui ctiam (b^flnire se tcr!
ccrto posse negat ntcr ntinm imita- '^ Ut[At]eg<i, S^-c,"] Hoc libri prin-
tus sit, r|uoniaui iuccrtnni ntcr fuciit cipium ad ea iis(|ue verba: ' Thcssa-
40 APULEII
mulceam ; modo si papyrum Jjlgyptiam/ argutia Nilotic!
chartam JEgyptiam exaratam acumiiie arundinis Niliacce. Hie incipio, ut admi-
carminis trimetrnm iainbicum, constans sex pedibus. Recipit antem Poeta
licentiose pedes, et eos etiam ubi coiimmniter noii solent, lit in iine spon-
daRiim. Hoc aiitem carmen admittit iambnm, unde et dicitiir, oninibiis locis,
prascipue paribus, dactybnn, sponda-iini, anapaestiim, tribraciiyn, et pyrri-
chimn, atqiie trociia?um. JMetra autem alia suis pedibus et syllabis constant,
et diciiiitiir acatalectica: aliquaiido syliaba una deticiunt, et dicuntiir rata-
lectica: aliqiiando diiabiis, et dicimtur brachyeatalectica. Pro majoie igitur
parte sunt trimetra acatalectica, ita tamen, quod prima dictio dnodecimi
versus per a'e dipbtliongnm scribenda dividatnr, ut ilia dispartita dipbthon-
gus iambnm pcdem efficiat, et in sequenti versu penultinia syliaba, qiise est
fl, de metro non abjiciatur. Insuper sciendum, versum decimuni octavum
esse Hipponactium trimctrum caialecticuin, quia una deficit syliaba. In
antepeniiliinio versu dividetur eliam dipbtliongus in fine illius diction!?,
scienlicB: ut scribi debeat, sc/eH<iae. F'enultimus autem versus etiam cata-
lecticusest; una videlicet syliaba deficiens. Ultimus vero versus dimeter
est lambicus bypercatalecticus, constans quatuor pedibus et una syliaba, qui
et Alcaicus dicilur.' Ehnenhorat. Milesiarum principium versibus concep-
tum fuisse primus obscrvavit vir, patrum nostrorum memoria doctissimus,
Philippus Beroaldus. Quo nomine eruditi nonnulii viri e>im susillare ausi
sint, hoc solo argumento freti, quod Apuleii sermo pedestris poetici instar
tolas flueret; quasi Beroaldus eo nomine deceptus versus esse credidis>et.
Equidem, ut Apuleii seruionem poetico propiorem esse non diffiteor, ita
iillam mihi in toto hoc auctore paginam ostendi velim, in qua non dicam levi,
sed nulla prorsus mutatione e soluta oratione ligata fieri possit. Deinde
versibus ab Auctore conceptum esse ipse docet : ' Ecce, ipsa baec quidein
jam vocis immutatio desultoria?. scientiee stylo, quern arcessimus, respondet.'
Quae vocis immutatio? nimirum versus cantillaverat. Ubi ad prosam ven-
tiim fuit, gravi ac oratorio gestu pronunciare ccepit. Id quod eruditissimns
vires fugisse miror. Hoc igitur est, quod ' vocis immutationem ' vocat, Ut
autem ha-c omnia versibus concepts esse, recte Beroaldus vidit, ita eos sic
disposuit, ut id quod afl5rmarit ipse non intellcxisse videatur. Non est |)udo-
ris nostri, ut, quoties summus in Uteris suo a2vo vir in syllabas peccarit,
enumeremus. Hoc tantum a studiosis petimus, ut nostra cum illius, utraque
cum vulgatis codicibus couferre non graventur. Ita ergo ab Apuleio hac
concepta esse affirmamus :
At ego tilii sermone isio Dlilesio
Variits fahellas conseram atqiie anrcs luas
Lepido su^iirro benecolas pcrmulcnim.
iiJodo si papyrum JEgyptiam tu aigutia
NOT.E
liam (nam et illic, &c.)' multi in ver- vrsuni esr, neglecta metrorum ra-
siculos tribuunt, auctoritate nixi Flo- tione, ha>c omnia uno tenore excudi,
rentini codicis; sed, cum multi alii auctoribiis Wowerio, Pricwo, et Scri'
extent Mss. Codices, in quibus aliter verio. At ego,Sfc. pra"fatiuncula est
se habet, et revera hi versus tam li. tolius Operis. Particula 'At' in-
centiosi sint, totqne pedum genera ceptiva est, ad ornatum tantum per-
admittant, ut qua>vis prosa oratio, tinens. Sic Horatius libri Epodon
ipsacque adeo Ciceronis orationes in Odcn 5. incipit: ' At, o Dcorum
versus similes digeri possint, melius quicquid in coelo regit Terras, et
METAMORPHOSEON LIB. I. 41
calami ^ * inscriptam, non spreveris inspicere ; "^ ct figuras
Nilotici calami inscriptam non spreveris
Inspicere. Figuras for masque hominum imagines
In alias conversas, et in se mutuo
Rursum nexu refectas, ut mireris hie
Exordior. Quis ille paucis accipe.
Ihjmeltos Attica, atqiie Isthmos Ephyreia et
Spartiaca Tanaros glebcc felicis a-
ternum libris felicioribus condita ;
Mea vet us est prosapia.
lid Unguam Attidem primis pucritice
Stipendiis meriii. Lalina in urhe mox
Advcna studiorum Quiritiiini
Lahore sermonem indigenam arumnabili
Nulla praeunte magistro uggressus excolui.
Et ecce p'lej'amur veniam, si quippiam
Exetici acforensis sermonis nidis
Offendero locator.
Videanins paucis. Versu secundo Beroaldum secnti fabellas scripsimus, rum
in aliis legatnr fabulas. Eoilein versu atque aures tuas cum Colinaei ac priore
Basilcensi editione, cum in aliis sit auresque tuas. Versu tertio ordineni so-
luuiuiodo verborum immutavimus. Ita enim vulgo, benecolas lepido susurro
pcrmulceam. Versu sexto, quo loco \\\\go fortunasque legebatur, auctoritateni
Beiiiljiui codicis secuti /or;«rtS(;ue scripsimus. Eodem et seqnenti versu voces
nonnullas soluniiuodo transposuimus. Ita enim vulgo, in alias imagines con-
versas, et in se rursum mutuo. Versu decimo vulgo, et Isthmos Ephyrcea; nos
slabilieiulo versui, ac hthnios Ephyreia et Sp. ^c. ut ' Epliyreiaque a^ra' apud
poi'tam. Undecimo vulgo, Tcenaros Spartiaca. Nos propter versum Spartiaca
Tanaros. 'Eodam ^\o glebwfelices, glehw felicis f<CY\^M\\n\s. Quod autem rb
'wteriiiim' sic divisimns, ut prior quidem syllaba ad priorem, rcliquae ad
sequentem versum pcrtinereut, id et Latinorum et Graecorum exemplo feci-
nuis; ut illud Simonidis : r)v[K 'AfjiaTo-Teiniiv "Inirapxov KTe7vf. Horatius :
quid inler-Est in matrona, ^x. Et : Jove non probante ttx-Orius atnnis. Et
similia. Versus decimus tertius iambicus quatcrnarius est, in quo unica tan-
liim vocula transposita, pro prosapia est, scripsimus est prosapia. Decimo
<]\uJito \\i\go 7nox in urbe Latia, nos licentia certe minima Lalina urbe mox.
Decimus sextus quaternarius est. In eo rb 'Quiritium' contralicndnm est,
tit si esset Quirtium: (piale est apud Lucilium ' frigidaria,' apud Horatinm
'amicitur,' et similia apud Lucretium aliosque, hcra k6vis. Decimo octavo
iterimi voculam transposuimus. Cum enim vulgo legeretur, nulla magistro
prtceunte, nos nulla praeunte magistro scripsimus, et -rh ' excolui' aut TpiTuWd-
fi<tis legendum est, aut postrema syllaba ad sequentem versum reltganda.
Decimo scptimo, audacia fortassis iguosccuda, pro si quid, ut consuleretur
versui, si quippiam, reposuimus. Ultimo, pro locator offendero, Offendero /«cu-
lor. Atcpii line (juidem sinit, quaR partim auctoritate codicum, parlirn ex
ingenio mufavimus. Quic taui exilia sunt, ut no prolixius quidem eoriim ra-
tiontriu rcddcuilam existiui.ivci im. Et liacteuus (piidem versus. (Jua* se-
quuntur prosa couctpta existimamus. Si (piis audacior tamen in numeroa
redigere velit, exiguo negotio poterit hoc niodo :
NOTiE
liumanum genus !' etjocosus. De Tabulis Aliiesiis vide
'• Sermone isto 3Iilesio] Milesii po- cpuc diximus in Pnef.Uione Inijus
pidi Ionia-, deliciis luxu(|uc diffiuon- Operis.
tts ; unde ' Milesiiis scrnio,' facelus "^ Auresque tuas ben, [bibulas'] Sic
42 AI'ULEII
fortunasque horainum in alias imagines convcrsas,' et in se
reris sortem el forinas hominum miilatas in alias species, et itcriim reslitutaa in
Ipsa jam qnidem
Hcec rods immutatio dcsiiHorite
Stylo respoinlet, quern arcessiimis, scientice.
Nuvc fabulam Grcccanicam
Incipiam: inlende, lector, et lataheris:
lit rb arcfssimKv penuhiiim longa sit ab,aicessio. Yeriini id, qnod de vocis
immulatioiie dixit, non aliter nobis persuadcre potest, qiiani jam versus hie
desinoie. Sed et Imjiis conjecture, nt et alianim nostiaiiim omnium penes
te, pra-stantissinie Elmenhorsti, judicium esto. Joh. Rutgersius. Scite lios
versus in nunieros redegit amiciss. noster Rutgersius, quern adi. Elmenh. in
Add. — 4 Fabulas scripta lectio et omnis excusa olim. Concinnatoies isti
versuum reposucrant /aM/as. ColvUis. Fabellas in Edd. Junt. 1. Aid. IJasil.
1. Col. contra Mss. omnes, ct Beroaldum. Oiid. — 5 Fux. conferam. Roald.
— G Colinffii, Bas. 1. atqite aiires tuas. Colv. Item Junt. 1. et Aid. ob versus
fictioneni, contra Mss. Oud.—l Fux. bibidas puiciire poetica tralatione.
Beroald. alias. Persius Satyr, iv. ' Nee quicquam populo l)ibulas donaverih
aureis.' Lucentius Augustino : ' Si nienior ipse mei bibulani qui pouitis
aurem.' lloald. Plerique libri manuscripti bibulas ; ut Persius: 'Populo
bibulas donaveris aures.' Joann. a IVouwerius. Benivolas. Sic nianusciipti
Florentiui. Scaligcr bibulas legit. Elmenh. — 8 Ms. JEgyptia argulia HUlici
cal. Colv. Vuigo: p. JEgyptiam tu argutia N. c. Scdnlius in Opere Pas-
oliali capit.primo: ' Nonnulla etiam probra, narrationis arte composita,
Niliaci papyro gnrgilis calaino perarante contradunt.' Fulgent. Mytliol.
lib. I. ' Quicquid libet Niiiacis exarare papyris.' Ovid. lib. xv. Metamorpii.
' Perque papyriferi septemflna flumina Nili Victrices egisse rates.' Elmenh.
— 9 Inspicere. Et hoc isti, qui versus esse volebant, sustulerant : ut etiam
quod paulo post est, fortunasque ; quod scilicet numeri integri aliter sibi non
viderentur. Colv. ]NIs. Fux. insjiicere, ct figuras fortunasque hominum, nescio
quam recte. Roald. Quid si aptius : /or/HOS^Mf? Wowerius. AUi,formasque
hominis. Elmeuhorstius. Bis. Bcnib. el figuras formasque h, Putean. Mux
NOTiE
mavult Scaliger, quam, ut vulgo, gracilitatem fastigiatus.' Ex hoc fru-
benemlas. Quod etiam confirmat Wo- tice cliarta fiebat secto in pra>tenues,
werius auctoritate Mss. plurimoruni. sed quam latissimas lauias, quas
Et certe non est cur benevolentiam Plinius philyras sen phiilyras vocal,
captet qui Milesias narrat; satis Blodum et fabricam omntni, et vaiia
eniui per se ipsaj placent. ' Bibulae genera chaitarum fusius vide apud
aures' sunt, audiendi avida>. ' A'^a- eundeni Plin. libro stipra laudato,
civae' Plauto. Persius: ' Nequic- capp. 11. et 12. et quae ad Ii.tc ra-
quampopulobibulas donaveris aures.' pita Scaliger scripsit adversus Gui-
•^ Papyrum ^gypliam] Papyrus fru- landinum in ejus Opuscidis.
tex est, qui, ut ref'ert Plin. lib. xiii. ^ I^ilolici calami] Martialis : ' Dat
Hist. Natur. cap. 11. ' nascitur in ciiartis liabiles calamos Memphitica
palusfribus jEgypti, aut quiescenti- tellus.'
bus Nili aquis, ubi evagatae stagnant, *" Figuras fortunasque hominum in
brachial! radicis obliquae crassitu- alias imagines conversas] Puta hipo-
dine, triangulis lateribus, decern non rum, asinorum, &c. quod Magica
amplius cubitorum longitudine, in arte et herbaruni quarundam vi fieri
MKTAMORPIIOSF.ON Lli:. J.
43
rnrsmn mutuo ncxu ' rolcclas, ut mireris, exordior/ Qiiis
ille? paucis. Hymettos Attica,^ et Isthmos Ephyraea,'*' et
Tenedos* Spartiaca,' glebas felices,'' aeternum libris felicio-
libiis conditas/ ' nica veins piosapia rst.'^ Ibi lingiiam At-
ieipsas mutua coniiexionc. Audi paucis verbis quis ille ego siin. Uijmettus Atticus,
et Istiunus Corinthiucus, (t Tccnarum Laconicum, arra beata cetebrata in omne
ffiuin voluminibus forlunatiuribus, sunt antiqua origo mci goieris, Ibi insumsi
et in se: male copula carent edd. Bas. 1. Colin. Ond. — 1 Alii, m. nixit.
Elmcnli. — 2 Hie cxordior. Basil. 1. et Col. hoc exordior. Ms. Edd. Veneta,
Kom. et Beroaldi Editio iie(|iie hoc iieqtie ilitid agno^cuiit. Coif. Bene eje-
cenint adveihiiun nietii causa infaituni Junt. 2. Elmenh. Scriver. ixc. In
nnllis enini IMss. comparet. Exordinr Keg. et Fux. Oud. — 3 Flor. Hijtmos
Epyraa, male. Vide Beroalduni. Elmenh. Hislomos Palat. Hijstomns Pa-
raei, Gnelfeib. Epyraa niulti. Oud. — 4 Flor. Tanedos. Elmenh. — 5 Excusi
oinnes credita. Scriptani leciioneui prffitiilimus, etsi illam alteram non spre-
viniiis. Colv. Bertinus et alii, cixditce. Elmenh. Mox Ms. Palat. mei.
NOT/E
posse viilgo creditnm est. Virg. in
Pharmaceiitria : ' His ego sa?pe lii-
pum fieri, et se condere sylvis Mce-
lin, sappe aninias iniis excire sepnl-
cris, Atque satas alio vidi traducere
messes.'
iteniqne oppidnm; est et, jiixta pro-
montorium illud, spiraculum ejusdeni
noniinis, ex qno descensnm ad Inferos
patere Noster dicit infra 1. \i. ' La-
cedii'inon,' inquit, ' Achaice nobilis
civilas, non longe sita est: hiijus con-
e Hymettos Attica] Hyniettus nions terminam deviis abiiitam locis quaere
est Attica?, marniore inclytus, et Tienarum,' &€.
melle, quod inter cetera mella pii- ^ Glehe fences'} AvvafevtWia. Con-
jnas tenet. Porro Hymettus, Lstli- senlit Nostro Aristophanes, qui At-
mu9, et Taenerus, quie liic faMiiinino ticani ait esse Amapav x^'^t'a, pingue
genere iisurpavit Apuleius, ceteris solum.
fere masciilino eflTeruntur.
'' hlhmos Ephyraa] Epliyre olim
dicta est, (jna_^ postea Corintliiis. Sita
est in ipso Istliino, qui Peloiionnesum
anneclit Contincnti (ira^ciaj, liabet-
qiie bine Corintliiacum Sinum, qui
et CirrhjLus dictiis est, illiuc Saroni-
cum, quorum bic a Mari TLgajo, ille
ab lonio i)rotendilur. Inclytus fuit
Isthmus Corintliiacus Templo Neji-
tuni, et Ltidis Isthmiis quintpicnnali-
bus a Tiieseo in Neptnni, vel, ut alii
volunt, I'alainonis honorem institu-
' Libris felicioribus condilo'l Berti-
nus (lodex et alii credita, minus bene.
Lib. IV. ' Et nomeu meum c<elo con-
ditum,' live. ' Libris felicioril)us' di-
cit, quippe qui nunquam sint inter-
inorituri, sed locis his famam ;eter-
nam conservatuii.
'" I\Ieu vclus prosiipia est} Nouio
' prosapies' est generis longitudo,
dicta a ' prosupando,' id est, pro-
fciendo. Paulus, Fcsti lireviator:
' I'rosapia, proKinies, id est, pro-
sparsis, ct (piasi jactis libcris, quia
tis, in quibus victor corona pinea si|)arc signiiicat jacere,' \c. Hie
coronabatur. ' prosapia' generis origincin signifi-
' Tenedos \ Tanaros} Spartiaca] T;e- cat.
narum Laconi<c promontorium est,
44
APULEII
tidem'^" primis piieriliae stipendiis mcrni:" raox in urbe
Latia advena, studioruniP Quiritium indigenum^ sermo-
nera,'^ asrumnabili^ labore/ nullo magistro praeeunte, ag-
pyimos annos mece jnieritice lingua; Allicce cdiscendcs. Dehide, cum venissem Ro-
mam studendi causa, incubui lingua vativce Romanorum magno ct moleslo labure ;
Vide de eo ad L. V. p. 90. * Fatigationem siii.' Oud. — 6 Inquam in Atlide.
Sciiptiis codex, linguam Attidem. C'olv. Reposiierim jam menibranacci
iioslri codicis scriptnram, linguam Attidem prim. puer. stip. mer. Lingua Attis,
id est, lingua Attica, ut lusciniam Attidem vocat Martialis (lib. i. ep. 54.)
' Sic ubi iiiultisona fervet sacer Attide luciis.' Sed et banc etiam loco boc
lectionem astruit. inque tribus libris Ms. esse testatur Marinus Becichemus
Scodrensis, pnbhcus olim Brixise professor, aquaevusque, (juantum conji-
cere possum, iJeioaldo. Cujus Epistolicas Quapstiones, aliaque scripta noii-
iiulla, cusa ante- annos centum, utenda nobis dedit humanitate doctrinaque
praestantissimus vir, Franciscus Nani-iiis, qui ex ul)crrinia instructissimaque
l)ibliotheca sua nullum non scriptornm genus, usui mibi f\iturorun), duni
libris meis ai)sentii)U'5 carere nunc debeo, liberalissime lubentissinieque sup-
peditavit. Sed et a Becicbemo isto, quem nos piiinnm inspexisse, immo
iiatnm unquam scivisse, post confectas denium absoiutasque notas nostras,
ipse Nansius testis idoneus satis fuerit, alia etiam quadam in boc scriptore
nostro ex libris scriptis, quosquatuor aut ((uinque nnininat, emendata, aliter
qiiam a nobis. Quas jam commode cum aliis ()missis nostris ad calrem li!)ri
etiam adjicere voluimus; nt minus quid in liac editione, quo auctorem bnnc
saniorem jjlanioremque reddere potuimus, studiosus lector desiderare possit.
Idem, in Add. Linguam Attidem. Lectionem priscani boc loco ex duobus
Fiorentiiiis restitui ; uti eliam acuto et docto viro Josioj Mercerio visum. In
vulgatis est, Ibi inquam in Attide vel Attite. In Bertino, Ibi apud Attidem.
INLile. Linguam Attidem Atticam vocat. Versus antiqiius de ventis apud
Isidorum Hispaiensem de Natura Kenim c-ip. 37. pag. 894. 'Diclus Libs
Attide lingua.' El-menhorst. Edd. Vicent. Vnlc. 2. QuiritMn: minus bone.
Oud. — 7 Vulgo indigenum, Colvius. Bertinus, hidigenam. Elmenb. — 8 Ante
lectum ubi(]ue <rcM)Hn((?i. Sed scriptac lectioui asii|)ulatur locus infra lib.
VIII. ' Et aeruninabili vitae sese siditrabere tacita decrevit :' et lib. ix. Lu-
NOTiE
" Linguam Attidem'} Hanc lectio- Metapliora a re militari : stipendia
nem germanam esse probavit ex va- pecuniae sunt militibus ol) suam nava-
riis Mss. Pricapus, et Elmenborstius, tam operam militarem distribui so-
qui hoc exeinplum affert ex versibus litae. A stipibus, qui nummuli a^rci
antiquis de Ventis ab Isidore Hispal. sunt, stipendia dicta,
laudatis, de Natura Kerum, c. 37. p Adc. stud.} Is est intelligendus,
' Dictus Libs Attide lingua.' Ubi, qui studiorum causa donio profectus
quemadmodum et hie, ' Attis lingua,'
Attica est. Alias 'Attis' est ipsa
regio Attica, sic dicta ab Attbide,
Cranai filia, ut vult Strabo lib. ix.
Geograpb. In Beroaldi et Colvii
Editionibus legitur: Ibi, inquam, in
Attide.
° Primis puerili<r stipendiis merui]
percgre degit in Academia aliqua
publica.
1 Quiritium indigenum scrmonem']
Linguam Romanam. A Quirino, qui
Romulus est, dicti sunt Quirites, qui
Romani ab eodem Romnlo.
■■ /Ermnnahili labore'] Aldus arum-
nidi; minus bene. Noster infra, lib.
MKTAMORFHOSEON LIB. I. 4i)
gressus excolui. En 9 ecce praeCamur ' vcniani, si quid exo-
tic! ac foicnsis^ sermonis rudis locutor ofl'endero/ Jam [2
haec equidem' ipsa vocis immutatio desultoiiaj scientiae'
stylo, qiiem arcessimus/" respondet. Fabulam Gra^cani-
cam 5 " incipimus, lector, iiitende, laetaberis.
Thessaliam,'' (nam et illic originis maternae nostraj fun-
damenta a Plutarcho illo^^ iuclyto,^ ac mox Sexto philo-
cum id suscepissem nuUo inagistro docentc. Jam er^o rogo vcniam, si ego impe-
ritiis locutor lingua, mild exlrunea; et peregrine, in aliqua re pcccnrcro. Jam (jiii-
dem hxc ipsa 7nutatio sermonis conrenit slylo artis tranyformatorice quern trahiinus
inusum. Exordimur Fabulam Grcpcam ; adverte animum. Lector ; gaudebis.
Ibam in Thessaliam, [illic enim principia mece slirpis malirnte derivala ab illustri
cretins lib. VI. 'lUiid in his rebus miseiandnm, et niagiiopere unum ^luni-
nabile erat.' Ms. exolui. Colviiis. Roman. Aid. et Vcn. crrutnnuli I. minus
bene. Lib. vui. ' ^Tlnininabili se subtraliere vitae tacita decrevit.' Elmenh. —
9 Beitinus, Sed. Id. — I Dispiicot milii mutatio numerornm. Malim itaque,
prcEfabor. J. Giutenis Suspect. Lect. 1. in. c. 12. Palatina; Bibliotliecee
Codex, pra/ubor. Wower. — 2 Idem Becicliemus legit o^ia/cco, quemadmodum
et Lipsium etiam conjecisse monere me fugerat. Colv. in Add. — 3 Hire qui-
dem. Idem liber Ms. Hcec eq. Colv. — 4 Accessimus. Venetiis cusum accer-
simus. C<dv. Rectins arbi tror arcfssiwHS. Wouvverius. ScaWt^er arcessimus.
Recte. Elmenh. — 5 Scriptus, Fab. Grwcam. Nihil mutare voliii. Colv. (ira-
cam: Pal./. Gra'icam. Vulgo,/. GraCanicam. Ebnenh. — Idem liber, /^/«t.
VIII. ' iTlruninabili se subtraliere vitac
tacita decrevit.'
* Exotici ac forensis] Romanus ser-
mo ApuU'io peregrinus erat, utpote
Afro et Athenis educate. ' Forensis'
NOT;^
Apuleius infra lib. v. * Nee ullo te
g( nere morlis accersito perinias.'
"' l'\tbutam Gr. IGracam] Turn quia
scena ejus Thessaiia est, Gracia^,
regie: turn quia desuinta est ex Lu-
vel extraneum sonat, nomine derivato ciauo, qui idem argumentum Graice
ab adveibio ' foris,' vel oratorium a tractavit.
foro, in quo Oratores causas age- " Thessaliam] Hujiis Provincire li-
bant. mites hos ponit Herodotus, in Poly-
' Desullori<c sciential Magia>, cujus liymnia : ai) Oriente monies Ossam et
ope homines in varias animalium for- I'clion : a Septcmtrione Olympum ;
mas ex liumana transire, ac veinti
desiiire crrdebantur. Desultorii e(pii
dicti, ex quorum imo in alium ho-
mines agilitate corporis pia-diti inter
curreudum desiliebant, ct iiii honiiues
' desultores.'
" Qucm accersimus] Sic legit Pri-
cau9. In Venet. Kditione est ac-
cessimus. Scaliger reponebat urcessi-
WMS. Prica-i Jectioneni (irmat ipse
ab Occasu I'induni ; a Meridie.
Othryn. Magonnu hcrbarumque ad
Magica vcneficia pcrtincntiinn ferax
haliita est, eoquc nomine passim apud
Auctores celebrafa. Fuit et Thessa-
iia M:icedouia- urbs, teste Plinio.
y A Plutarcho illo] Servius ad lib.
X, yi"neid. ' Antiqui ilk vel magni-
tiidini vel nobilitati assignabant.'
' A Plutarcho illo incli/lo] Matrcm
46 APULEII
soplio'* nepote ejus prodita, s^loriam nobis faciimt,) earn
Thessaliam ex negotio pctebam.^ Post ardua^ montiiim,
et lubiica vallium,'' et loscida cespitum, et glebosa cam-
porum emensa,"^ in equo indij^ena perall)o vehens,9 jam
eo quoque admodum fesso, ut ipse etiam fatigationem ' sc-
illo Plufarcho, ac deinde a Sexto PhUosopho ejus nepote, sunt mihi decori,) ilmm,
inquam, in illam Thessalimn. Poslqnam inperavi monies prarnptos, et vidles de-
clives, et cespites rnrulentos, et cainpos glcbis plenos, insidens equo cundidissimo in
ilia regione nato, qui erat etiam vaUle futigatus, desiiio in pedes, ut ego quoque
ipso et originis materie. Colv. — 7 Beciclienius ait, in vcteribiis coilicibiis suis
addi, dueronico seduente : iinde lei;it, puero unico me sequente. Eniin Appnielus
sese nnico famiilo coniitatiim fuisse sfppius iiieniinit. Colv. in Add. Deme
earn Thessaliam, iiec sententiae quidqnam delraseris. Sed amat Apiileltis
easdem dictiones internipto sernione per hypostigmen elegantia? studio ite-
lare. Lib. ii. Florid. ' Verbaqiie, qua volitantia poette adpellant, ea verba,
detractis piiinis,' Sec. Et alibi sEepinsciile. Quod et aliis scriptoribus per
esse familiare, ex eorum lectione depreliendere est. Juriscoiisultos etiam
ipsos hinc non abhorrnisse, singulari capite ostendit juris ipse consultissi-
nius Jacobus Rd'vardns Variorum libro quinto. Brant. — 8 Postquam ardua.
Idem Ms. Post ardua. Colv. Ambigo an Latine dicatiir, eiuergere ardua
inontium. Itaque labor nt sciibani ultima voce emensi. Sic lib. viii. Me-
tam. ' Sylvosi montis asperTim permensi jugum :' et iterum, ' Dieque toto
campestres emensi vias.' Sed hoc minutum minuto niinutius. Gruler. Sus-
pic. I. III. c. 12. Palatin. Cod. emensi. VVower. Lege ex Flor. Post aidua,
Sfc. emensa. Vi\\go, Postquam et emei^si. Male. Libro octavo: 'Sylvosi mon-
tis asperum permensi jugum:' et mox post: 'Dieque tota campestres
emensi vias.' Elmcnh. — 9 Me equo i. p. veluns. Delet INIs. rb me. Wowerius.
Ms. in equo i. p. v. Gellius ex Qnadrigario 1. ii. c. 2. ' Ei consuli paler pro-
cons\il obviam in equo veliens vcnit.' Roald. Florent. tne equo i. alii, in equo
i. Elmeiih. Legerini, in equo indigena peralbu leltens. Quadrigarius Annal.
VI. apud A gel. lib. ii. c. 2. ' Ei consuli,' &c. ' Vehens ' pro eo qui vebitur.
Scilicet neutrum pro passivo Veieribus ciebruni. INL Tull. in Bruto sive de
Claris Orator. ' Cujus in adolescentiam per nicdias laudes, quasi quadrigis,
velientem ;' pro qua voce non recte ibi a Diouysio Lambino supponi votanlem
jam pridem viri docti observarunt. Sic Suetonius Domitiano cap. 11. 'Quoad
novissime simul gestanti,' i. e. diim simul gestaretur in essedo. Brantius. —
1 Ut etiam fat. V.C.'Ms.ntipsefal. Leg. ut ipse etiam fat. Koald. — 2 Sudo-
NOT7E
liabuit ApuIeiusSalviam ex Plutarchi ^ Ardua monlium , et lubrica vallium ,
Chaeronensis genere. Cliacronea ta- ^c-l Gra?ca phrasis est, to v^-q\a. ruiv
men BreotiiE civitas est, non Thessa- opS>v: cum diccre debiiisset ' ardiios
liae. Sed Salvia; majores fortasse ex monies, lubricas valles, roscidos ces-
Boeotia in Thessaliam migraverant. piles,' &c. Similiter dixit Velleius
=* Mox Sexto Philosopho] Sextus hie, Palercnlus ' per avia itiuerum i\i-
Plutarchi nepos, prafceptor fuit IM. gieus.' Innumerabilia exenipla re-
Antonini Pii Iinperaloris. Extat ho- perias apud Auctoies.
die liber ejus de Medicina Anima- "^ Emensa] Passive hie, Raepius ta-
liuni. men active iisurpatur.
METAMORI'HOSEON LIB. [. 47
dentariam'' incessns vegetatione disciitercm, in pedes de-
silio, eqiii sudorem fronde curiose exfVico,'^ ^ aures remul-
ceo/ fraenos detrrdio, in gradnm lenem sensim provelio,
quoad lassitudinis incommodum alvi solitum ac naturale
pra?sidium 5 eliquaret. Ac, dimi is jentaculum ambiilato-
rium,s prata, qua praeterit/ ore in latus detoito pronus
dissiparem agitatione ambulalionis lassUudinein sedendo contractam, Defrico stu-
diuse svdorem ex /route eqiii, demulceo manibus ejus aures, aufero frana ex ore,
deduco ilium pimlatim lento passu, donee consuetum et naturale remedium evacua-
tionis alri dissiparet molestiani lassitudinis. Et, dum ipse demisso capite capiat
pabulum inter ambulandam cunverso oblique ore ad prata qua; pratergreditur, ad-
remfronte c, exfrico. N'on parnm placiiit mihi lia;c hnjusce loci scriptiira, quae
eideni libio optinm debetur. Antea ubiqiie Icctnni : Equi sudorem etfrontem
curiose extrico. Colviiis. Fronte exfrico. Ex Ikic vi'teniin libroruni scriptura
nialit etiam lieciclieiiius, fronde curiose exf. Idem in Add. Sunt qui le^aiit
fronde. Woweiiiis. Bcitinus et Ro. s. et frontem c. extrico. Eimcnli. — 3 Heii-
riciis Aibertius Hamilton, Jiivenis humaiiissinins, iiec ])rotriti.c doctrinap,
naturale residuum vel prosicium Apnleiiun scripsisse piitiit. Elmenli. Lege
cum Haniiltoiiio naturale residuum: nam vulgata lectio sensiiin nulliun liabet.
Seneca de Constantia Sapientis cap. 13. ' reliqnias et effusa ' vocat. Ccelius
Aurelianiis 'egeriem' sive ' egesiioneni :' Arnobiris ' prolnviom.' Noster
lib. IV. pag. 144. ' cxtremi licpioiis asperjiinem.' Medici TrepiTrdixaTa, K6npos,
a(p65evp.a. Idem in Add. — 4 In eodeni libro pralaque pratcriit. Ibidem pro-
nus adjeclo; ex quo quid extiiceni jam non liabco. Enim locus neiitiquani
mihi sainis videtur. Colv. Idem [Becicliemns] ductn veteris scriptura; : Ac
dutn is jentaculum ambulatorum, prata qua prateril, ore in latus detorto, pronus
affectat. Idem in Add. Kccte liunc locum constituit Hccicliemus. Sic lioc
eodem libio, ' Avidus aft'ectans poculum.' Lib. iii. in f. ' Rosas labiis nn-
dantibus afi'ecto.' Lib. x. ' I'abulani l.rtissimi graminis libens affectabani.'
Gruter. Susp. Led. iii. 12. Varise doctornm ad luec veiba observationes.
Facilis eniendatio : Ac d. i.j. a. prata quw pnetcrit, ore i. I. d. pronus ajfectat.
j4^ec<a< sciibit Cod. coenol)ii IJerliniani. U'oiver. jlistuavit, nt apparet, in
loco lecte constitnendo Colvins tuns, fatetm(|uc, cum pro allectat in libro
tuo icpeiisset adjecto, nihil se indidom extiicaie potuisso, at(|ue adeo lo(!uin
desperatum relin(iuit. Et est sane talis, in quo magna ingenia merito desu-
dent. Nam mihi statim in \)\\w\\no jentaculum illud ecpii ambulatorum minime
placet, ncc, quid illo alhclat fieri po^sit, satis teneo. iManuscriptus IJcrtini-
anus non valde variat legitquc : Ac, d. isj. a, p. p. vrequc in I. d, p. adjeciat d.
NOT/E
•^ Fidigalionem sedentariam] Torpo- ' Aures reynulcco] Hoc est, manibnu
rem ilium, qui ex diuturniori sessione lenitcr frico, iilque secnndnni flexnni
et equitatione contraliitur. villorum. Demulcerc caput inter
" Fronde [Frotite]e.rfrico] Sunt qui blandilias. Terent. ' Non possum
legant/)<jn(/e, non ineptc; foliis enim pati (piin tibi caput demulceain.'
arborin)!, aut graminc, vel palea, si •>' Jentaculum ainbulalorium] Herbas
.siippetat, e(|uorum nudoreni deter- quas inter anibuiandutn carpebat.
geie kolcut.
48 APULEII
afFectat, duobus comitibus, qui forte paululnm prasces-
serant/ tertium me facio. Et,^ dum ausculto quid sermo-
nis agitaretur/ alter exerto ^ cachinno,' Parce, inquit,"" in
jinigo me tertium duobus, qui furte fortuna pragressi erant aliquantulum. FA, dum
capto auribus quid dicerent inter se, unus ex illis claro cum risu, Desinc, ait, men-
cnmitum q. f. Ex quibns suspicari, immo nngari milii co!ln1)itnm, lejrendo :
Ac dum sitiens aculam ambulut, ac jam prata quw prcEteriit,ore i. I, d. p. affcclat ;
pro isjcntaculum feci, ut vides, sitiens aculam vel aquiilani, sicut et apiul Plaii-
tiiin sciiptuiu fiieiat. Affectat nialui : scimus eniiii nt soleant equi intiT
enndmii grameii retro niordicus appetere et affectare. Sed lianc conjeclu-
rain calulam niniis et sub nianu quasi nataiii iilli nie doctoniin probatiinun
neiitiquain sperare debeo. Et niihi tamen idem qnod ceteris licere puto.
Nee est quod nieas nngas qiiisqiiani mihi vitio veriat. Et vero comperi
postea, Becicheniiun ante annos centum affectat legeudum similiter conje-
cis&e, cMijus tanien cetera emendatio mihi placere neqiiit, qnamvis ean) pro-
bet amicissimus mihi Janus Gruterus Suspicionum suarum lib. in. cap. 12.
(logitavi etiam alia, sed unum potissimum liic appingam : Ac dum is lente ac
viam ambulatoriani prataque prcnterit, oreque in talus detnrto prunus affectat, Sfc.
Minima certe iicentia i |)ro /, et contra. Ait equum siuim modo lente et
veluti viam ambulatoriam ivisse, modo pronnm sive celerem secutum esse.
Sed Jam nugarum tandem et me prenitet. Sciopp. in Susp. Lect. ad Linsium.
^groti snnto Somnia, quae de hoc loco Suspect. Lect. 1. i. Epist. iv. scrip-
situus: et, quauivis ne nunc quidein certiora liabeam, potius tamen legerim :
Ac dum is jentaculuyn ambulatnrium, prataque qua prceterit, ore in latus dctorto
proniis affectat. Jentaculum (sive, ut est in Colviano et Fulviano Ms. sem|)er,
in aliis etiam aliorum auctorum scriptis exemplaribus, Jantaculum) a[)pellat
gramen, quod equus ille ambulando appetit. Sic infra pag. 11. caseum cum
pane appellat 'jentaculum.' Affeclat, ut infra, pag. 11. ' Avidus afFectans
poculum.' Et lib. x. (p. 232. Kd. Pric.) ' Pabulum graminis libeus aft'ecia-
bam.' Idem m Symb. Crit. Bertinus, oreque in latus. Recte affectat Beci-
chemus. In Florent. Manuscript, est, p. adjeclor. In Roman, et Aldo, p.
allectat. In Paiat. protinus adjector. In Bert. p. adjectat. Male. Infra,
' Avidus atfectaus poculum :' et Libro decimo, ' Pabulum graminis iibens
affectans.' Elmenh. — 5 D. c. q. f. p. process. Vulgo comitum. Colvius. Ma-
nuscriptus Bertiuianus comitum et pracesserant . Ex quibus hoc pracesserant
impendio probo. Sciopp. Susp. Lect. i. 4. Aldus et Bert, comitium. Bert.
prcEcess. Elmenh. — 6 Ms. At. Colv, Item Oxon. Ac dum, ut supra, Palat.
Ed. Junt. post. Sed Reg. Fux. ja»« dum. Celeritatcm aviditatemque audi-
endi indicat illud j«)rt. Oud. — 7 Sic vulgo. Elmenh. Gell. 1. ii. 26. ' Sermo-
!ies agitarentur.' Secutus sum Edd. Junt. post. Wonwer. et Eliiienh. ai^ita-
rent. Sic enim IMss. Florent. Pith. Palat. l-'ux. Regius, Petrarcliae. Oud. —
8 Extorto. Priniuni qua^ro, rectene coner legere exerto? ut ea id phrasi dic-
tum sit, qua multa libris sequentibus, ' exerta voce,' ' exerto clamore,' et
lib. quinto, ' longum exclamare;' et lib. quarto, ' solidum exdamare.' De
risu superest alter locus non absimilis, qui attexendus e lib. vi. ut emen-
detur : ' Venus,' ait, ' la lissimum cachinnum extollit, et qualem solent fn-
reater irati.' Legendum arbitror, latissimum cachinnum, snadente ipso
NOT/E
^ Affectat] Sic recte Marinns Be- pronat se, avidus affectans pocu-
cichemus. Alii allectaty alii adjectat, Jum.'
male. Hoc eodem libro infra : ' Ap- ' Exerto cachinno'] Sic lege, non ex-
METAMORPHOSEON LIB. I. 49
verba ista hasc,' tarn absurda, tamque inania ' mentiendo,
Isto accepto, sitior* alioquin novitatis, Immo vero, inquam,
impertire sermone 5 non quidem curiosum,' sed qui velim
scire vel cuncta, vel certe pliirima: siniul jiigi quod insur-
gimus*" aspritudinem ■* fabularura lepida jucuiiditas laevi-
tiri islis sermonibus tarn inrpiis, et tarn portentosis. Hoc audita, ego avidiis cete-
roqui noiitatis, Contra vero, inquam, fac me par'licipem tuce tiarrationis, non qui-
dem quod sim curiosus, sed quia velim scire aut omnia, aut saltern permulta : eadenr.
opera elcgans suavilas fabularnm complanabit scabritiem tnontis in quern scundimus^
Apulcio lib. X. ' Ac (leiii risn ipse qnoque latissimo ad usque intestinorum
doloiem redaetiis.' Iteium lib. vii. de Asino : ' Coepit risn latissimo ges-
tire.' Alibi ejusmodi cacliinnum ' clarissiniiini ' nunciipat. God. Stewechius.
Exerto c. Aldina, Veneta, Rom, Ber. et Basileensis posterior, exorto each.
Basil. 1. extorto. Nihil rectius scripta, qnam posnimus, lectione. Nee plu-
ribiis id habet probari. Colv. Rom. Ven. et Bertin, exorto. Male. Elmenh.
£.TO)fo prave Reg. Pith. Fux. cum Edd. ante Colv. Intra h. libro, ' Exerte
claiiiitaiis.' Oud. — 9 Ista hanc. III. Piiiellus ista hue tarn uhsurda : nisi placeat,
in verba isthac. Piitean. Obsurda Ed. Beroald. tanquam imm. Bas. pr. Oud.
— 1 Inimania. Malim cum Bertin. inania, ut in Apologia pag. 301. ' Quae
omnia tarn falsa, tarn niliili, tam inania ostendam.' Sciopp. in Symb. Bertin.
et Palat. inania. Elmenh. — 2 Basil, i. sitior. Censuerim emcndandum, si
fors tanti, Martiannm Capellam lib. i. ' Ac vorax hominum, sititorque etiam
sanguinis gradiebatur.' \{i]g,o, Ac rorax om7iiutH,sitiorque. De Plutone lo-
quitur. Coli\ Pal. sciscitor. Basil, sitior. Male. Sititor novitatis Firmico
Astronom. libro octavo, capite sexto, est, 'qui nova quseque curiosa desi-
derii ciipidiiate sectatnr, eaque intelligere avide stadet.' Vide Indicem.
Elmenh. Ms. Bemb. sciscitor. Maugani sciscitor, alia nianu in niarg. sititoy.
Putean. — 3 Ms. sermones. Rom. sermonem. Beroaldus legit, curiosum. At
sa;pins curiositatis suae meminit Apiileiiis. Quod jjassim in hoc opere videre
est. Ms. curiosus: non nu'lius. Colv. Impcrlite sermonem non quidem c. Hfc.
Si de niendo hiijus loc-i ronstaret, facili ncgotio emendarem : imperii sermone
hominem curiosum, et qui velim: nee enim longius diverto ab literarum apici-
biis. Sed crcdiderim potius curiosum hie acci[)i, quomodo tbrsan Plauti
StichoSc. ' Famem :' ' Nam curiosus nemo est, quin sit malevolus.' Aut
verius, ut Imperatores lib. xii. Codic. Tit. 25. Gruter. Stispic. 1. iii. c. 12.
Conjectura Fulvii, imperlitc hominem non q. c. Sciopp. Sj'mb. Cr. Florentiiii
duo, i. sermones n. q. curiosus. Beroaldus: i. s. u. q. curiosum. Fulvius: i.
hominem n. q. c. Gruterus : in hominem curiosum, ct qui v. Britannicus mala
distinctione hunc locum non correxit, sed oorrupit, ad Juvenal. Satyrara i.
Elmenh. Mang. sermonem. Hinc Beroaldus legit: i. sermoyiem: n. q. curio
sum, fyc. Putean. — 4 Sic Vetus. Colv. Alii uspcritudijiem. ICImenh. Malo
cum veteri codice legere uspritudinem. Brant. Paulo ante, j. quidem int.
NOTiE
orto. Exertus cachinnus est clarior excipit.
ac solutior risus cum oris et narium ' Curiosum] In nialam partem ac-
.sono, saepius irrisorius. ci|)e pro loquaci, malcvolo, et eo qui
'' /■'arce, i«(/u(7, (i^c.j Miram aliquam aliena curat, eaque nihil quae ad se
et fide majorc.ni liistoriam narravcrat attinent.
alter, quam hie sibilo et cachiniio ■" Jugi quod insurgimus] Id est, in
Delph. et Var. Clas. Apiit. D
50 APULBII
gabit.^ [3] At ille qui coeperat, Nae, inquit, istud mendaci-
um tarn verum est, qiiam si qui velit dicere, magico susurra-
mine " amnes agiles reverti," mare pigrum colligari,^ ventos
inanimes'^ expirare, Solem inhiberi, Lunam despumarij^p
Stellas evelli, diem tolli, noctem teneri. Tunc ego in verba
fidentior, Heus tu, inquam, qui sermonem jeceras priorem,
ne pigeat te, vel taedeat reliqua pertexere.^ Et ad alium :
Tu vero crassis auribus'' et obstinate corde respuis qua?
Sed ille, qui inceperat, Profecto, inquit, istud mendacium ceque verum est, ac si
quis dicat fieri magico incantamento, utjluvii celeres redeant in fontes suos, ut pe-
lagus immotum constrbtgatur gelu, ut venii flatu destituii deficiant, Solis cursus
sistatur, Luna cogatur spumam fund ere, sidera recellantur Calo, auferatur dies, et
nox producatur. Ego turn /actus audacior ad loquendum, Heus tu, inquam, qui
inceperas priorem narrationem, ne graveris absolvere quod superest. Et conversus
ad alium, Tu autem, inquam, obtuso auditu et pertinaci animo repudias qu<B refe-
Fnx. Mox de more Mss. et edd. vett. ISe. Palaf. Fiix. Par. Gnelf. inquit,
Ne, inverse ordine. Reg. Ne illico mendacium verum est, sine t^ tarn. Fiix.
illud mend. Oud. — 5 Congelari rectius sit. N. Heins. — 6 Inanimos Ms. Fux.
Roald. — 7 Et hie cum eodem codice dispumari lego. Brant. — 8 Aid. Ven.
pratexere. Coiv. Male. Elmenh. Prat, etiam Junt. pr. liaud dubie perpe-
NOTyE
quod surgiraus, sen ascendimus. Sex- Lunag descendit imago Carminibiis
centa ejusmodi apud Apuleiura repe- deducta nieis,' &c.
lias loca, quibiis praepositio verbiim p Lunam despumari] Valerius Flac-
componens casum suum post se regit, cus Argonaiitic. lib. vi. ' Quamvis
tametsi non repetatur. Athracio Lunam spumare veneno
" Magico susurramine} Incantamen- Sciret, et Haemoniis agitari cantibiis
ta enini clam et siimmissa voce a Umbras.' Lucanus lib. vi. * Et pa-
Magis proferebantur, et quasi insn- titur tantos cantu depressa [Luna]
surrabantur, ne a profanis audiri labores, Donee suppositas propior
possent. despumet in herbas.' Spuma, quain
" Amnes agiles reverti, ^c] Mega?ra Luna fundebat cantu depressa, lu-
apud Claudianum lib. I. in Rufinum : nare virus dictum est, quod quidem
' Ire vagas quercus, et flamina stare non nisi snmmo labore emittere sidus
coegi, Versaque non prono curvavi illud creditum, eaque de causa car-
flumina lapsu In fontes reditnra suos.' mina Veneficarum valde formidare.
Enothea apud Petronium : ' Mihi Aurel. Nemesianus Eclogaiv. ' Can-
pontus inertes Summittit fluctus, Ze- tavit quod Luna timet, quo rumpitur
phyrique tacentia ponunt Ante meos anguis.'
sua flabra pedes, mihi flumina parent, i Tu vero crassis auribus} Alterum
Hyrcanaeque tigres, et jussi stare alloquitur coniitem verbis prioris non
dracones. Quid leviora loquor r credentem.
METAMORPHOSEON LIB. I. 51
forsitan vere perhibeantur.9 Minus hercule calles pravissi-
mis opinionibus ea putari mendacia, quae vel auditu nova,
vel visu rudia, vel certe supra captum cogitationis ardua
videantur : quae si paulo accuratius exploraris, non modo
compertu evidentia, verum etiam factu facilia senties.' Ego
denique vespera/ "^ dumpolentae' caseatae^ modico secu-
rius oftulam grandiorem -^ in coavivas aemulus^' contrun-
runtur fortasse vere. Profecto nescis ea, qiue apparent vel nova auribus, vel inso-
lila oculis, vel certe difficiliora quum ut possint comprehendi cogitatione, existimari
mendacia opinionibus falsissimis ; (jucb si perscrutatusfueris paulo diligentius, com-
peries non solum posse dare cognosci, sed etiam facile fieri. Postremo heri vesperi,
cum ego vellem avidius mordere frustum paulo crassius placenlie caseo condilw,
ram. Aliqiia pro reliqua est in Fnx. Oud. — 9 Ms. prohibeantur. Colv. ]Mox
Ed. Beioald. ridentur : et Reg. et Fnx. Ms. 7ion incomperta cuiquam, verum e.
facia f. ac pro denique Cod. Bartliii, qui id notandum (\»s\t,deniqua. Oud. —
1 Maliin sentias. N. Heins. — 2 Cusi omnes et Ms. vespera. Secutus hie sum
fidem Bapt. Pii,qui ita esse in scriptis libris a se inspectis testatur. Festns :
' Vesperna apud l*lautuni coena intelligitur.' Vide et Donatum in Ennu-
chuni Terentii. Ergo vesperna, id est, in caMia. Colv. Miror tain din inliae-
sisse vocem vesperna: cum omnes libri nianu scripti leganl, vespera: et
Charisius ex Caesare notet, ' vespera' dici pro, vesperi. Wower. Non ns-
qneqnaqne sana ha?c sunt. Primum enim testatur Colvins, in omnibus cusis
et scriptis codicibus legi vespera: quomodo et ego in Bertiniano et Fulviano
Ms. reperi. Laudat Charisius lib. ii. Caesaris hapc ad Frontoneni verba:
'Vespera fatigatus, luce dormitans :' ubi 'vespera' pro, vesperi, dixcrit,
sirut ' luce,' mane. Vesperna vero, pro vespernae sive ccente tempore, La-
tiiium non est. Hie infra pag. Gl. lib. iv. ' Remonstrat liorreum, ubi vespera
argentum recondi viderat.' Sciopp. in Susp. Led. et Symb. Cr. Vespera. Sic
scriptnm in omnibus manu scriptis et editis, quod importunissime Baptista
Pius Sylloge 3. cap. 55. Colvius, et Vulcanius in vcspei-na transmutarunt.
lufra: ' Demonstrat,' ike. Vide Indicem. Elmenhorsl. — 3 An placentw?
TElianus Var. Hist. lib. iii. 'O Se, avidiiv tls rhf TTAaKovvTa, i^pfro, Ti ySoi'/Aerat
jh Ttiixtxa tKUVo elvai ; & 5e Koixi^uiv aTre/cpiVaro, JJti e/c /.teAiTos koI rvpov Kol &K\wv
TLvSiv KaT((TK(va(TTai. Et iiodie placentae fiuut ex caseo. Plura in banc rem
hie Beroaldus. Cole. — 4 In vulgatis codicibus subjungitur mordico securius,
vel modico securius, (piod in Ms. non est, et nos induximiis. Si retinenduni
putes, legeris potius : mordicus securi in conv. amidosc. gcstio. Colvius. OJ.
NOTvE
' Vespera'] Heri vesperi. Similiter fierct, appellabatur. Graci to &\-
lib. II. ' Vespera quoqne cum somno (pira dicunt. Polenta caseata, de
concedercs.' Et aliis locis bene mul- qua hie locpiitur Apul. libnni foil ex
tis iuiitalus videtur CJraecos, qui i(nrt- hordcacea farina caseo indito subac-
poy eodem sensu dicunt. Xenophon turn, (juod genus cibi glutiuosuui esse
'EWijif. IV. "EiTTrepas avvtBdnvuvv ahrif, solet, privserlim si calidunt devore-
heri vesperi canavi cum eo. tur. TvpifVTO. TrKaKovvra habet Hesy-
• Polentcc caseala:'\ Polcntac nomine chius.
hordear.a farina, et cpiiccjuid ex ea ' In cunvivun a-mulus] Sic EInieu.
52 APULEK
care gestio, mollitie cibi glutinosi faucibus inhserentis, et
ima gula^ spiritus detinentis, minimo minus interii. Et
tamen Athenis proximo " ante ^ Poecilem porticiim "^ isto
impulsus nempe cemulatione convescentium, nihil propius factum est, quam ut suffo-
carer mollitie viscosce escce, quce adhterebat guituri nieo et intercludebat anitnam in
inftma parte faucium : et nihilomitius vidi nuper his ambobus oculis Athenis ante
modico grandiorem. In qiiibusdam libris legitiir, mordico seciirius of. Paiatinus,
modico securius. Bertinianii.«, mordicibus securus. Fulvianus, modico secus,
quo deniio nsiis Apnl. et 'paulo seciis.' Sed praefene visum Aldiuain edi-
tionem, qua; sensum minus involutiim exliihet. Woiver. In libris quibusdam
legitur : pol. cas. mordico securius off. grandiorem, ^x. In aliis : modico secu-
rius. In Beitiniano : mordicibus securus. In Fulviano : modico secus: quod
postremum nescio locnmne liic habere possit. Inferius quidem pag. 13.
' modico secus' usurpat, pro, paulo nberius : ' Et cum dicto,' inquit, 'mo-
dico secus progressus ostium accedo.' Sic ' paulo secus ' inf. pag. 231.
* Exemplum ejus rei paulo secus siniillimum:' quod Greecis est /xiKpov Sely.
An igitur et hie dixit Apuleius, se oft'ulam modico secus grandiorem polentae
caseatas deglutisse ? Grandior polenta GrjEcismus pro, grandior quam po-
lenta. Sciopp. in Symb. Crit. Offulam modico grandiorem. Ita rescripsi ex
Florentinis, in quibus est modico secus et modicus. Aldus et Venet. mordico
securius off. gr. Bertin. mordicibus securus o. g. Infra: 'Frustulum panis,
quod primum sumseram, quamvis admodnm modicum mediis fauribiis inlise-
rebat.' Elmenh. Quae in vulgatis codicibus subjunguntur, mordico securius, vel
modico securius (quod laudatur J. Britannico, veteri Juvenalis interpreti)
quia in Ms. non sunt, indiicuntur a Petro Colvio eruditissimis suis in hunc
auctorem Notis. Si cui tamen retinere visum, illius pace legerit : mordicus
securi in convivas amulos contr. gestio. Joannes Isaac. Pontanus suis in Ma-
crobium conabatur : dum polenta caseatce immordico securius, offulamque gran-
diorem. Sed quid si modico prius, ut mox, ' Modico prius, quam Larissam
accederem,' aut ' Modico sequins,' ut alibi hoc ipso libro qiioqtie legendnm
monemusr' Brant. — 5 In convivas cemtdos. Verba ista accipiunt onmes, etiani
Becichemus, tanquam si contruncart offulam in convivas amnios significet, divi-
dere et partiri inter convivas. Meo animo male : qui suspicor aut reponen-
dum: in convivas amulus ; aut tJ'WJutos antique positum pro eo, qnod est trmw-
lus. Plane vult Apiileius se, dum certat cum convivis, eosque in omnibus
imitari gestit, grandiori polentaK caseatas bolo paene suffocatum. Gruter.
Suspic. L. I. 11. — 6 Ms. men gula. Colvius. hna gula s. distinentis V. C.
Aldus vero pro g-ute habet g-wZa. Utrumque rectum. Roald. Flor. et Palaf.
mea gula. Elmenh. — 7 Non contemnenda J. Gulielmii amici amicissimi mei
conjectura exan^t. Colvius. Proxime et ante P. Scnbe ex Fu\v. proxime ante
Poecilem. Wovver. Proximo et a. P. Malim proxime: quasi dicat: Proxime
NOTiE
horst. et Pricaeus recte. Amulus in " Athenis prox. [proxime^ Sic lege,
convivas est, qui, ne plus se edant, non proximo. Mire hie hallucinatns
timet, ideoque avidius vorat. Vete- est Beroaldus, qui proximo retinet,
rem lectionem 7« conriras amulos re- et interpretatur, appropinquo. Proxi-
tinet Gasp. Barthius Advers. 1. xxiv. me hie sonat, nuper: ante hos paucos
c. 1. et facete, per convivas a-mulos, dies.
canes intelligit ; sed minime placet " Ante Poecilen porticum'] 2too tj
commentum illud. TloiKiKu], id est, Varia, porticos fuit
MfiTAMORPHOSEON LIB. I. 5^3
gemino obtutu circulatorem " aspexi equestrem spatham^
praeacutam mucrone infesto devorasse : ac mox eundem,
iuvitamento exiguae stipis, venatoriam lanceam, qua parte
minatur exitium,^ in ima viscera condidisse. Etecce, pone
lanceas ferrum, qua bacillum inversi teli'^ ad occipitium
per inguen ' ^ subit, puer in mollitiem decorus insurgit : in-
que flexibus tortuosis enervam^ et exossam saltationeiu ''
]torlicum Poecilen prcEstigiatorem quendam (legliitientem gludium equestrem acutis-
shnum, acitmine in os converso ; et deinde eundem immergentem in intinia prcecordia
spiculum ea parte qua intentat nccem, proposita vili mercedula. Et statim post
ferrum spiculi jmsio effoominatw pukhritudinis nsccndil ea parte, qua baculus lan-
cet conditce penitus fertiir ad posteriorem partem capitis per imum venfrem : et
exhibet sultationem mollem et infractain, flectendo se et complicando variis modis
Poecilem, et qnidem ante Poecilem. 'Proxime' cum accusandi casu jungi
novum non est iis, qui Salhistium aliosque auctores tiiverunt. Sciopp. in Symb.
Cvit. Alii Athenis proximo. Gulielm. Veris. lib. ii. <"ap. 14. Exante P. p.
Bertinus a. Pacilem. Vide Pausaniam lib. i. pagin. 27. Plinium libro xxxv.
capit. 9. Elmenh. Mox male caient t<^ islo membranae Palatinae et
Guelferb. Oud.—8 Bertinus, exitum. Elmenh.— 9 M an g. immissi <. Putea-
nus. Fux. inv, coli. Roald. In Guelf. non legnntur bucillum inversi teli, et
mox est subito, ut in Palatino. Oud.~l Col. Aid. inguen. Venet. ingnimen.
Colviiis. Fux. per inguen. Roaldus. Inversi teli ad occip. per inguen. Sic
Aldus et Florent. primus. In altero est: i. t. per ingluvien. Roman. Berlin.
i. t. a. 0. per inguen. Elmenh. — 2 Bemb. ene»Te»«. Pntean. — 3 Legerim cum
NOT^
Athenis, variis picturis ornata opera Kpdrrqra Kariirivov, Laconicos enses
Polygnoti et Myconis. In ea vide- iitpote brcviores devorabant.
batur depicta Pugna Marathonia, in y Equestrem spatham'] Vegetius do-
qua Miltiades centum millia Persa- cet gladios majores vocari spathas,
rum et Medorum profligavit. Hinc niinores vero semispathas. Spatha
Persio dicitur: ' Braccatis illita equestris videtur discrepuisse a pe-
Medis Porticus.' nettnofa/cTejoi/ antea destri. Fuerit forsan brevior et la-
dictani banc porticum reperio apud tior, quales sunt acinaces.
Diogenem Laiirt. in Zenone. Ha;c IToi- ^ Qua bacillum inversi teli] Lego
kiKt] 2Toa Zenonis auditorium fuit, et immersi, in viscera nempe Circulato-
ab ipsa Stoici dicti sunt ejus disci- ris. Quid enini sibi velit hoc loco
puli. Fuit et alia Poicile porticus in inversum tclum, non satis liquet niihi.
Elide, teste Pausania. Qua; a Plinio » Per inguen] Sic liabent permiiltae
heptaphonos appollatur, quod in ea Editiones. NonnuU* per ingluvicm.
vox redderetur scpties. Ex utravis lectione sensus elici po«
* Circulatorem] A circulo dicti cir- test commodus. Si ingluviem legere
culatores. Sunt, qui Gra?cis davfiaro- mails, leponc in interpretatione ' per
TToiol, vagi homines, qui pranstigiis gulani,' loco liaruui vocum ' per imum
quibusdam ac manuum aj^ilitate spec- ventrem.'
tantium aciem fallitnt, quiqur, ut ait ^ Enerv. it cxoss. sultationem] Ncrvi
Plutarchus, to AaKwviKi. ^i<pr) 3io /ui- et ossa roboris ct vigoris in corpora
54 APULEll
explicat, cum omnium qui aderaraus admiratione. Diceres
Dei medici'' baculo, quod ramulis semiamputatis nodosum
gerit,*^ serpentera generosum * lubricis amplexibus [4] in-
haerere.' Sedjamcedo, tu sodes, qui coeperas,'^ fabulam
remetire. Ego tibi solus hie ^ pro isto credam, et, quod in-
gressu*^ primum fuerit stabulum, prandio participabo.^
Ha)c tibi merces posita est. At ille : Istud quidem, quod
polliceris, aequi bonique facio •/ verum, quod inchoaveram,
porro exordiar. Sed tibi prius Solem istum videntem
cum stupore nostrum omnium qui astabainus. Dicei-es ilium esse anguem magna-
nimum, qui complexibus sinuosis inhareret baculo JEsculapii, quern Deus ille geslat
nndis asperum, ramulis tantum semiresectis. Scd nu7ic die age, tu, qui exorsus
eras nanationem, repete earn ah initio. Ego solus hie habebo tibifidem hujus loco,
et faciam te participem mei prandii in proxima caupona, in quam poterimus in-
trare. Hoe pramium tibi constitutum est. Turn ille: Haud equidem magni pendo,
quod promittis ; sed tamen jamjam resumam a principio, quod inceperam. Verum
V. C. inerrare. Wower. Alii inerrare. Elmenli. — 4 Ms. acceperas. Scribe,
occeperas: ut et doctissimo amicissimoqiie Theodoro Cantero visum. Colv. —
5 Ms. htrc. Aid. luic, Colv. — 6 Idem Cod. ingressum. Idem. Berlin. Cod.
et hie et infra pag. 12. Iiabet ingressui. Sciopp. Symb. Cr. Pal. ingressum.
Elmenhorstiiis. Bemb. quod ingressi pr. fuerimus stabulum. Putean, — 7 Ms.
participato. Et, quod sequitur, sic : Hie tihi merces exposita est. Aid. vero,
Hac tibi m. Sfc. Colvius. Ms, Fnlv. Hac tibi. Sciopp. Symb. Cr. Pal. et
Bert. HcBc m. t. exposita e. Elmenhorstius. Bemb. hac t. m, Putean. —
NOTiE
causa sunt. Hinc niollem et agilem tem cum yEsculapius repetitis ictibns
saltationem enervem et exossem vo- occidisset, ad vitam illnm serpens
cat, quasi dicas, nullo corporis vi- alius allata et adbibita hcrba quadam
gore prappeditam. Enodem dicat revocavit praesente et spectante IE-
Claudian. ' Quis magis enodes late- sculapio, qui eadem postea herba
rum detorqueat artus?' usus Hippolytum, sen, ut alii vohint,
<: Dei medici] jEsculapii, ApoUinis Glaucum suscltavit ad vivos. Plura
ex Coronide Nympha filii. Plures de ^Esculapio vide apud Natalem
iEsculapios facit Cicero lib. iii. de Comitem, et Lilium Gyraldum Syn-
Natura Deorum. tagmate 7.
'^ Baculo quod nodosum gerif] Festus f Istud quidem, quod polliceris, aqui
de ^sculapio : ' Bacillum nodosum bonique fncio] * JE(\u\ bonique consu-
habet, quod artis diffirultatem signi- lere' est, in bonam partem accipere.
ficat.' Hie ' apqui bonique facio' idem sonat
« Serpeiitem generosum, 8fc.'\ Curser- ac iUud Horatii: ' Tarn teneor dono,
pens baculo iEsculapii implexus viilgo quam si dimittar onustus.' Estque
repraesentaretur, causa haeccst. Ar- honesta oblati retusatio.
repentem ad baculum suum serpen-
MRTAMORPHOSEON LIB. 1. 55
Deurn dejerabo,^ ^ me vera corapertu^ memorare. Nee vos
ulterius dubitabitis,' si Thessaliam ^ proximara civitatera ^
perveneritis, quod ibidem passim per ora populi sermo
jactetur, qua? palam gesta sunt. Sed, ut prius noritis qui
sim, et cujatis,' et quo quaestu teneam,'' audita, ^ginensis
quidem sum,' ^tneo melle,' vel caseo,"" et hujuscemodi
jurabo tibi ante per kunc Solein, qui Deus est ceiitens, omnia me narrare, quw ex-
pertus sum vera esse. Et vos non ambigetis amplius, si ingressi fueritis proximam
urbem Tkessalicr, quia illicfama horum vulgo percrebuit in ore plebis, ulpote qucB
facta sunt in propatulo. Sed, ut sciatis prius quis ego sim, et ex qua gente, et quo
commercii genere me sustentem, auscultate. Ego sutn ex Insula JEgina, hinc inde
8 ^emh. sed tibi plus detestabor. Pntean. — 9 Vera comperta. Ma.\im vero, hoc
est, vere, revera, ut in Siispectis (I. iv. ep. 20.) dixi. Sciopp. Symb. Cr. Forte
re comperta. ^ . Helns, — 1 Dubitatis. Viilg. Ne et vos ulterius dubitetis. Co\v.
Fux. Nee tos m. dubitabitis. Roaldus. Bert. Aldus et Rom. dubitetis. Elnienh.
— 2 Fux. Thessaiice. Aid. vero, Thessalicnm. Roald. — 3 Hafc et pauca qiiai se-
qmintur raiitila et mendosa in scripto exemplari, ad luinc moduni : Sed ut
p^nus noritis cujatis sim qui sim JEgicnsis audile, et quo queestu teneam, melle, Sfc.
Sed singula consideremus. Colv. Fux. Sed ut p. n. ciyatis sim, quod sim Ar-
giensis audite, et quo qucestum teneam, melle vel caseo. Roaldus. Cod. Palat.
Sed ut noritis, cujatis sim quod sim /Eginensis audite, et quid quastu teneam :
melle. Wower. Quo qucBstu teneam. Ita reposui veteris libri vestigia secutus,
cujus scripturani jam dedi. Vulgati, quo qnestum nunc earn. Locutione
eadem usus Plautus Pseudulo : ' Neo boni ingenii qnicquam in his iuest, nisi
NOTiE
? Tibi prius Solem istum dejerabo] rissa, Thessalia, et Tiiebae.' Nam,
Solenne fuit jnrare per Solem. Ju- quicquid sit de ilia urbe Thessalia,
lian. in Misopogone : Kal tovtov fj.ap- quam quidem Plinius non in Thessa-
Tvpa Ka\(i) rhv fifyav tjAioi/ vphs tovs lia Provincia, sed in Macedonia col-
oTiffToD^Toy. Ovid. iii. Metamorplios. locat, Aristomenes hie, qui sues ca-
' Per tibi nunc ipsuni [Solem] (neque sus enarrat, Hypathae incidit in So-
enim praesentiorillo Est Deus) adjure cratem, et alia passus est monstra,
tarn me tibi vera referre Quam veri quaj infra narrat.
majora tide.' « Cujatis'] In recto casu, pro, cujas,
Videntem Deum] Quippe qui sit cujus sexcenta exempla occurrunt in
niundi oculus, quo cuncta collustran- priscis Auctoribus. Sufficiat hoc
tur, et redduntur conspicua. Valerio unum Accii in Telepho: ' Qui neque
Flacco Argonaut, lib. v. vers. 247. cujatis esset unquam potuimus Multa
Sol dicitur ' omnituens:' iEschylo rogantes scire.'
irav6irTris kvkXos. •* Quo qucestu teneaml^ Sustentem.
•^ Thessaliam proximam cirilatem] Sic Plautus Pseudolo: ' Nee boni
Aldus Thcssalicam, recte. Nee an- ingenii quicquani inest, nisi nt im-
(liemlus Prica'us, qui, ut vulgatam probis se artibns lineant.' Noster
lectionem tueatur, locum hunc So- lil). ix. * Parvis mercedibus vitaiu
lini profert lib. xiv. de Thessalia? tencbat.'
oppidis: ' Egrcgia suqt Phthia, La- ' JEginensis quidem sum] Ex /Egina
56 APULEIl
cauponarum mercibiis, per Thessaliam, ^Etoliam," Boeo-
tiam° ultro citrc^^ discurrens. Comperto itaque, Hypatae,*"
quae civitas cnnctae Thessaliae antepollet, caseum recen-
tern,* et sciti saporis, admodum commodo^ pretio dis-
commeans per Thessaliam, Mtoliam, et Bceoliam cum tnelle Hypatensi, vel caseo, et
similibus mercibus popinalibus. Cum igitur audivissem in urbe Hypata, qiue est
primaria totius Tliessalice, caseum recentem, exquisili saporis, venalem esse pretio
nt improbis se artibus teneant.' Sic lib. ix. ' Fabriles operas praebendo>
parvis iliis mercedibus vitam tenebat,' id est, tuebatiir, sustinebat. Colt\
Quo qiuBstu teneam. Dicendi genus insolens. Fortasse scripserat Apul. Quo
qucestu vitam teneam. Lib. ix. ' Parvis mercedibus vitam teuebat.' Woiver.
Quo quastum teneam. Ita Flor, Beitin. q. q. in iter earn. Basil. 2. quo quastu t.
Scaliger, quo quastu vitam teneam. Roman. Ven. Basil. 1. et Aid. quo quastum
nunc earn. Hamilton, quo qucestu iter ineam. Sed Flor. codicis lectio bona
est : nam et Plautiis in Pseudolo dixit ' improbis se artibns tenere.' Elmenh.
Ni mavis, quo qucestu tenear. N. Heins. JEgiensis. Magis probo, quod in
quibusdam libris est, Mginensis. vEgina enim emporio Celebris. Hino ' aes
jligineticum ' apud Plinium, nt hie bene notatum a Beroaldo. Diphilus
Negotiatore : Ovros aireKpivfr', ttv ipoor-fitrrjs, Tr6aov 'O Ka^pa^ ; SeV o^oKuiv oiixi
irpocrBeis crot TroTairuv ; "'ETreira y &v t apyvpiov avrcfi KarafiaKrii, 'Ewpd^a r' Aiyi-
valof. Locus est apud Athenaeum, Deipnosopliist. lib. vi. Lucianus de
Luctu : Kal fi Svuarai Trap' iKeivois 'ArrtKhs ^ MaKtSoviKus fj Aiytvaioi ol3o\6s,
Unde negotiatoribus frequentatani et habitatam banc insulam, verisimilitcr
quis conjectaverit. Colv. Mgiensis quidem. Lege quidnm. Woweiius. .-Eg^i-
nensis. Alii JEgiensis. Male. Elmenh. jEtneo melle. Becichenius testatur alibi
legi Enncco melle: nt et Beroaldns. Colv. in Add. Hypulhieo melle. Aid. Rom.
et Venetus: JEthncco melle. Bert, et Beroald. Ennceo melle. "EAm&nh. — 4 Ms.
citroque. Colvins. Flor. citroque. Elmenh. — 5 Compeito, ^c. esse caseum re-
centem. Male ubique habitus hie locus. Ms. Comperto itaque Hyp. civitatis
cunctcB Thess. antepollere caseum rec. Aid. Comp. itaque q. H. qucE ciritas c. Th.
antep. esset caseum, recentem. Ex quo lectio, quae a nobis excudi jussa. Re-
NOTjE
Insula in Saronico Sinu posita, quam ncco retinent, Siculum interpretanfur,
ut ait Ovidius Metani. lib. vii. ' CE- Hybl*nm nempe niel, plurimum quo-
nopiam Veteres appellavere ; sed queoelebratum, etsecundaeab Attico
ipseyEacus^ginam genitricis nomine bonitatis.
dixit.' " Mtoliam'] iEtolia regie est proxi-
™ Mt. [Hypatcto'] melle, vel caseo] ma Epiro, Acarnaniae et Locris finiti-
Magna hie varietas. Alii Hypatcpo, ma; sic dicta ab iEtolo, Martis filio,
alii .(EtAnffio, Beroaldns Enncco. Quid qui earn, ex Elide ejectus, incoluit.
si reponas, Athenceo melle, vel Htjpa- » Boeotiam} Regio hzec ad Mare
tcEO caseo, ut Athenaeum mel sit Athe- jEgaeum. Sita est contra Euboeam
niense, 'ABriva7ov: mel nempe illud Insulam ; liujus caput Thebae a Cadmo
Cecropium adeo decantatum? Certe conditoe. Fuere et alia ejus nomina.
de HypatcEo caseo Noster mox : ' Com- Dicta enim fuit Aonia, Ogygia, Hy-
perto itaque Hypatae,' &c. * esse antis, Messapia, et Cadmeis.
caseum recentem et sciti saporis,' p Hypatce] Hypata, Graecis ret 'Ttto-
ubi de melle nihil habet. Qui ^Elh- ra, Thessaliae nrbs est ad Spevchium
MliTAMORI'HOSEON LIB. I. o7
trahi, festinus acciicurri,^ id ^ omne praestinaturus.'' Sed,
ut fieri assolet, sinistro pede ' profectum 9 me spes com-
peudii frustrata est. Omne enim pridie Lupus negotiator
valde modico, advolavi celeriter tolitm emturus. Vernm, ut fere contingit, spea
litcri me fefelUt, itinere susccpto mulo amine. Nam Lupus dives mercator ilium
liqui vulgares : Quod Hyp. q. c. c. T. a. esset caseus receus. Quod tolerari po-
terat, sed illiid maliiimus. Papinianiis : ' Coniperto niatiem siiani intestato
decessisse.' Paulus : ' Non dissimiilato se libertiim esse,' 1. x. D. de in Jus
Voc. Salliistius 1, vi. Historiar. ' Compeito lege Gabinia Bitliyniani et Pon-
tiim coiisuli datani.' Sed quid aliunde petimus, quae domi habenuis ? Infra
1. VII. ' Cognitoque quosdam, immo vero fortissimum quemque, variis quidem,
/=ed iinpigris casibus adoppetisse :' et 1. viii. ut nunc primuni eiiiendaviinus :
'Canes venationis inda2;ini generosaB mandate, cnbili residentes invadere
bestias, immittuntur.' Coiv. Comperto itaque HypatcB, q. c. c. Tli. antepolkt,
esset caseus recens. Aliter in Edit. Aldi : Comperto Hypatce, q. c. c. Th. a.
esse caseum recent em: citia puruni putum Latinisinuni. Ulp. I. mduni. 9. ff.
' Quod nietus causa : si funduni nieum dereliqueio, audito quod nnis cum
arniis veniret :' et Justin, infinitis prope iocis, ' Cognito, quod,' ut Noster
pag. 41. ' Cognito, quod res erat.' Roald,—(i Sic Ms. et Aid. Reliqui corn-
modus. Colv. Commodo habet Aid. Roald. Berlin, et Venet. co^nmod^ls.
Basil. 2. commodo. Elmenh. Mss. O. excepto, ut aiunt, Bertiniano, et Ed.
Junt. post, cum Colv. et seqq. verissime dan t commodo. Altera lectio nihili
est. Ond.—l Accuc. Ms. Aid. Col. Bas. 1. accurti. Colvius. Vulgo, accurn.
EInienli. Intelligit Elmenh. Ed. Vulcanii secundam ; nam alioquin vulgo
turn jam edebatnr accucurri, nt est in Mss. Florent. Reg. aliisque. Accurri in
Qxoii. Oud. — 8 In manuscript, ad. Colv. Quod in niembranis legitnr ad,
ut approbem, facit Cyprianus, qui ' ad ' particulam Afris in usu esse testa-
tur. Noster mox, ' Et ob id ad aquas sterilem.' Petronius Arb. Satyr.
' Qui soiebat aliquando et ad causas agere.' Brant. — 9 Quid si legamns pro-
vectum? et contra lib. ix. de Asino : ' Quanquam procnl semotus domura
celeri gradu profectus :' quo loco editiones preeferunt provectus? Atqui
novum non est in scriptoribus Komanis * proficisci domum,' ' proficisci rus,'
' proficisci ad villam :' immo frequentata eadein huic scriptori libro [F. libere,
NOT IE
amnem sita. In ea primam fabulae Prceslinaturus^ ' Praestinare ' ver-
snae scenani posuit Lucianus, sicut et bum veins est, quod significat, emerc.
Noster. Plant. Epidico: ' Ut praeslines ar-
T Caseum recentem, Sfc. id omne prtc- genlo, priusquam venit filius.'
itinaturus] Videtur bic Apul. ffoXoi- ' .S'in(s<;o pec/e] Improspero. Con-
Ki^eiv. Crediderim primo scrifttum tra ' dextro pede ' profectus dicitur,
caseum recente, neutro genere : opxai- cui, quod snscopit,succedit ex animi
Kui pro, recens. Caseum enim Ve- scntciilia. In auguriis tanien sinis-
tcres neutro quoque genere extnle- trum pio salulari et prospero, ct
runt, teste Non. sinistric aves et la-va lonitrua boni
Distrahi] ' Distrabere' Juriscon- pia>sagii. Virgil. /Encid. in. ' Subi-
sultis vendere est: et ' Distraclio' toque fragore Intonuit hvvum,' &c.
venditio. Alias 'distrahere' sepa- Unde I'cstus et Servius cxistimant
rare est ac divellere. aiispicium 'sinistrum' dici n ' sincn-
58 APULEII
magnariiis ^ ' coemerat. Ergo ^ igitur inefficaci celeritatc
fatigatus, commodum^ vespera oriente ad balneas' proces-
seram. Ecce Socratem contubernalem meum conspicio.
Humi'^ sedebat, scissili palliastro semiamictus, psene alius,
comparaverat universum die prcecedenti. Cum ergo ivissem sub vesperum ad ther-
mas defessus inutili festinatione, conspicor subito Socratem familiar em meum. Se-
debat humi semiopertus palliolo lacero, prope divcrsus a seipso ob pallorem, detiir-
vel libero,'] deoemo. Stewech. — 1 Interpretes mercatorem magnarium expli-
cant celebreni et clarnm. Alius enm a magnitudine negotiationis viilt dic-
tum. Milii aliqnando in mentem venft, Auctorem dixisse, Pantapola; dehinc
interpretanienii vicem accessisse ilia, negotiator 7nagnarius. Meniinit eoriim
hominum Constitutio Novella Imperatoris Valenliniani : ' Gifficos nogotia-
tores, quos pantapolas dicunt, in qiiibns manifeslnm est, maximani inesse
niultitndinem, magnaniqiie in emendis vendendisque nieicibus diligentiam,'
&c. Videndus qiioque de iisdem Jacobus Cnjacius lib. x. Observat. cap.
19. Stewech. Nonniilhis oflFensus peiegriniore vocabulo Gijecam dictionem
snbstitnit. Minus recte. Nam magnarius is probe dicitur, qui nierces in
solidiim aut emit ant etiam vendit. Id quo fiiiuiter credamus facit Episco-
pus ille Hipponensis, qui, lib. vii. c. 4. de Civit. Dei, magnario diveisnni
minutularii nomine insignit his verbis : ' Ridenius qnidem, cum eos videmus
figmentis iiumanarum opinionuni partitis inter se operibus distributos tan-
qwam niunuscularios vectigalinm conductores vel tanquam opifices in vico
argentario, ubi unum vascnlum, ut perfectum exeat, per multos artifices
transit, cum ab uno perfect© peifici posset.' Quidam codices Mss. minicula-
rios: quidam tninutularios : quod germanum esse Auctoris, nemini dubium
erit, qui meuiinerit non absimili forma vocari ' minutal edulium, quia fiat de
piscibus ei isiciis oleribusque minutim concisis,' ut scribit Isidorus lib. XX.
Origin. Gruter. Susp. L. Palat. magnus. W.ower. Male. Gruterus Suspic.
lib. II. cap. 7. Elmenh.—2 Bas. ]. et Col. Ego. Colv. — 3 Bert, admodum, id
est, fere. fVower. Bert, admodum. Id est, fere, circiter, quo nihil est apnd
Livium frequentius, ut lib. xi.iii. 'Exacto admodum mense Februario.' Cic.
' Curio literarum nihil admodum sciebat.' Caesar v. Bell. Gall. ' Turres ad-
modum cxx. excitantur incredibili celeritatc.' Sciopp. Symb. Crit.ac Susp.
Lect. i\. 20. Nihil mutandum. Nam et hie et alibi commodum pro, tunc,
pouit. Elmenh. — 4 Fux. qui h. Vulgata lectio elegantior. Roald. — 5 In Ma-
NOT^
do.' Id alii hac distincfione acute vius tamen suspicatur genus aliquod
satis expediunt: dicunt scilicet, in peculiare mercatorum fuisse magna-
ii.s, quze ab hominibus proficiscuntur, rios. Ego, quod super hac re pro-
ut sternutatione, profectione, &c. nuntiem, certi nihil habeo. Prior
dextra esse meliora; contra vero in tamen interpretatio veri mihi vide,
iis quae Dii mittunt, ut avibus, toni- tur similior.
tru, &c. praestare sinistra, quoniam ' Ad balneas] Fceminino genere
dextra Deorum sinistra sit hominum. publicas dici: neutro vero privata
' Negotiator viagnarins'\ Idem vide- balnea sen balinea docet Varro,
tur esse quern Apul. lib. v. dicit lib. viii. de Lingua Latina. De baU
' magnis pecuuiis negotiantem.' Gal- neoruni structura et situ, consulc
lice vertas, marchand en gros. Col- Vitruv. lib. v, c. 10.
METAMORPHOSEON LIB. I. 59
lurore ad miseram maciem^ deformatus : qualia solent For-
tunse determina *^ " stipes in triviis erogaie. Hunc taleni,
quanquam necessarium et summe cognitum,^ tamen dubia
mente propius ^ accessi. Hem, inquam, mi Socrates, quid
istud ? qua? facies ? 9 quod flagitium ? At vero domui ' tua3
jam [5] defletus et conclamatus es.'' Liberis tuis tutores
patus miserando macrore, talis omnino qualia solent esse ilia purgamentafortmice,
qua mendicant nummulos in compitis. Ad ilium tali modo ornntum accessi dubi-
tabundo animo, tametsi niihi esset familiaris et iniime notus. Htm, inquam, vii
Sncrates, quid hoc est rei ? Quis vuHus ? Quod probrum est istud ? Sed jam fa-
milia tua te prosecuta est lacrymis et vociferationibtie lugubribiis quasi mortuum.
nnscript. pone alius lyrote ad miseram maciem. Doctissimiis Lipsius doctor et
ductor meus legendiim censebat : poenali lurore acm. m. Colvius. Fux. lurore
ad miseram maciem def. belle. Roald. Lipsius pcenali lurore. Petriis Chryso-
logiis p. 42. ' Det'ectti luridus.* Tertiilliauus adversus Marcioneni lib, iv.
cap. 8. ' Luridati delinquentiae maculis, et nigrati ignorantiae tenebris.*
Tuin ad miseram maciem. Sic Flor. alii, ac misera made. Elmenh. — 6 Deter-
rima. Idem piinceps Criticus, decermina, eraendabat. Festiis : ' Decermina
diciintiir, quae decerpuntur purgandi causa.' Quid liac conjectura elegan-r
tius ? Ego olim legebam, detrimenta: et sic posse recte vocari liominum
ilia mendicabula arbitrabar. Sed jam Lipsianum illnd magis arridet. Cotv,
Elegantis eruditionis piinceps Lipsius legit decermina. At in Bertiniano
Cod. determina. Fortasse : retrimenta. Sed plane emendandum existimo :
qualia solent Fortunw crimina. Quod si non admittimus, tale aliqnid exci-
disse tamen statuendum est. Siliiis Italicus lib. vi. ' Te, maxime, vidi,Duc-
torum, cum captivo Cartliaginis arcem Terreres vultu, crimen, culpamque
Tonantis Occidere.' Plutarciius Dione : KaWiwnos, (yK\r)fia ttjs rixn^ xal
rwv QfiUv. In sententiis Carphilidis : Movojj.dxos, tvxv^ alriafia. Wower.
Bert, determina, id est, detrimenta, ramenta. Sciopp. Symb. Crit. et Susp.
Lect. IV. 20. Decermina Lipsii eniendatio est. Bertinus, /. determina. Flor.
Rom. Aid. Ven. /. deterrima. Colvius, /. detrimenta, Wower. /. crimina le-
gunt. Piautus hoc genus hominum 'mendicabula' appellat, Aulular. scena
' Divitiis picos.' Elmenh.— 7 Agnitum. In Mannscripto cognitum. Colv. Alii
eognitum. Elmenh. — 8 Aid. proprius. Male. Elmenh. — 9 Pith, quidfacis? Oud.
— 1 Domi. Idem Ms. domui tucB. Colvius. Ms. domui tua, rectius multo et
coDcinnius. Brant. Adde Oxon. et Coll. VVass. et Ed. Scriverii. Clamatus
NOTiE
" FortuncE del. [deterrima] Lege esse causam, ut mortui et calida
cum Lipsio decermina. Ai)ud Festum aqua abluantur, et per intervalla
decermina dicuntur, ' qua- dcccrpun- conclamcntur, quod .solet plerumque
tur |)urgandi causa.' Inlellige hie vitalis spiritus exclusus putari, et
miserrima ilia homirmm mendicabula, homines fallere. Denique refert
quae fortunip quasi puigamcnta ac (piendam suppositum pyra; adhibitis
propudia sunt. Wower. volebat ignibus erecium esse, nee poluisse
crimina, minus apposite, ut arbitror. liberari ; uude et servabantur cada-
" Conclamatus es] Servius ad illud vera septom diebus, et calida aqua
yCneid. vi. ' Pars calidos lalices:' abluebantur, et post nllimam cou-
' Plin. in Natur. Historia dicit hauc clamationem combiircbantur : unde
00 APULKII
juridici provincialis " decreto dati : uxor persolutis^ ferali-
bus 5 ofl&ciis, luctu et moerore diutino '^ deformata, defletis
psene ad extremam captivitatem « oculis ^ suis/ domus in-
fortunium Rovariim nuptiarum gaudiis^ a suis sibi parenti-
bus ' hilarare compellitur. At tu hie ^ larvale simulacrum *
cum summo dedecore nostro 9 viseris. Aristomene/ inquit,
Tutores constituti sU7it tuisfiliis sententia prafedi provincue. Conjiix tva, procu-
ralo tuo funere, deturpata jletu et longo dulore, oculis ita tabefaclis ex copia lacry-
tmrum, ut fere visu orbata sit, incitatur a suis ipsius parentibus ad commutandum
calamitatem suce domus latitia novi matrimonii. Sed tu i7iterim spectrum sepul-
crale conspiceris hie cum nostro inaximo probro. O ! Aristomene, ait, tu profecto
mox inepte Palat. Oud.—2 Prcesolutis. Corrige persolutis. Wower. Aldus
et Ven. prasolutis. Male. Elmenh.—i Maiig. Cod. funeralibus. Piitean.—
4 Col. et Basil. 1. diuturnn. Colvins. Rom. dinturno. Elmenh. Neqne aliter
Mss. Palat. Pith. Fux. Oxon. Coll. Voss. 2. Edd. Vicent. Beroald. 1. perpe-
tiia variatione. Vid. I. ii. ' Diiitinani bills amaritudinem.' In Flor. N. 21.
' Diutina fortitiido.' 0«rf.— 5 ScdWger, a. ex. cwcitatem: alii, Crtiv7«<em. Male.
Vid. Indicem. Qiiintilianus Dedamat. xvr. ' Cognita,' &c. [Vid. Inf.] EU
tnenli. Adde Fcrrarium d. I. Ociili scilicet clausi consideraiitur, ut captivi,
et caeca dicitur capta oculis. In Ed. Vulcanii sec. male PiViinv ccBcitatem ;
qui cavitatem ad niarginem calanio allevit. Oud.—G Pronomen deest Ms.
Barthii., ipso probante I. xxiv. Advers. c. I. Sed statim sequltur ' facieni
suam.' Dein inforlunio Palat. Turn sibi non habet Regius, Fux. Male : p. 8.
' Cunctos in suis sibi domibus clausit :' et passim. Larrafe in Pitli. Oud. —
7 Bert, gradus n. inepte. Elmetih.—S Manuscr. hoc. Colv. Sic et Palat. et
Fux. Piave. Oud. — 9 Vulgo vestro, male. Elmenh.— I Reg. Fux. Aristonome.
NOT/E
Iraxit Teientius, ' Desine : jam con- clamat. xvi. ' Cognita clade mariti,
clamatum est." Lucanus Phaisal. rarissimi uxor exempli totos efflevit
lib. II. ' Corpora nonduni Concla- oculos, fontemque ilium perennium
raata jacent.' ' Conclamatus' ergo lacrymarum tantum caecitas clausit.'
hie suuiitur pro eo, qui certo mor- Poiro locum hunc Trapa^paaTiKone-
tUHs habetur. pws paulo reddidi in interpretatione:
" Ttitores juridici promncialis'] 3 nv\- sed vix aliter sensus ejus omnis po-
dicus provincialis est is Magistratus, terat exprimi, tanta inest evepyua.
qui jus dicit in provincia, sive is Captivitatem] Apposite de oculis
praetor sit, sive proconsul, sive prae- Virgil. Georgic. ' Aut oculis capti
ses, sive alitis quivis, qui provinciam fodere cubilia talpae.'
regat. Hujus erat tutores pupillis, ' A suis sibi parentibus'] A propriis
quibiis nee testamento dati, nee legi- parentibus. Sic Terent. Adelphis:
timi erant, constituere ; nee liujus ' Sue sibi hunc gladiojugulo.'
tantum, sed et omnium magistra- ■* Larvale simulacrum] Larvae dic-
tuum municipalium. tije sunt anima; hominum nialis vitae
y Defletis pane ad extremam. capti- meritis contaminatap, quas occurrere
vitatem oculis] Similiter Quintil. De- noctu atque obvios terrere credebant.
MfiTAMORPHOSEON LIB. 1. 61
nae tu Fortiinarum lubricas ambages, et instabiles incur-
siones, et reciprocas vicissitudines ignoras. Et, cum dicto,
sutili ^ ceutunculo faciem suam, jamdudum pimicantem
pra? pudore, obtexit, ita ut ab umbilico pube tenus cetera
corporis renudaret.' Nee denique perpessus ego tarn mi-
serum aerumna3 spectaculum,-^ injecta manu ut assurgat
enitor.^ At ille, ut erat capite velato, Sine, sine, inquit,^
fruatur diutius tropaeo Fortuna'' quod fixit ipsa. Effeci
non novisti periculosos an/radus, et impetus varios, et aUernas mutationes fortuna-
rum. Et, cum hoc dixisset, ohvelavit palUastro consuto ex tnultis pnnnis vuUum
jampridem erubescentem ex verecnndia ; ita lumen ut reveUtrct ceterns corporis
partes ub timbilico usque ad i7iguina. Ego denique, non sustinens tarn deplorabilem
aspectum miserice, prehtndo ipsum, et conor erigere in pedes. Sed ille obtecta
facie, ut erat: Permitte, permiite, ait, ut Fortuna potiatur diutius tropceo, quod
Oxon. Arislomine. Item ne Mss. et Edd. Vett. Oud. — 2 Idem Ms. futili,
Colvius. Pal. et Btrt. futili. Elmenli. — 3 Cetera envdaret. Vnlg. cetera cor-
poris renudaret. Colviiis. Corporis. Male oniisit Viilcaniiis hanc vocem. Flo-
rent. Bas. 2. enudaret. Beitin. denudaret. Pal. nudaretur. Elmenli. Magis
amplector scriptuiam, quae liahet renudaret. Nam et lib. ii. * Laclniis ciinc-
tis siiis renndata.' Brant.— i nalymov tvxv^- Elmenh. Male edidit Vulcan,
Rd. sec. cerumna. Dicitur enlm ut ' fortunae liidibrinm ;' quod voluit indi-
care Elmenh. Oud.— a Manuscrip. innitor. Colv. Hinc Lipsius margin! libri
adjecit, F. Annitor, Oud. — 6 Sine, sine, inquit. Sic scripsimus ex scripto cod.
Aid. et Ven. Sine, sine, geminatio non inelegans : ut apud Plautnm saepius,
' Age, age,' ' Apage, apage.' Persa, Epid. Mostel. et alibi. Capcilins Unibris :
' Age, age, pueie: duce me ad patrios fines decoratum opipare.' Turpilius
Thrasyleone: 'Age, age, egredere.' Lucilius lib. xxxviii. 'Agile, agite,
fiires.' Haec pluribns, ut recte emendatiim a nobis videri Vaironem apud
Marcellum ostendamus. Locus iiabet : ' Adeste, id est, a me quae feram
ignoscite.' Resciibo : Adeste, adeste: a me qua feram, agnoscite. Et ideo
versus istos veteris Poetae apud C^iceroiiem lib. i. de Divination, non bene
aliter explirasse maximus Tuinebus videri potest: ' Ailest, adest, fax obvo-
luta sanguine atque incendio. Multos annos latuit : vos cives, ferte openi
NOT^
Vide Nostrum in 1. de Deo Socratis. formam, prorsus horribilem et larva-
Alio sensu et pro sceleto sumitur. lem.' Est et larva in tbeatro faciei
Petronius : ' Potantibus ergo, et ac- tegmcn. Horat. ' Nil illi larva aut
curatissime nobis lautitias miranti- tragicis opus esse cotliurnis.'
bus, larvam argenteimi attulit servus '' J'ruatur tropceo For<«HaJ Tropaium
sic aptam, ut artiruli ejus vertebra?- scu tropliacuu) <lictimi esse anb rf^s
que locataR in omnem partem flecte- rponrii, id est, a conversione »eu fuga
renlur,' \c. Hinc larvale simula- liostis, auctor est Isidonis Hispal.
crum dicitur Socrates ille pallore et Orig. lib. xviii. cap. 2. nam ab co,
macie confectus, ac sccleti similis. quod hostcm quis fugasset, niereba-
Similitcr et in Apologia Nostcr : tur tropanim. Erat auteni illud lori-
' Macilcniam vel omniiio eviscerataru ca, cum galea et fcmoralibus, ornata
62 APULEII
sequatnr:^ et simul unam e duabus laciniis meis exuo,
eumque propere, vestio dicam, an^ contego, et illico lavacro
trado ; quod unctui, quod tersui,"" ipse praeministro : 9 sor-
dium enormem eluviem operose effrico ; ' probe curatum *
ad hospitiura, lassus ^ ipse, fatigatum segerrime sustinens,
perduco : ^ lectulo refoveo, cibo satio, poculo mitigo, fabu-
lis permulceo. Jam allubentia proclivis ^ est sermonis et
ipsa suspendit. Evki tamen ut tnecum veniret: et simul despoUo me altera ex
duabus vestibus meis, et induo eum celeritcr, vel potius cooperio, et statim coUoco
ilium in balneo: ego ipse suppedito ei unde se ungat, et quo se tergat : abrado
mugno cum labore itnmanem copiam sordium : postquam curatus est a me diligenter,
deduco eum ad diversorium meum, defessum sustentans magna labore, quia ego ipse
eram defessus. Ibi recalfacio eum toro, expleo dapibus, vino animcequiorem reddo,
et delinio narratiunculis. Jam colloquia nostra et cavilli propendebant ad hilar i-
et restinguite.' Colv. — 7 Varie haec interpiincta et sciipta. Manuscrip.
fruatur d. tr. F. quod si ilia effeti sequatur. Ber. Ro. Col. q^iod fixit ipsa, effici
sequatur. Basil. 1. effice sequatur. Vcnet. et Basil. 2. quod fixit ipsa, effeci
sequatur. Etsi, inquit, Socrates etianinum lnimi jacere vellet, et hoc niodo
se excusaret, quod iioii surgeret, tamen etfeci, ut me sequeietur. Hauc
putem hujus loci mentem, et, quam posui, veram scripturam. Colo. Beci-
chemus corrigit, scriptis libiis etiam licet reclamantibus : //itatur diut. tr.
F. quod fixit ipsa, effata sequatur. Idem in Add. Fu\. effice: error operarum.
Roald. Th ipsa delet Palat. Pro sequeretur Flor. Bas. 2. sequatur. Rom, Aid.
et Ven. effice s. male. Elmenh. — 8 Vulg. anne. Colv. — 9 Ms. quod lersui opus
est. Vulg. quod tersui ipse prceministro ; quod certe isti scripto non po.stpo-
-suerim. Colv. Fux. quod u. t. opus est: non ta:ii bene. Roald. Th opus non
est in Flor. Venet. et Bertiuo. Infra : ' Oleum unctui et lintea tersui pro-
ber.' Elmenh. — 1 Eluviem efifrico. Vulg. eluviem operose effrico. Colv. Adde
ex Palat. et aliis operose. Wower. Operose eff. Basil. 2. Colvius et Vulca-
nius rh operose male hie delent. Elmenh. — 2 lidem probe curato. Colvius,
Palat. et Berlin, curato. Elmenh. — 3 Manuscrip. lapsus. Colv, Sic et Cod.
Wass. solita aberrationt-. Oud. — 4 Ms. Wass. perducto, ipso probante ; sive,
totis viribiis et aegre perduco. Plant. Mosteli. A. iii. 8,2, i79. ' Vin', qui
te perductet.' Oud. — 5 Fruclivus. Vulg. Jam ad lubentias proclivis est serm.
Lubentia sermonis, id est, lubentes, lieti sermones : ut, 'ardua raontium,'
ardui monies, et alia passim obvia. Proclivus, ut hilarus, imbecillus, inani-
mus, hnmilus, et sexcenta ad eum modum. Piautus Milite : ' Fecisti modo
mihi ex proclivo palam rem.' Colv. Plane hfec corrupta. Berlin. Jam a
lubentia. Palat. proc?ifis, Emendabis: Jam allubentia proclivis est sermo7Us
etjoci. Wowerius. Fux. Tam allubentia p. est s. et joci, ut Aldus. Bert, Jam
NOTiE
spoliis hostium, suspensa ex annosae futurum omnibus instabilitatiset ma-
alicujus arboris trunco, aut pila, aut lignitatis fortunae monumentum,
pariete, ut esset victori monumen- '^ Quod unctui, quod tersui] Balnei
turn victorise sempiternum. Hie So- utensilia, oleum, strigilem, et linteum
crates per tropajum iortunae seipsura abstersorium. Vide Nostrum, lib, ii.
intelligit, egregio quo erat ornatu Florid.
METAMORPHOSEON LI?,. I. G'^
joci/ et scitum'^ cavillura : jam dicacitas tinnula ; ^ cum ille
inio de pectore cruciabilem suspiritura^ ducens, dextra
soeviente' frontem replaudens : Me raiserura, infit, qui,
dum voluptatem gladiatorii' spectaculi satis famigerabi-
tatem. Joci etiam nostri crant faceti, et dicteria nostra strepera; cum ille, tra-
hens sitspirium acerbum ah intimis pracordiis, et percutiens frontem inanu infesta:
O me infelicem! ait, qui delapstcs sum in has calamitates, dum sttideo me ohkctare
a iufcenfja. Placet. Sed postea lego; procUvus est sermo, risus et joci: id est,
et jam incipiebamus post liibentiam et bilaritatem ex clbo et potii contrac-
tani varia garrire, ridere, et jocari. Lib. ii. pag. 27. 'Jam epularis sermo
percrebuit, jam risus affluens, et joci liberales, et cavillns hinc inde.' Nae-
viiis Protesilao : ' Cachinnos,joca, dicta restant.' Lucret. ' Tum joca, turn
sermo, turn diilces esse cacliiniii.' Cicero in Cceliana : ' Ludus, jocus, con-
vivium, sermo paene omnium familiarium deserendus est.' ii. de Fin. ' Non
hiiaritate, nee iascivia, nee risn, ant joco.' Sciopp. Symb. Crit. Bas. I. Jam
aUubentias p. e. s. Bertinus : J, a. lubentia p. Scioppius : a lubentia proclivis
est sermo, risus et joci, quem vide Suspect. Lect. lib. iv, Ep. G. Elmenh.
Bemb. proclivis erat. Putean. — 6 Et scitiim est. Manuscrip. et scitum et.
Colv. Sic quoque Pith. Fnx. Oxon. et Ed. Junt. Post t^ est carent quo-
que Gnelferb. Palatin. Recte; ac forsan supra omisit etiam verbum Auctor.
Sic fere 1. ix. p. 257. ' Exbinc,' &c. ' et suaves epulae et faceta convivia.'
Scriverins edidit : joci, scitum et cav. Oud. — 7 Idem timida. Colvius. Florent.
et Pal. timida. Elmeoli. Sic quoque Reg. Fux. Pith. Par. Guelf. vitiose :
nnde patet recte emendatum a Pricseo I. ix. p. 283. tinnuliB illius nnicula pro
timida. Passim ' carmen tinnulum,' ' conceutus tinniilus,' ' fistula tinnula,'
ice. Oud. — 8 Cruciabilem Suspiritum. Vulgo cruciabile suspirium. Sic legen-
duni lib. V. ' Deque nimio pallore corporis et assiduo siispiritu :' ut et edidi-
rans. Item lib. vi. ' Volisque crebros intermiscet suspiritus:' et lib. x.
' Et suspiritus crucialus tarditate vehementior.' Corrigendus et Plautus
Cistellaria : ' Ut petivit suspiritum alte : Et pallidnla es.' Sic enim ibi in
veteribus libris ; quod magis implet aures, quam suspirium, ad istum affectum
praeseitim exprimendum. Etiam apud Ciceronem lib. i. Epist. ad Atticum,
' Consul est impositus nobis, quem nemo praeter nos Philosophos aspicere.
sine suspiritu possit,' recte in quibusdam veteribus legitur, non suspirio vel
auspiratu: quod doctissimus aciitissiniusque Bosius mavult. Colo. I'lert. sus-
pirium. Elnienh. — 9 Male vulgati omnes, serviente. Sic lib. viii. ' Palmulis
Haevientibus.' Culv. Serviente Aldus. Roald. Ven. Rom. et Aid. serviente.
And. Schottus 1. i. Obs. c. 5. feriente. Male. Libr. viii. et ' palmulis sa?vi-
entibus,' dicit : (p. 159. Ed. Pric.) Elmenh. Vulgo sermn<e; nude, unica
extrita literula et paululum immutata ahen, feriente legit R. P. And. Schot-
tus Observal. Human, lib. i. cap. 5. Frontem enim in dolore et indignatione
percuti solere. Brant. — 1 Aldus: ifladiatorum, male. Vide, qua> dixi ad
Minutii Fel. Octavium. Elmenh, Voluptate Pith. I'amigeralis Fux. Oud, —
NOT/E
•^ Jam, ifc. [Jam ad lubenliam pro- genialis quxdam liilaritas et licentia,
chves erant sermones et joci] Missis qualis in conviviis ubi pectora moro
variis Criticorum in liunc locum ar- concaluere. Nomcu est a ' lubendo'
gutiis, huic lectioni inhuieo, (piam liuctum, sicut et ' lubido,' et ' pro-
etiam reperio in Scriveriana ediiione lubium.'
aimi 1021. Est autem ' lubentia'
64 Al'ULEII
lis consector, in has serumnas incidi. Nam, ut scis op-
time, secundum qua^stum^ Macedonici ^ profectus, dum
mense [G] decimo ibidem attentus ^ nummatior ' revertor,
modico prius quam Larissam^ accederera, per transi-
tum spectaculum obiturus, in quadam avia et lacunosa'^
convalli'' a vastissimis latronibus obsessus, atque omni-
bus privatus, tandem evado : et, utpote ^ ultime affec-
spectaculo gUidiatorum Sat celehri. Nam, ut apprime nosti, cum ivissem in
Maccdoniam lucri faciendi causa, atque ihi detentus fuissem per decern menses;
dum redeo inde pecuniosim', pautii nntequam appropin<jUare}n Larissa, visurus ex
itinere illud spectacuhun, circumventus sum a pradonibus immanissimis in quadam
vallc devia tt anfractuosa, a quibus spoliatus mcis bonis omnibus, elubor tandem :
2 Macedoniam. lidein : Macedonia. At Macedoniam profectus, id est, in Mace-
doniam profectus: quod vulgo dicunt. Plantina locutio li?ec. Curcnlione :
' Rogat, quid veniain Cariam :' Persa : ' Eretriani niisit :' id est, in Cariam,
in Erelriain. Lib. ii. ' Te Tliessaliae consistere.' Colv. Ms. secundo quastu
Macedonia pr«f. Sciopp. Synib. Crit. Secundum quastum Macedonia. Alii : se-
cundo quastu 3Iacedoniam. Elmenh. — 3 Pal. attentius Numantiam: Male.
Elmenh. Orto vitio a recta Orthographia numatior. Cireroni, Horatio, aliis
' bene numatiis' est, praesenti pecunia dives. Oud. — 4 Vulg. laciniosa. Quod
non improbandum. LacinijE sunt, flexns, meatus, ambages rei cujiislibet.
De fontibns, libio vi. ' Qui statim proni foraniinis laciniis editi, perque pro-
olive delapsi, et angusti canalis exerto contecti tramite, proximain conval-
leni lateiiter incidebant.' Ex quo clarum, qtiid laciniosa conrallis. Hinc
sermo laciniosns pro flexo et amiiitioso, longo. Tertullianns de Virginibus
velandis : ' Natnraliter compendium sernionis et uratum et necessarinm est:
qnoniam sermo laciniosns et onerosus et vanns est.' Eadem tralatione Noster
Apologia I. ' Namqne ita ut corporis sanitas expedita est, imbecillitas laci-
niosa.' Sed etiam ' convalles lacunos.p ' infra lib. iv. Colv. Pleriqne libri
laciniosa. Wower. Vulgati : laciniosa. Male. Infra: 'Convalles lacunosse
cavaque.' Hieronynins ' concava vallia' vocat. Elmenh. — 5 Dispesce ut
NOTiE
® Secundum quastum'} Alii secundo nnissent.'
quastu. Quod non iniprobo, et in- s Larissam] Urbs est Thessaliae
terpretor, prospero lucri proventu. ad Peneum amnem, Acliillis pafria.
^ Mense decimo ibidem attentus] Non Fiiernnt et aliae multaB hoc nomine,
ab ' attendo ' hie 'attentus' deri- quas apud Geographos videre est.
vatum est, sed ab ' attineo,' quod et >> Lacunosa convalli] Lib. iv. ' Con-
pro, detineo, usurpatur. Tacit, lib. valles lacunosae cavaeqne nimium.'
I. Annal. ' At ille [Germanicus], mo- Lacunae et lama; depressiores sunt
riturum potius quain fidem exneret humi partes, in qnibus aqna stagnare
clamitans, ferrnm a latere diripuit, consuevit. Legunt alii quidam laci-
elatumque deferebat in pectus, ni niosa, hoc est, anfractuosa.
proximi prehensam dexteram vi atti-
METAMORFHOSEON LIB. [. G5
tus, ad quandam cauponani ^ Meroen ^ anum/ sed admo-
dum scitulam, deverto : eiqiie causas^ et peregnnationis
diuturnas,9 et domuitionis'' anxiee, et spoliationis diurnse '
aperio ; et, dum miser refero^ quaj memini, ilia me satis
quam humane tractaie adorta, coeuas gratae atque gratuita^,
ac mox, urigine ' percita, cubili suo applicat. Et statira
et, quoniam redactus eram ad cxtreinnm miseriam, recipio me ad quandam caiipo-
nam, nomine Dlero'en, vetulant qiiidem, sed valde elegantem ; atque expono ti an-
tamdiu peregrinatus furram, quare me recipiebam domum solicitus, it quomodo spo-
liatus fueram eo ipso die. Et, dum egn infeiix narro ea quorum i-eeordor, ilia, in-
cipiens me tracture pcrquam comiter, cxcipit mc coenajucundu et gratis quidem, ac
delude Iccto suo, libidine ipsam imliganle. Et, siinul atque ego in/ortunatus cubui
])otc. Colv. — 6 Sic constanter omnps sciipti et editi. Scaliger caupam.
Male. Nam caiipona signfirat tani niiilierem, quie vinum et esciilenia
veniiihabet, quam ipsani fabernam vinariam, nt Papias notat in Gloss, nia-
niiscriptis. Elmcnh. — 7 Palat. Maolcn. Male. Elmenli. Meotim est in Palat.
Oud. — S Groslotins Lislaiis niargini allevit : ' F. casus.' Mox et abest a
Fux. Oud.— 9 Ro. dieinw. Lege, si quid miitas, diutince. Colv. Edidit ita
Scriveriiis. Sic de Deo Socratis ' diiitiiiis vieibiis ' abiit in divinis. Et
.sape. Vid. ad 1. iv. p. 70. 'Sirepitns diiilini,' \\\\s^o dicinitus. Mox Wass.
pereg. ducturnce et axice, sine to5 domuit. Oiid. — 1 Flor. diutwiue ; alii, s. divinie.
Colviiis, diutince. Elmenli. Duiterna Wass. Dicince Ed. Vicent. Sed jam
emendavit Beroaldns. Oud.— 2 Dum misere rcfero. An)i)lior liic locus in
Villi:, d. aperio. Et dum misere refcro quce memini, ilia. Sciipta lertio con-
cinnior aptiorqne nobis visa. Colv. Scribe ex Editione Aldina : spol. diurnce
aperio; et dum miser refero. ^V"o\ver. Aperio: et dum miser rcfero, qua; memini,
ilia. Sic Imnc locum ex Flor. Beit. Aid. et Roman, constitui. Elmenk.
Mang. spoliationis diuturnce dum miser refero. Piitean. — 3 Virgine. Fuit cum
probarem prurigine : at post impensius |)!acuit urigine. Sic et infra lib. vm.
* Ad illicil;^ libidinis extrema Hagitia infandis virginibus eff<;rantiir ;' et liie
reponebam iliud uriginibus. Solens est tropo ab igne et illiiis proprio siimto
amorem designari. Virgiliiis : ' Uritiir infeiix Dido.' Ovidius: ' Uror, ut
inducto cerat;r siilfuie tadiv, l^t pia fumosis addita thnra rogis.' Itidenfi
apiid etindem Paris, post declaiatiini amorcm suiiii), subdit : ' Si tamcn cx-
prctaa, voceiii quotpie rebus ut addani, Uror.' ' Urigo,' et (pio alibi Apu-
ieiiis ntitur ' uredo,' idem valcnt ; usi utroqne alii scriptores idonei, ut
Cicero, Pliniiis, pro eo, quod Gra-cis est uavOfios, Kpaixris. Sttwech. Urigine.
jNIs. et Basil. 1. virgine. Alibi usiis liac dictione Noster: quai in Aid. Itora.
Ven. Col. Integra mansit, ct explicata liic a lieroaldo. Cole. Lego cum Ful-
viano uredine. W'oweriiis. Fux. prurigine. Roaldus. Ms. uredinc. Sciopp.
NOTyE
' Meroen anum] Meroc bic nomon nascitiir in Meroi; ; Infusum sed
canponx', forte confictum a ' niero,' quod vimmi non dilnis imdis, Potarc
quod ossct vinoUnta et nierobiba. inimixtiim sucta meruiminc nieriini.'
Ut ilia Meroi', de qua Ausoiiiiis Epi- '' Domuitiouis] Vox ex duabiis con-
pram. XIX. ' Et tu sic Meroc: non flala, domum ilionis.
quod sis atra colore, Ut qua; Niliaca
Delpli. ct Vur. Clus. Apul. E
66 AIULEII
miser, lit cum ilia acqiiievi, ab unico congressu^^ annosam^
ac pestilentem^ contraho: et ipsas etiam lacinias,qnas boni
latrones contegeudo mihi concesserant, in earn contuli ;
operulas ^ etiam,"" quas adhuc vegetus saccariam 7 faciens "
cum ilia, ex iino lantum concuhitu traxi contagionem diuturnam. Dcdi qiioque ei
Testes ipsas quas Iiumani illi pradoncs mihi reliquerant ad me opericndum ; merce-
dulus quoque quas luciabar exerccndo sagariam arteni, duiii eram adhuc fir mus ;
in Symb. Elmenh. — 4 Sciiptiis codex, connexu. Infra lib. ii. * Et a nexu qni-
tiein Veiieiio lio^pitis tiiip tempera.' Niliil tanien mutare volui. Colv. —
5 Idem Fiilvii liber: amitem. ' Anatem ' Festus interpretatiir, morbum
aniiiun. Vera sciiptura videtur: damnosam. Unico coitii, damnosam ac
pestilentem Meroi-n contraxit. Scilicet in qnani concessit, qnicquid latro-
iiuni manibiis subdiixerat. Daninosa igitnr, qua opiijus spoliabat. Wower.
Manusc. anatem. Non mihi liquet satis, quid vel scripta, vel impressa sibi
velint. 'Anatem' Festiis ait, morbum aniinm sive vetularum dici solitum :
pro quo sunt, qui anitatem legere malimt. Sed ntrumque in glossis Graeco-
Latinis invenitiir. ' Anas, yrjpas /car' 6py7]v &iSjv.' ' Anitas, ypaSryjs.' In
glossis quidem Placidi, itemque Vaticanis lego: ' Anate ; solicitudine, cura.'
'Anis; g^■andis, major nalu.' 'Anitas: adultas: (In Placidi Annitas :
adultas) interdum senectus est.' ' Anit ; incumbit.' Quod si anatem apud
Apuleium cum v, c. probaniu?, particula ' ac ' valebit, ac quidem, et quidem.
Terent. 'Quid ait? cognoscitne? Ch. Ac memoriter.' Flaut. ' Dabitur
opera atque in negotio.' Id. ' Ecquid is homo aceti habet in pectore i" C.
Atque acidissimi.' Petron. ' Unus et senex non erit gravis.' Sciopp. in
Syiitb. Cr. et Siill. Episi. u. pag. 51. Scaliger : damnosam. Fulv. anatim ac
pestem contraho. Vide Notas Wowerii. Elmenh. — G jMs. opellas. Sciopp. in
Symb. Cr.— 7 Putavi aliquando assentiendum iis, qui sagariam restituerent.
At nunc alia mens est: etsi enim sagaria, nt saccaria, cum alibi, turn in Pan-
dectisjuris reperiantur, placet tanien editam lectionem tncri. IMovet me I.
prima, 'I'itul. xxii. lib. xxv. Codicis Theodosiani, cnjus partem ascribo, nt
niunus eorum liominum innotescat : ' Omnia queeque advexerint privati ad
portum urbis a ternee per ipsos saccarios, vel eos, qui se liuic corpori per-
miscere dcsideraut, magnificentia tua jubeat comportari.' Idem Ulpianus
NOT^
' Annosam ac pestilentem'] Si sit sin- ad vulgatam lectionem, ideoqne ma-
cera lectio, aliquid deesse ac subin- gis placet Gasparis Barthii conjectu-
telligi necesse est, puta agriludinem, ra Adveisariorum lib. xxxiii. c. 22.
vel contagionem. Quffdam exempia- ubi ex Manuscripfo suo codice, qui
r\a.hzhf:x\t anatem et pestem. Anatem habet annosam pestilentem, reponit
porro dixerunt Veteres morbum annosam peslilentiam. Ait nempe So-
anuuni ; sicut senium morbum senum, crates se ex nnico congressu con-
teste Festo. Ad quem vide Not. traxisse pestilentiam annosam, hoc
Scaligeii, Wower. malcbat damno- est, diuturnam et multorum annorum,
sam ac pestilentem, scilicet IVIeroen pestiferum scilicet aniorem, quo in-
animi, in (piam congessit infelix So- census est in scelestam illam anum,
crates qnicquid latrouum manibus contactu ejus quasi philtro denienta-
subduxerat : ita ut dunmosa hie >it, tus.
quae opibus spoliat: at magis accedit '" Opendas etiam] Id est, opcrarum
METAMORPHOSEON LIU. I. 67
merebam;^ quoad' me ad istam fciciem," quam paulo ante
vidisti, bona iixor? at mala Fortuna perduxit. Pol quidem
tu dignus, inquam/ es extrema sustinere, si quid^ est ta-
men novissimo extremiiis, qui voluptatera Veneream et
scortum scorteum ' Lari '^ et liberis piaitulisti. At ille digi-
donec egreg^ia ilia conjux et sors iniqua redegeruut me ad eum station quern modo
conspexisti. Profecto tu mereris, inquam, pati acerbissima, (si tamen est aliquid
acerhius acer'oissimo tuo casu,) quandoqiddem anteposuisli amatorium gaudium et
mcretricem rugosam domui tua et JiUis tuis. At ille applicans digitutn indicem
de Contrahen, Emtione : ' Si quid ex sacco saccarii concidisset.' Slctvech.
Sagariam malui, quaiu quod alii, saccariam. Negotlatio sagaria apud Ulpia-
niini I. II. D. pro socio. Lapis in insula Transtiberina: i. o. m. volvvio.
TERTVLLO. NEGOTIATORI. SAGARIO. EX. APVLIA. Colc. FuX. SeCUtarilim.
L. 5. ^. 14. flF. de Trib. act. Roald. Sagariam f. Sic Beroaldns in Annot,
queni i5as. 2. et Colvius sequuntur. Bertinus : sicariam/. Florentinus, Ro-
raanus, Palatinns, Aldus, et Ca-lius Rhodiginus Antiquar. Lection, libro
vif:esinio quinto, cap. 10. saccaiiam habent. Vide Ulpianum Lege 52. Digest.
pro socio. Leg. 5. ff. ^. Pliires de Tribut. Actione. Elmenh. — 8 Flor. mere-
bar. Klmenborstius. Wass. merebut. Oud. — 9 Quo. Bas. 1. quoad. Ms. cum
reliquis, quod. Id, quod bic cusuni vides, ex Bas. posteriori editione est.
Colv. Ipse etiam Colvius testatur, in pluribus libris esse quod. Docui exeni-
plis, *qnod' pro, quoad, usurpari solituui. Suspect, lib. iv. cap. C. Sciopp. in
Symb. Quod. Sic Roman, et Aldus. Florent. et Basil. Quo. Vide Sciop-
pium Suspect. Lect. lib. iv. cap. 6. Elmenh. — 1 Abest rh iiiquam a JNIanu-
scripto. Colv. Th inquam delet Palatinus, Elmenh. Non agnoscunt quoque
Codd. Fux. Oxon. et ZabarelUe. INIallem abesset rh es. Oud. — 2 Lips. Guelf.
Zabar. Fux. Palat. Oxon. et si quid. Bene, si cum Cod. Zabar. et Ferrario
\. I. Elect. 19. legas tam pro tamen. Sippius ' tarn ' jungitur superlativo, ut
ostendendum erit ad f. 1. iv. 'Tam inliuii.' Wass. si quid tamen cxtr, novis-
sime, vel si quid est tamen et jioviss. Oud. — 3 Vox scorteum non apparet in
Palatino. Elmenh. Nee Gnelferb. Oxon. Par. Uncis quoque inclusit Scri-
verius. Sed elegantius addi videtur, ut efficacius exprimatur meretrix non
modo, sed annosa, viet^, et deforniis instar corii. Adi Bcroald. Oud, —
NOTiE
mercedulas, quas merebatinfelix So- Epist. G. quern vide,
crates, artem sagariam exercens, p Bona uxor] Male solicitatur a
postquam spoliatus fuerat a latroni- quibusdam hie locus. 'Uxor' etiam
bus, quamque exercuit, quamdiu per pro concubina suniitur. Noster lib.
vires licuit. Nee probarc possum x. ' Et quoniani necjuc egregia ilia
Beroaldi intcrpretationem de reculis uxor mea,' &lc. niatrona nimirum cum
opcrose fabrefactis. qua ipse Asinus cubncrat.
"jSafc.[sog'«rJam]/aci(?ns] Sagaria ars i Lari] Lares ajdium Dii, ac pra;-
est saga faciendi, ([ua; vestes brevio- cii)ue foci pra^sides ; et Lares sa>pc
reserant, ad militimi prircipue usum. pro i|)sis jcdibus, ut hoc loco. Eos
" (iuoad [(/Mod] me ad islam fuciem] ex Mercurio et Lara sive Laruuda
* Quod' hie est, quoad; niulta alia Nyniplia genitos fabulantur. Sacri
exempla linjiis acceptionis profert eraut ipsis canes, quod full custodes
Scioppiu"!, Suspect. Lcct. lib. iv. ,sint domuum. Aide Ovid. lib. i.*.
68 APULEII
turn a pollice^ proximum ori suo admovens/ et ia stupo-
rem attonitus, Tace, tace, iiiquit ; et circiimspiciens tuta-
raeuta sermonis, Parce, inquit, in foeminam divinara/ ne
qnam^ tibi lingua interaperante 7 noxam contrahas. Ain^
tandem ? inqiiam : potens ilia et regina caiipona^ quid mii-
lieris est? Saga, inquit, ct divina, potens ' coelum deponere,
terram suSpendere,^ fontes durare, montes diluerc,' Manes
sublimare, Deos infimare,4- sidera extinguere, Tartarum ip-
sum^ iiluminare. [7] Oro, oro te,*^ inquani, aulaeum tragi-
cum dimoveto,''^ et sipaiiura scenicum complicato : et cedo
verbis coramunibus. Vis, inquit, unura vel alterum, inimo
labiis suis et stujwre perculsus, Sile, sile, ait; et, circumspectans an tiito loiiui
posset. Noli, inquit, maledicere mulieri diiince, ne accersas tibi aliquod periculum
intemperantia lingua'. Ilane vera ? inquam, ilia potais,et plane regina stabularia,
(jualisfcemina est'/ Maga est, ait, et futuri pro^scia, qiuB potest deturbare caelum,
terram sursuni tollere, constringere scaturigines uquarum, liquefacere montes, edu-
cere in sublime umbras murtuorum, deprimere Deos, obscurare stellas, et collustrare
ipsum infernum. Obsecro te, inquam, aufer perislrnma tragicum, et convolve velum
ttieatricu}n,et die sermone familiari. Visne, ail, auscultare unum vel duo, immo
4 Pal. apolicem. Wass. promissum. Pro Attonitus, Tace, tace, inquit, Biirm.
ad Catal. p. 630. conjicit Attonitus, St. Tace. Oud. — 5 Rom. amovens. Elnien-
horstius. Palat. ummovcns. Oud. — 6 Oxon. nequicquam. Prave. Id,— 7 Ms.
intemperate. Sic Veteres olira. In Pandectis Fiorentinis semper 'piseguatis '
et siniilia. Colv. — 8 Idem, An. Colvius. Pal. An an. Male. Elmenh. Sic
qtioqne Giielf. Oxon. et Fnx. crebra depiavatione ; in lib. vir. pag. 149.
' Aiu' te,' &c. Vid. Pricapum, et Drakenb. ad Liv. lib. x. cap. 25. * Ain'
tandem, inquit.' 0«rf.— 9 Seal, caupa. Elraenli. Vid. supra. Oud. — 1 Saga,
inquit, el divini potens. Non bene haec coiieerent. Scripseiin) potius: Saga,
inquit, et divina ; potens. Colv. Suspensa oratio. Lege et distingue: et di-
vina,potens. Wower. — 2 Fux. littora susp. Roaldus. Ms. Pitli. et ^ s. Ond.
— 3 Lipsius margini allevit diruere. Perpcram. Opposita enini liio, ut in
ceteris, debent esse durare et diluere. In Ms. Pith, et m. diffluere. Idem. —
4 Minus recte Bas. 1. et Ven. irt^ivnare. Colvius. /w^mnre. Sic Aldus. Flor.
et Rom. D. injirmare. Male. Vide notata ad lib. de Deo Socratis. Elmenh.
— 5 Ww.impium; sed vitiose. Error librarii describentis. Rnald. Impium
quoque male in Regio. Oud. ^6 Oro te. Addit copulam Ms. et Bas. 1. Et oro
te, inquam. Ber.et Col. geminant haec : Et oro te, inquam, oro te, inquam. Colv.
Ron). Venet. et Aldus geminant : Oro te,et oro te, inquam. Elmenh. — 7 Aulccum
dimoveto. Ms. admoveto, et in niargine ascriptum : Al. dimoveto. Num amo-
NOTiE
Fastornm, et Rosin. Antiq. Rom. lib. ' Aulaum tragicum dimoveto'] Id est,
II. et IV. desine grandibus verbis scena tra-
" Parce, inquit, in fceminam divinam] gica dignis loqni, et, ut ait Plautus,
Subintellige aliquid ; puta, invehi, * paratragcediare.'
probra jacere, aut quid simile.
METAMORPHOSEON LIB. I.
m
plurima ejus audiie facta ? Nam, lit se ament efflictim non
modo incola?, veriirn etiam Indi vel ^Ethiopes utriqne,' vel
ipsi Antichtliones/" folia sunt artis,^''' et nugae raeras. Sed,
quod in conspectu' plurium perpetravit, audi. Amatorem
suum, quod vi aliam ^ temerasset, unico verbo mutavit in
feram castorem : "" quod ea bestia, captivitatis metuens, se
jtcrmulta ejus facinnra! Nam efficere ut von solum populares ejus ipsam ament
pcnlite,sed etiam Indi, vel jEtiiiojies vtrique,rel ipsi Antichtlwnes, sunt tantuni
leviora scientice f/tis, f / puree nanice. Sed ausculla quod fecit coram multis homi-
■nibiis. Convertit injibrum belluam unica vocula amantem suum, qui per vim vitia-
verat aliam mulierem : quoniam ea bestia, timens rie capiatur, expedit se a perse-
veto? Cicum non interdnini. Coh.—B \dem Anthyothones. Colviiis. Roman.
Antiochones. Male. Elmenh. Item Ed. Vic. obvio erioie. Oiid. — 9 Lipsiiis :
folia sunt farfari ; cnjns super hoc adi Epistolicas Qna-stiones. Coir. Folia
videntiir vocata fnisse res nuUius pretii, ant ponderis, quasi ilia ipsa ad
.speciein tanium, et nulla tenus cum arborum truncis ant etiam fructibus
coltlparanda. Id forte volnit Apuleius. Videtur enim adumbratum de illo
Menapcli. ' Dixin' ego,' &C. [Vid. inf.] Gruter. Folia sunt artis. Sic legit
Honi. Aid. et Flor. 1. Folia sunt aras Vlor. 2. Vulcanius/. s. artes. Lipsius
12piS'tol. Qntrst. lib. ii. Epistol. 22. /. s. farfari, ineptissime. Folia vocat
res nullius pretii aut ponderis, sicuti notat Scaliger ad Festum pagin. 25. et
(jJruterus Suspic. lib. III. cap. 13. Noster libr. iv. 'Nee tanien nostri ser-
monis artes infelicissimo profuere juveni.' Sic Hieronyinus in Esaiam cap.
?>'i. eliam dicit 'folia sernionis.' Elmenh. — 1 Palat. Cod. in conspectuni, per-
petua variationc. Oud. — 2 Vulgar, in alinm. Quod (^antero nostro niagis
placet. Cole. Vi. Sic edidit Vulcanius ex Bas. 2. Manuscripli et edili alii.
SOTIE
' HLlhiopea utrique] Turn Orientales
tum Occidentales, Nilo fluvio, qucm
Vctercs Asia; et AfriciB terminum
posuere, a se invicem separati, ut
docet Strabo Geograph. lib. i. lios
Homeri versus explicaus : Aleloira^,
rol oixOa SeSoiaraj, tcrxc-roi av^piiu, 0<
fX(V Zvaojxivov v-rrtpiovos, ol 5' a-vidi/ros.
Oricntalium et Occidentalium /l.tliio-
pum mentio apud Hcrodot. in Thalia
et Polyhymnia, et Heliodor. Vli^lliio-
picorum lib. ix.
" Anticltlliiin(\><] Sic dicti, quod ha-
bitent rriu ivavjiav x^'^'"^> Iciiam nos-
tra; contrariam. iNIela pro Antipo-
dibus snmere vid<;tiir. Martiaiius
Capclla lib. VI. Antichthonas oo
lensu intelligit, quo vulgo Autipodas
intelliginius ; sed Anlipodum apud
ilium alia paulo acceptio est, nempe
pro iis, qui in contraria parte ejus-
dem Zona> habitant. Plin. lib. VI.
c. 22. Antifluhonas ait liabitare ad
Taprobanam lusulam in Zona liye-
mali. Quicquid sit, vim vocis si
spectemus, Anticlithones erunt Anti-
podes, aut saltem ii qui inferius He-
misphaprium nostro contrarium inco-
hint.
* Folia sunt artis] Lcvia et minima
eorum, qua; eificere potest ejus ars,
sicnt folia sunt levissima et vilissi-
ma pars arborum. Sic Plant. INle-
na-chmis. Act. ii. Seen. 3. ' Dixin'
ego isthac hie solere fieri? Folia
nunc <:adunt, Prx'ut si triduum hoc
hie crimus, tunc arbores in te ca-
dent.'
70 AFULEII
ab inseqiientibiis piaecisione genitalium liberat;^ nt illi
quoque simile, quod Venerem habuit in aliam, proveniret.
Cauponem quoque vicinuni, atque ob id aeraulum, defor-
mavit in ranam: et nunc^ senex ille, dolium innatans vini
sui, adventores pristinos in fosce submissus officiosis ron-
chis^y raucus appellat. Alium de foro quidem/ quod ad-
versus earn locutus esset, in arietera deformavit: et nunc
aries ille causas agit. Eadem amatoris sui uxorem, quod
in earn dicacule ^ probrum dixerat, jam in sarcinam prae-
gnationis obsepto^ utero, et rcpigrato? foetu, perpetua prae-
qiientihus venatoribus ahscissione testiculorum : id idem quoque accideret ei, guia
rem hahuerut cum alia. Commutavit quoque in ranam stabularium vkinum suum,
et propterea sihi invidentem : cl nunc ille sencx, nutans in cado vini sui, dcpressus
in /cecem, salutut antiquos suos Iwspites rauca voce, et comiter coaxando. Mutant
quoque alinm forensem cuusidicum in urietem, quia declamaverat in ipsam, ct mine
ille aries /actus causas orat. Eadem condemnavit ad perpeiuam gravitatem con-
jngem sui amantis, jam occlusa vulva ejus, et retardato infante, ut distendtttur
q. in a. i. quod defendit Canterns. Elmeiih. — 3 Captivari metuens, ab inse-
quentib. Sj'c. lideiii : captivilati met. ab inseq. reprcpcisione genitalium. se liberal.
Captivari prohmii verbiini. Glossa; veteies H.StepIiani: ' Alx/J-a\wri^o/j.at,
Caplivor.' Fivqiiens in Theologis veteribiis, TeitiiUiano, Ambrosio, Hieio-
nynio, aliis. Colv. Fiix. captivari. Roaldiis. C'aptivitatis metuens, seubinse-
quentibus prcEcisione genilalium liberat. Sic rescripsi ex Palatin. Florentin. et
Berlin. Vnlgo : captivari metuens, a. i, repracisione gtnit. liberatur. EInienh.
Scribe ex Palat. se pra-cisione g. liberal. Wovver. — 4 Berlin, el tunc. Tinn
adveclorcs in niarjj. Oxon. Advenatorfs Fiix. Dein fcece sine prsppositione
Berlin. Oud. — 5 Officiosis roncliis. IManiiscr. hacc dno desnnt. Colv. Ilem a
Fiix. et Palat. rouchis ab Oxon. exuiant. Oud. — 6 De foro quidem. Nee
niagis TO quidem idem agnoscit. Colv. Qui temere cum Vulc. Ed. pr. ejecit,
licet careat etiam Fux. In Pitli. esl, Quid ni quetulam? Quod etiani in
menlem veiiit Burmauno. Oud. — 7 Regius dicaculum. Fux. in ea didaculum,
suprascriplo c. In Pith, dicaclcm. Id. — 8 Obsito. Ms. obsceno. Rom. obseto.
Ven. obsecto. Foite obdito. Sed niiiil vulgata scripluree obsepto antelnlerim.
Sic inl". lioc ii)so libro, ' foribus obseptis,' el lib. m. ' Horreum validis clau-
slris obse|ituni.' Quod facil, ut paulo aiiter, quam edidi, censuerim legen-
dum : etiam sarcina pragnationis obsepto utero. Colv. — 9 Ms. repigt'o, ex quo
febciler Lipsius repigrato: et nos jam dudum ccnsueramus sic legendum
videri: posiea ab Aldo ita inipressum reperinius. Reliqui vuig. ;T/i!(g'Hf(/o.
Sic lib. VIM. p. 162. ' Cum et ipso luniine clirarum bestiarum repigratur im-
petus:' et 'pigrare' Veleres dixerant. Attiiis Engonis : 'Fateor. Sed cur
NOT/E
" In feram castorem'] Nota est de J Ronchis'] ' Ronchus' proprie so-
castore tabula, qnani Nosier infra nus est, quern edunt naribus ster-
exponit. Ex liujus animalis lestibus tentes, et ' ronchissare' stertere est.
fit casloreum tinguentuni, de quo Transfertnr hie ad significandam
Piin. lib. XXXII. cap. 3. ranae coaxationem.
METAMORPHOSEON LIB. I. 71
gnatione damnavit. Et, ut ciincti niimerant,' octo annonim
onere misella ilia, velut elephantum paritura/ distcnditur.
Quai"^ cum subinde ac multi nocerentur/ publicitiis indig-
natio percrebrnit, statutumque est, ''ut in cam die altera
severissime ' saxorum jaculationibus^- vindicaretur ; ^ quod
consilium virtutibus cantionum antevertit.^ Et, ut ilia
Medea/ unius dieculas a Creonte i impctratis induciis, to-
mole uteri ; quia dixerat in ipsain conviciuin paulo mordacius. Et tninc infortu-
vttla ilia tuinet sarciim octo nnnorum, prout omncs numerant, pcrinde ac si euixuva
esset elephnntem. Quic ynulier et multi alii cum scepius hederentur illius male-
Jiciis, odium publicum concitatum est in earn, et decretum est ut die scquenti ani-
madverleretur gravissime in earn lapidumjaclihus. Quam conspirationem praienit
vi incantamentorum, Et, sicut Medea ilia, exorato spatio unius diei a Creonte,
propter te pigrem haEC, nut liiijnsce dnbiteni parcere capiti ?' Lncrctiiis
111). I. ' Quod nisi pigraris, paiiliinive recesseris al) re.' Colv. Repugnante
focln. Editio Aldi repigrato, voimsto verbo et Apnleiano, ut inf. pa^. 143.
Roald. Repignato Flor. sed Becichemiis jam Ep. 60. e Mss. in qnibns Fiix.
et Keg. repigrato docuit legendiim, et expressit quoque Ed. Jnnt. post.
IMartian. cap. 1. i. p. 15. ' Uxoris fretibiis repigratus.' Ovidiiis ait, ' partii
reniorante.' Oud. — 1 In maniiscripto, sciunt inimerantia. Quod quid sibi
veiit, nescio. Colv. Ego inde facio : Et, ut cuncti civium numerant, jam octo
annorum. Brant. — 2 Manuscr. al. Quaw. Colvius, Qua; cum subinde ac midti
nncerentur. Forte, Cum subinde ac mulla noceretur, Vel, Qua: perindc ac multi
noceretur. Plant. INIil. act. V. sc. nit. ' Te non nocitunim lioniinem liac de re
neniinem,' Sic ibi veteres libri. Sciopp. in Symb. Cr. Jiert. Q. c. s.ac muliis
n. Scioppins, Quce dum pcrinde ac m. noceretur. Hamilton, Qucc cum s. a
muliis no.icerentur. Ebnenli. — 3 Pal, sa-vissime. Elmenli. — 4 Jaculationis vitiose
ed. Elnienh. Oud.— 5 Palat. judicaretur. EInienli. Prave, de quo alibi.
Oud. — Anterortit. Edd. Vie. Ber. Jnnt. pr. Aid. aliaeqne minus bene ante-
terlit, et ill Ed. Vric. Medaa. Id. — 7 Mauuscrip. Jcreo«e/n. Colv. — 8 Prono-
notji:
* Octo annorum onere misella ilia, teilige subitaneo populi consensu,
velut elephantum paritura"\ Elepliantcs non decreto Jiidicnni.
nternni decern annis gestare tradidit '^ Et, ut ilia Mcdca, ^c] Cum Clau-
Plin. Aristotelcs et jtlianus bien- cam, sen, ut alii voluni, (^reiisani,
ninni saltern prapgnare elephantum Creontis Corintiiiorum Regis (iliam,
affirmant. Jason ducliirus csset uxorem, Medea
* Qua.' cum subinde ac multi noceren- repudiata : hac, impetrato a Creonte
<«r] ' Noccri' passiviun a, noceo, unius diei spalio, (pio se, ut aiebat,
quod active usurpavit Plautus. Vulgo ad profectioucni pararct, regiani
nentruin est. IMdii valde placet Ha- cum Creonte et nova nupta combus-
miltoni coiijectura, qui scriptnm pri- sit. Quo id pacto non ronvenit inter
mitus suspicatur. Qua- cum subinde a Scriptores. Seneca in Medea pallam
mulli.1 nnscerentur, pianissimo sensn, facit, veneno infectain, ab ipsa per
et q(uin postularc liic videtur locus. fiiios sues ad novam nu|)tam niiifi
^ Statutumque est, ^c] Statutum in- veluti niunus nupliale, ex qua exiliens
72 APULEII
tam ejus^ domum filiamque cum ipso sene llammis corona-
libus deusserat:^ sic hasc devotionibus sepulcralibus in [8]
scrobem'* procuratis, ut mihi temulenta' narravit proxime,
cunctos in suis sibi domibiis tacita numinum ^ yiolentia
clausit, ut toto biduo non claustra perfringi, non fores evelli,'
non denique parietes ipsi perquiverint'^ perforari : quoad
mutua hortatione consone clamitarent, quam sanctissime
dejerantes, sese neque ei manus admolituros ; et, si qui
aliud cogitarit,^ salutare laturos subsidium. Sic*^ ilia pro-
combusserat tofam ejus regiam natamque cum ipso patre sene incendio ex corona
concepto : ita hcec peractis rife imprecationibus/eralibus iti fovea, que mud modum
ipsa viild retulit nuper ebria, inclusit omnes in propriis ipsoriim cedibus tanta vi
incantamcntorum , ut per duos soiidos dies repcigulu non poiuerint pcrrumpi, neque
janua extrahi, nee denique ipsi parietes perfodi : donee hortatu ntutuo exclamurent
unanimiler jurantes per sanctissima quoeque, se non illaturos manus violentas in
illam, et prabitwos ei opem salutiferam, si atiqtii attenlaretit aliud i7i earn. Et
men ejus addidi fide Mstonini, et Edd. vetnstanim, qiiod excideiat prinmni
ex Ed. Elmenli. dein Scriverii et scqq. In Par. totam ei domum. Mox Pith.
cum sua sene. Ond. — 9 Idem liber denserat. Colv. — 1 Bert. m. inde i. Elmenh.
Mox. proxime cunctos in desunt Fiix. Regio, et proxime cunctos Bert. Pro
in suis Pith. JKSsif. Cunctos ut in s. Edd. Junt. ntraqne et Aldi. Statim vide-
biuius leg. ita in suis s. d. Ond. — 2 Tanta caiitionum. Florent. numinum vio'
lentia. Elmenh, — 3 Ex Mannscr, Ven, Aid. addidimus evelli: aliis deerat.
Colv. Exciderat Ed. Beroaldi, et hinc Colin. Basil, &c. Oud. — 4 Quiverunt.
Palat. perquiverint. Eimenhorstins. Immo perquierint. In Guelf. perquive-
rint perfovarari a m. pr. vitiose. Ed. Seal, sen Vnlr. sec. quiverunt. Mox
quod Ed, Jiint. post. Sed vide snpra pag. 38. ' Quoad me Fortuna per-
duxit.' Item cohortaiione in Oxon, non male. Admoliluras et laturas Fiix.
Oud, — 5 Si qui a. cogitavit. Vi\\g. si quid aliud cogitarent,^ Si qui; viilgo 'si
qnis.' Lib. vi. ' Si qni ccetu ccelestium det'iiissf t.' Panlus lib. ii. Senlent.
'Si qni debitnm quocnniqiie niodo confessns docetiir.' Sic a//V/!/i 'J'ertnl. de
Anima : ' Aliqui Chrysippi assentator illndit en.' Colv. Agitarint. Pa\. cogi-
taret. Bertin. et Rom. cogitarint. Elmenh. — 6 Ita in marg. lias, sec. At
Edd, a me visaj ante (3olvinra cum Pithceano praeponunt et. Mox actorem
NOTiE
ignis earn cum patre et regia con- cimi regia cremata sit. Venennm
sumsit, Diodorus ait Medeam, nia- illiid Plin. lib. ii. putat fuisse napli-
gicis artibus in aliud animal muta- tam, quod genus ait esse bituminis
lam, noclu ingressam esse regiam, igne eminus conspecto incendium
incendisseque igne ex quadam radice traliens.
magica facto, cujus ea vis est, tit ** Devotionibus sepulcralibus in scro-
extingui nequeat. Plinius et Apu- bem, fyc] Diis Superis in erectis aris,
leius noster, quibus astipulatur Hy- Terrestiibus in terra, Inferis vero in
giuns Fab. 2.5. coronam fuisse affir- scrobesacrificia fiebant. Sic Ulysses,
niant, quani Medea ad sponsam Ja- referente Homero lib. ii. Odyss. scro-
sonis miserit, et cujus veneno ipsa bem cubitalem fodit, in quam mul-
MKTAMORPHOSEON LIB. I. 73
pitiata totam civitatem absolvit. At vero coetus illius auc-
torem nocte intempesta, cum tola domo, id est, parietibus,
et ipso soio, et omni fundamento,'' ^ ut erat clausa, ad cen-
tesimum lapidem in aliam civitatem summo vertice raontis
exasperati sitam, et ob id ad aquas sterilem/ tianstulit. Et,
quoniam densa inhabitantium aedificia locum novo hospiti
nou dabant, ante portam projecta domo discessit.9 Mira,
inquam, uec minus saeva,' mi Socrates, memoias. Deni-
que mihi quoque uon paivam incussisti solicitudinem, immo
vero formidiuem, injecto non scrupulo, sed lancea,* ne quo ^
ilia hoc modo placnta liberavit totam itrbem. At vero media nocte transportavit
suasorem illius coiispimtionis, cum iiniversa domo [id est, cum parietibus, et ipso
solo, et iinirersis fundament is^ clausa (juemadmodum erat, in aliam iirbem illinc
distantem centum milliaribus, positam in supremo cacumine niontis ardui, et prop-
terea labornntem uquce penuria. Et, quia cedes incolarum inter se stipatiB non
relinquebant locum huic novo adrence, ahjccit ades ante portam urbi^, ct abiit.
Stupcyida, inquam, narrus, mi Socrates, neque minus crudelia. Denique affecisti
me etiam non mediocri anxietate, immo vero mctu, (immisisti enini mild non scru-
male in Regio. — 7 Dele Glossenia, id est, Sfc. fundamento. Wower. Dele
glosseina cniii Wowerid. Elmenh,— 8 BerXm. steriles: xert vulgatum probavi
Suspect. Lect. iv. cap. G. Gmter. et Doiisa F. ui aguis sterilem. Sciopp. In
Synil). Bertin. o. i. ad aquas steriles. Vide Gruteii Siispiciones (1. in. c. 13.)
et Scio])piiini Suspect. Lect. lib. iv. c. 6. Elmenh. — 9 Ms. An port. p. d. d.
Ro. Aid. Col. ante portam pr. d. discedit. Ven. discedit. Bas. 1. disedit. Ego,
ante sciiptuin exemplar visum, pntabam srribendiini, ante portam projecta do-
mus desedil. Sed jam in veteri sciiptura acquiesco. Postqnam douium illam
ante portam civilatis projecisset, abiit. Colv. AWXdissedit. Vera Icclio </e-
sedit. Elmenh. Mihi niagis arridet discedit. Brant. — 1 Mang. sceva nbiqiie.
Putean. Sic conjecit Wasse, nt pag. 13. ' Scacva ct gravia sonmiare,' et
alibi sappiiis : ut videbimiis. Confer et Juret. ad Symm. 1. i. ep. 2.5. Turn
fir Socrates Fux. Mox quoque abest a Palat. et Fux. Oud. — 2 At- iniquo.
Aldus ne quo. Uoaldus. Iniquo est in solis Edd. Bas. sec. et Lugd. Blinus
Reg. Mysterio Ed. Bas. pr. male. Tum simul pro similiter Piili. Oud, —
NOT/E
sum, mernm, aqnam, sanguinemque ^ Injecto non scrupido, sed lanceul
victimaruni inl'udit ad evocandos Scrnpi, ct scnuiuli lapilli sunt, qui
niortuorum, pracipnequc Tiresia', in calceum illapsi solicitudinem fa-
Manes. Vide ejusmodi sepiilcralcs ciunt pedem prcnicndo ct urendo.
devotiones apud Hcliodor. Altliiop. Hinc saepc scrupidus pro solicitudinc
lib. VI. sub finem, et Canidiam Ho- sumitnr. His autcm verbis nihil aliud
ratii. significat Aristonicnos, nisi se, ora-
•= Id est, parietibus, ct ipso solo, et tione Socratis, non Icvi aliqua solici-
nmni fundamento] Ha'C Glosscma re- tndine, sed gravi formidine luisse
dolcnt. Merito ergo dclet Wowcr. pcrculsuui.
74 AFULEIl
numinis ministerio similiter usa sermones istos noslros
anus ilia cognoscat. Itaque maturius quieti nos repona-
mus: et somno levata lassitudine iioctis" antclucio' auf'u-
giamus istinc qnam pote''^ longissime. Haec adhuc me
suadente, insolita vinolentia ^ ac diiirna^ f\itigatione per-
tentatus bonus Socrates sopitus jam stcrtebat altius. Ego
vero adducta fore^ pessulisque firmatis, grabatulo etiam
pone cardines^ supposito, et probe aggesto,^ super eum
me recipio. Ac primum prae metu aliquantisper vigilo,
dein circa tertiam ferme ■ vigiliam ^ paululum conniveo.''
piilum, sed hastam,) ne ilia vetula, ulens similiter alicujus Damonis famulatu, re-
sciat hcpc nostra colloquia. Itaque tradamus nos ocijus soiimo, et, cum minuerimus
defatigationem nostram sopore iioctis, prnripiamus 7ios hinc ante dilucidum quam
longissime poferimus. Dabam adhuc hcBC monita, cum bonus Socrates jnm dor-
miens canoris 7'onchis slrepcbat oppressus temulcntia insueta, et lassitudine diet.
Ego vera, postquam clausi ostium, et ohfirmavi pessulos, opposuique ac rede obdidi
cardinibus meum lectulum, reclino me in ilium. Ac prima quidem nuineo paulisper
insomnis propter timorem : deinde claudo tantillum oculos circa medium fere
3 Vulg. ante lucem. Infra: ' Anteliicio volo ire.' Lib. ix. 'Nam et ante-
liicio, lecubans adiinc, subjnngi machine iiovicium clamabat asiniim.' De
hoc etiam nionuit Lipsins posteiioribus Electis. (I. ii. c.21.) Est et pro
eodem in Nostro reperire ' anteliicnlo.' Cole. Viilgo ante lucem, male. T^
twcte recte delet Danii-i Biicietiiis. Elmenh. — 4 Vnlg. quam putas. In Ms.
quam puta. Censui olim emendandum, quam potest : ut ibidem Lipsins etiam
lescribit. Cnjus fietus aiictoritate non dubitavi reponere quam pote. Glossae
veteies: ''fls Swarbi/, Quam potest.' Plaiitns Menaeclimis : 'Concede Jiiic,
mea nata, ab istoc qnam potest longissime :' et Sticbo : ' Libros inspexi : tarn
confido quam potest.' Miiite : ' Quam potest, turn verba confer niaxime in
compendium:' et alibi. Non aliter etiam hnnc locum correxit in Quaest.
Plant, elegantissimus Gnlielmins mens: ctijus nt vita mibi jucundissima
semper, sic mors acerbissima accidit. Coin. Rom. et Aid. quam putas: male.
Vide Colvium. Elmenh. — 5 In Mss. violentia. Colvius. Paiat. et Colvins via-
lentia. Elmenh. Sic Fux. Gnelf. et Oxon. pessime. Pocnlis enm mitigave-
rat Aristomenes p. 5. Oud.—6 D.f. Mss. Aid. Ven. Bas. 1. diuturna. Intel-
ligo de die fatigatum Socratem, de nocte sonino se reficientem. Colv. Flor.
et Pal. diuturna f. KImenh. Diuturna alias, non male. Brant. — 7 Forte Pith.
Jd. — 8 Plericjue libri crtrc/»iem. In Manuscr. carJjne. Aldum secnti sumns.
Colv. — 9 Bert, probe adjeeto: f orle attecto. Sciopp. in Symbola. Bert. «<//e'c<o.
Sciopp. adtecto. Elmenh. Vide et Susp. Lect. iv. G. sed satis inepte. In
Vilh. udjesto. Fux. ac congesto. L\\)s. oggesto. Oud. — 1 Deest rb/eime Edd.
Ber. Col. Bas. pr. Id.— 2 Pal. et Flor. conhibeo, male. Elmenh. Malim con-
NOT^
s Somno levata lassitudine noctis]y el neca in Troade : 'Partes fere nox
dele noc<is, vel lege somno noctis le- alma transierat duas, Claruinque sep-
rala lassitudine. tem verterant stellae jugum : Ignota
'' Circa tertiam ferme vigitiami Se- taudem venit afflicta; quies/ iScc.
Mr.TAMORI'HOSEON LIB. I. 75
Coramodum quieveram : et repcnte impnlsu [0] majore,
quaiu utlatroncs crederesjanua? rcserantur, imrao vero frac-
tis et evulsis funditus caidinibus prostenuintur. Grabatu-
lus ' alioqui breviculiis, ct uno pede mutilus + ac putris, im-
petus tanti violentia prosteniitur : me quoque evoUitiim at-
que^ excussumliumirecidensuniversum*^ cooperit ac tegit.
Tunc ego sensi naturaliter quosdam affectus in contrarium
provenire. Nam, ut laciymae S9epicule7 de gandio pro-
deunt, ita^ et in illo nimio pavore risum nequivi continere,
de Aristomene testudo factns.' Ac, dum, in infimum^ de-
jeutus, obliquo aspectu quid rei sit grabatuli solertia muni-
tus opperior, video mulieres duas altioris aetatis. Lucernam
lucidam gerebat una, spongiam et nudum gladium altera.
noctem. Vix evam sopitits, cum suhlto fores nperiuntur majnrc impctu, quam ut
credas esse fares ; quin immo dijiciuntur liuini, effraclis et extractis penitm car-
diniljus. Lcctulus, qui aliunde ertit brecior et truncus uno pede ac putridus, de-
jicitur vi tain validtc impulsionis, et cndens in inversum operit ac coiitegit me de-
volutum et deturbatum. Tunc ego expertus sum quosdam animi motus excitari
causis contrariis, Quemadmoduin enim lacnjmce sat scepe oriuntur ex Iwtitia, ita
et ego in ilia gravioriformidine non potui cohibere risum, cum me viderem factum
testudinem ex Aristomene. Dumque Itumi prosti'atus expccto quid rei sit, oblique
aspiciens, prutectus industria lectuli, aspicio duas fceminas grandioris cevi. Una
geslabat lampadem acccnsam, altera spongiam et gladium districtum. Hoc ornalu
iveo. Brant. — 3 Viilgo grabntus, Colv. Grabatulus cum Mss, jam edidit
Bern. Philoinatlics I'isan. in Ed. Jiint. post. Oud. — 4 Mert. mutilatus. Elnienh.
— 5 Et. In iManuscr. ntquc. Colv. Recte, contiiniantiljiis I'ltii. Tux. Palat.
Par. Edd. Jnnt. post. Scriv. Oud. — G In inversum. Alii scribnnt, univcrsum.
Lib. Palat. ignnrat vociilam in. Lege inversus: nempe j;ral>atnlns. Wower.
Placet liitterslnisii lectio : nniversum Sciopp. in Synib. Rittersli. unicersum.
Wower. inversus: recte. Elmenh. Beinb. universum. Piitcan. — 7 Rlargarita
Poiitica, in qua etiam ex hoc scriptore (|ira'dam laiidantiir, legit scrpiuscule.
Opus est ita inscriptinn, e lectissimis probatorinn aiictorum locis collectum.
Alicjuoties in liisce Notis cilabimiis. lit ' ,s;i'picule ' et ' sa'piusciile ' alibi
in Apuleio le^jas. Ita(pie nihil hie iniitandnm. Colo. — 8 Abest ita ab Ed.
Bcr. Arislomcno iNIs. Ke;^. Oud. — 9 I'liires inipressi pra'positionem in igno-
rant. Lipsius niali'bat in sinum dcj. Tanien Seneca lipistola xcii. ' Non
video cniiu quonio<lo nou in infiniuni ajjatur e fat>tigio suo dejecta virtus.'
NOTiE
Circa tcrtiam noctis vigiliam est, ^ De Aristomene tesludofactus']fi\c\\i
circa mediam noctem. Nox eniin enim donium Miani testudo, ita ipse
antiquis in partes qnatuor divisa, grabatulum suinn portabat,quo veluti
quae vigiliin atque etiam custoditu testa erat opertus.
dictae sunt castrensibus vocabulis.
76
APULEII
Hoc habitu Socratem bene quietum circumstetere. Infit '
ilia cum gladio: Hie est, soror Panthia, cams Endymion: ^ ^
hie catamitus mens,' qui diebus ae noctibus oetatulam meam
illusit: 5 hie est qui, raeis+ araoribus insuper habitis,^ non
solum me diffamat probris, verum^ fugara instruit. At ego
scilicet, Ulyxi astu deserta, vice Calypsonis 7 °> seternum
circtnndederunt Socratem alte sopitum. Tunc qua habehat gladium dixit : Iste est,
o soror Panthia, dilecius Endymion, iste est Gunymedcs mcus, qui dies noctesque
ludibrio habuit meam juventam: liic est qui, aspernatus mens amores, non tantum
me differt maledictis, sed ctiam comparat se ad fugiendum. Verum ego nempe
derelicta sum astutia hujus lilyssis, et velut altera Calypso higebo viduitatem ater-
Colv. Fax. in infim. d. RoaUl.— 1 Fiix. jiissit. Oiul.— 2 Margo Bas. 1. Col.
\en. Endosmion. Ms. Enosmion. Aid. Endromion. Betoaldns vaiie. ^ ide
jpsiini. Juvenalis Satyra x. (vs. 318.) 'Sed tuns Endymion dilecta- fiet
adulter Matioiiir.' Coin. Fiix. carus Endosoninn: delicinm verbi. Aldus
cornipte Endronion. Roaldtis. Florent. et Roman, c. Eiidosymon. Aldus En-
dromion. Beroaldus Hedyosmion, inepte. Elmenh.—i Pal. Fus. Pith, meam
ill.atat. Wasi. meam illuxit tet. Bdd. yell, illusit (rt. meam. Oi\6.—i Hie qui
meis. In Manuscr. hie est, qui meis. Colv.— 5 Subterhahitis. Repone imuper-
habitis. Sic enim in veteribus libris es'e testis Muretus Var. Lect. (1. xi. c.
17.) et de conjectura eniendavit Verisimil. Guliclmius; mens (I. ii. Veris. c.
4.) Hoc verbum piiuuis emit doctor noster J. Ciijacius literatissimis Ob-
seivationibus siiis : ubi illi ex Nostio hoc jurisqiie nostri auctoribus, aliis-
quecollectaexempla. Colv. Vior. supcrhabitis. Rom. el\eu. suhterhabitis:
male. lib. iv. ' Lacryniis istis iiisuperliabiti*.' Ehnenli. Nil niuto. Groslot.—
6 Manuscr. et excusi quidani, verum etium. Colv. — 7 Vuljj. sum et Cal. non
zequp. bene. Multa hujnsce locutionis passim in hoc scriptore obvia exempla.
Dixissetetiani, ' vicem Calypsonis deserta,' promisee, ne qnis piitet ubiqiie
hoc vel illud duntaxat repouendum. Cole. Idem Becichemus ex vet. lib.
NOTiE
k Carus Endymion] Endymion filius rapto ob egresiam foimam fuse My-
fuit yElhlii et Calyces, cujus egregia thologici. Socratem forniosorum il-
fornia captam Dianam fabulati sunt lorum nomine insignit MeroiJ per
ad eum in Latmum Cariae niontem amaram ironiam.
descendisse, dormientemque osculari
solitani. Sunt, qui concubuisse quo-
que dicant, atque ex eo quinquaginta
peperisse filias; alii, tres tantum.
His fabulis occasioncm datam inde
aiunt, quod studiosus fuerit Luna;
"" Ulyxi astu diserta, vice Calypsonis,
<S|-c.] Comparat Mcroe Socratem se
fiigientcm Ulyssi Calypsoneni dese-
renti. Fuit autem Calypso nyniplia,
Oceani et Thelidis filia, quae naiifra-
gura Ulyssem, sociis omnibus ob mac-
observator Endymion, ejusque phases tatos Solis boves amissis, hospitio
varias primus attente cousiderave- excepit in Insula Ogygia, vel, ut
rit. Hygino et Mela; placet, lEdea, in qua
' Hie catamitus meus] Pro Gany- regnabat ; eumque per septem annos
mede veteres Romani Catamitum in antris voluptariis detinuit, amore
dixerunt. De Ganymede a Jove ejus capta. Ab ea tamen divulsus
MKTAMORPHOSEON LIB. I. 77
solitudinem flebo. Et porrecta dextera/ meque Panthiae
suae demonstrato. At hie, inquit, bonus consiliator Aristo-
menes, qui fugae hujus auctor fuit, et nunc morti proximus,
jara humi prostratus grabatulo succubans jacet, et heec
omnia conspicit,^ impune se relaturum ' meas contumelias
putat. Faxo eum ^ sero, immo statim, immo vero jam
nunc, ut et praecedentis ' dicacitatis et instantis curiositatis
pceniteat. Haec ego [10] ut accepi, sudore frigido miser*
perfluo, tremore viscera quatior ; ut grabatulus etiam suc-
cussus et inquietus ^ super dorsum meum palpitando salta-
ret. At bona Panthia, Quin igitur, inquit, soror, hunc pri-
mum bacchatim discerpimus," vel, membris ejus destinatis,"
nam. Et extendens manum dexlram meque osfendens sues Panthia, At hie, inquit,
egregius suasor Aristoimnes, qui cnnsiUum dedit hujus fugcc, et qui nunc jacet
vicinus leto,jam stratus humi, ciibuus sub lectulo, quique viUet hac omnia, credit
sibi impune fore probra qua in me dixit. Curabo ut pceniteat eum, sed lardius,
immo mox, immo rero nunc jam, et sua prioris malediccntia, et prasenlis curio-
sitatis. His auditis, ego infelix madui iotus sudore gelido ; mca viscera cceperunt
exagitari meiu; adcn ut lectulus etiam agitatus et inquics subsultarct super dor-
sum meum trepidando. Sed humana ilia Panthia : Quidni ergo, ait, o soror, di-
laniamus primum hunc more Bacchant ium, aut colligutis ejus artubus amputamus
deserta vita Calypsonis, ifc. U. in Add. Homerus Odyss. E. Elmenh. — 8 Sic
Edd. Vett. liic et infia, non dextra. Panthea Fiix. Turn Palat. et Wass. in-
quit ; at hie. Abest inquit a Fiix. In Pal. etiam actor. Prave. Oud. — 9 Yul-
gaiii omnes, et hac omnia conspexil. Colviiis. Et si omnia conspicit i. s.
r. m. c. p. Totus autein iste locus legendus cum nota intcnogandi, iit
cum lectione IMs. qiiadret. Roald. Male. Est enim indignaiitis. Vide
Auiniadversioneni hujiisce libri primam. In Edd. ante Colv. excepta
Jiiiit. post, est hie: in Fax. si. Forsan : Et sic o. conspicit. In Mss.
eniin omnibus est pi«>sens, ut debet, piDeterquam in Pith. Oudendorp.
1 Vulcanins coiijecit laturum. U\ ceite tVequentins est; et I. vii. p. 151.
'Impune se latniiim.' Contra 'acceptum feire' ali(niando occunit pro,
refene. Vide ad Hiit. B. Alex. C. 50, Se abest a IMtliteano. /(/. — 2 In
INIaniiscr. cum. Colv. — 3 PaXAi.prasentis. Elmcnli. Pei|)ciam. Immo statim
desiint male Edd. Jnnt. Aid. D<iii Hie ego Pith. Oud. — 4 In Regie et Fii\.
sudore insuperjtuo timere. Id. — 5 Vul g. atico ut grabatulus etiam inquietus. Col-
NOTiE
Ulysses jussu Jovis rate confecta tarn. lib. iii. ct ii. Hinc 'baecliari'
rursus mari se commisit, vidiiam ot fiireie, et ipsa Hacclii sacra ' Oigia'
flentcm desercns. V'idc lloineinm, anh ttjs opyrjs, hoc est, a furore, dicta
'OSuirrr. lib. i. stmt.
" liacchalim discerpimus] Ut Pen- " Dcstinalis] Ligatis. Hoc siguili-
tl.eum et ()r|)luinn Haccliie olim dis- catu N'itruv. lib. v. ' Si antem |)rop-
ceip-sissc dictnitnr. Vide Ovid. Mc- ter (hictiis aut impetus ai)erti pclagi
78 APULRli
virilia desecamus ? "^ Ad haic Meroe, sic enim reapse^ no-
men ejus, tunc^ labulis Socratis convenire sentiebam, Im-
mo,9 ait, supersit hie saKcm, qui miselli hujus ' corpus
parva^ contumulet humo. £t, capitc Socratis in alteruni^
dimoto latus, per jugulum sinistrum capulo tenus gladium
totum ei demergit,-^ et sanguinis ernptionem utriculo^ ad-
raoto excipit diligenter, ut nulla stilla compareret usquam.
Haec ego meis oculis aspexi. Nam ^ etiam, ne quid demu-
taret,7 credo, a victimaj religione,!" immissa dextera per vul-
nus illud ad viscera peuitus/ cormiseri contuberualis mei^
ei genitaUa ? Ad ea Meroe, (nam sic tunc intelligebam nomen ejus reipsa con-
gruere cum narrationibus Socratis) Immo, inquit, hie eerie restet qui levi terra
operiut corpus hujus iufortunaii. El, recUnato capite Socratis in alteram partem,
condit in tjus corpus totum gladium ad manubrium usque per sinistram colli partem,
suscipitque studiose cruorem erumpentem parvo vase supposito, adeo ut nusquam
gutta ulla cerneretur. Ego hue vidi mcis oculis, Enimvero humana ilia Jileroe
infcrens manum dextram. per plagam illam ad intima usque pracordia, et ilia
rimans, ne immutaret aliquid a rilit hostiae (ut arbitror), depromsit cor infelicis
vius.^ — C AWi resecamiis. Elnienh. jF?fs. est in Bertin. sed infra 'desecti'et
* desectum ;' ac passim apnd optinios scriptores. Reddendnni quoqiie Solino
c. 30. p. 41. ' Ita sonino oijsitis capita desecant.' Sic Mss. Vnlgo obsopitis,
e capitibus exsccant lapides. Mox At hoe Fux. Enim deest Bertin. Oud. — 7
Reabse. CoT\\go reapse, iioc est, reipsa; Veteres direbant. Paciivius : * Si
lion est injjratiini, quod reapse feci.' Sensns est : Ex re ipsa, inquit, niagis,
qnani ex fiibnlosa Socratis serniocinatione cognovi ]Meroen nierito noniinari
a n>ero, f. enjus esset avidissinia. Beroald. Re esse Wass. Re abse Palat.
Fux. cum Edd. pp. sed Becichem. qnoque Ep. 73. bene correxit. In Apol.
p. 317. Ed. Elm. ' Quod reapse intelligetur.' L. x, ' Ut reapse cognoscere
potui :' nbi idem error. — 8 Yu\g. quam. Colv. Correxit ita jam Becicli. Ep.
73. Junt. post, et niarg. Bas. pr. Tarn fab. Pitii. Oud. — 9 Fux. prima. Id.—
1 Pitli. hoe. Id. — 2 Pith, et Fux. parvo. Id. — 3 Fux. altum cum Gueiferb.
Id. — 4 IVIanuscr. demersit. Colv. — 5 Uterculo. Idem utriculo. Idem. Aid. et
Bertin. utriculo, Flor. vasculo. Elm. — »i Bert. ac. Sciopp. in Syml)o!a. Lege
turn etiam, Wovver. — 7 Negligenter Floridns edidit immutaret, ac contra
Appnleii stylum. Est et hoc compositum frequens Plauto, aliisque. Dt.r-
<«•« rectius Mss. et Edd. Vett. Oud, — 8 In Manuscr. ;j<inus. ^um protinus.^
Sed vulgarem lectioneni non solicitaverim. Colv, — 9 Idem Ms. non liabet
NOTiE
destinatae arcee non potuerint conti- niO(hmi hie Socratis cor, ita victima-
neri,' &c. et apud cundem ' destin*' rum educebantur viscera, ut ex eo-
sunt, trabicnla?, sen asseres, quibus rum contemplatione liqueret lita-
illaB area; revinciiintur. tumne esset, an non : quin et futura
P Ne quid demutaret a victima; reli- praedicebat havuspex iis inspectis.
g-jonc] Quia in sacrificiis, quemad-
MKTAMORPllOSliON LIB. I. 71)
Meroe bona scrutata protiilit : cnm ' ille, impetu tcli prav
secata giila, vocem, immo stridorem incertum per vulniis
efiunderet, et spiritum rebulliret.^ Quod vulniis, quam '
maxime patebat, sponi^ia offuIciens+ Pantbia, Ileus tu,
iijqiiit, spongia, cave in mari-nata per lluvinm ^ transeas.
His editis, ab imo^ rcmoto grabatulo, various 7 super faciem
meam residentes vesicam exonerant, quoad me urinos spur-
cissimai madore perluerent.^ Commodum liraen evaserant :
et fores ad pristiniim statura integrae' resurgunt: cardines
ad foramina resident, postes ad repagula' redeunt,'' ad
mei sodalis ; cum ille interim, prasedo gutture ictu gladii, emiltcret per phignm
vocem, vel potiits stridorem confusum, el ejfunderet animam una cum hullis »•'(?!;•(«-
nis. Quam plagam Panthia ohturnns spungia per totum ejus liialum, Ileus tu
spo)igia, ait, vide ne tu, (juce orla es in marl, transeas per flumeii. His dirtis,
subluto e terra meo lectulo, divaricatis cruribus conijuiniscentes super vidtiem meum
etacuant vesicam, donee me totum perfunderent humore impurissimi lotii. Vix
ostio excesserant,cumjanu(e ititegra: erigunlur in slatum priorem, vectes redcunt
mei. Colv. — 1 Idem cumque. Colvius, Rejr. Fux. cum illo. In Pitli. c. i. i.
tele prasentata. Oiid. — 2 F. ebulliret. Gioslot. Et sic clare in Pillioeano.
Oud. — 3 Sic Basil, i. Reliqiii onnies : (/ua. Quod rectum. Lib. iv. (p. 70.
Ed. Pr.) ' Qua clavis immittendie foramen patebat, sensim imiiiissa manu :'
et alibi. Fiiit tempus cum alteram Icctionem magis probareui. Colv. Sciibo
ex Pal. (jua. Wovvcrius. (iuamvis. Aldus iion tarn bene qua maxime. Quam
maxime pro, quantum plurimum, ut est in 1. Si ita 5. de Lejr. 2. Roald. Quit
m. Vidgo, quam m. p. Bertiii. gwof/ m. p. Elmenh. — 4 Ex Ms. el Ro. Alii
onines e/fu/fie«s. Lib. iv. ' Multis laciniis obfiilto vulnere, ne stilUi- sanfi;ui-
nis vestigiimi proderent.' Princeps Jiirisconsultorum legit effingcns Obscr-
vat. lib. XIII. (c. 13.) Colvius. IJeit. Bas. 2. et Rom. efulcuns. Cujacius
effingcns, inepte. Elmtnh. Non enim purfjare et curare voluit vulniis, std
obtiiravit at()iic im|>levif, ne pati-ret. OJf'ulciens bene jam cdidere Beioald.
et Kd. Junt. post. In aliis Vett. et l*itli. <;^«/<i(?ns. VMat. offulgicns. Vide
ad I. IV. p. GO. Oud. — 5 Vulg. per flumen ne. Colv. Ante ipsum tie IMss.
rectejam omisit Kd. Junt. post, acjluvium exliibet. Qnis nescit, tlegantiiis
oinitti ne? Vett. tanicn editionibus conspirat Bertin. An fiiit olini per
Jlujimia? In Pitb. post Jl. Oud. — lidem : ab una. Colvius. Bemb. his
ediclis. Putean. — 7 Mamiscr. variciis. Colvius. INLs. vuricus. Lego raricitus.
Ex advcrbiis in us, qnaj passim occurrunt, ' publicitus,' ' priniitus,' 'niordi-
oils,' ' iniitus.' ' IJivaricari' legas apud INI. 'J'uil. \'err. iv. ' llominem div:;-
ricari ac rtligari jubet,' apertis cruribus distcndi. Brunt. — 8 Bertin. pro-
luerent, recte. Elmenh. Immo male. Oud. — 'J In Bertino non est inlegrw.
Sciopp. in Synib. Et abcsse poterat. Woicer. Th inle'^rcc ^hi'si a Palat. et
Brriino. i'Amenh. Adi et Sciopp. Susp. I. iv. (i. Mine Sci iveriiis el ke(|(|.
nncis incliisere. Sed videtur addidisse banc vocem, ut oslendal non tVactas
fuisse fores; licet tanta vi reserata; et prostratiE forent. Oud, — 1 Idem Ms.
NOT/E
') I'osleft ad repitsulavedeunt^\\\\\\\i\, stant ab utrat|ne parte ostii, cum
rejmgula ud posies. Hi enim innnoti contra rejjagula movcantur modo in
80 APULEII
claiistra pessuli' reciirrunt. At ego, ut erara etiam nunc^
humiprojectus, inanimus,' nudus, et frigidus, et lotio perlu-
tus,4- quasi recens utero niatris editus, immo vero seraimor-
tuus, [J.l] verum etiam ipse ^ mihi supervivens et posthu-
mus/ vel certe destinatae^ jam crucis candidatus/ Quid,
inquara, de me fiet,7 ubi iste jugulatus mane paruerit? ^ Cui
ad pastes, pessiili revertuntur ad claustra. Ego vero eo statu quo eram adliuc pro-
stratus hum], exanimatus, spoliatus, gelidiis, et urina pcrfusns, velut infans re-
center egressus ex ventre mntris, qidniinmo sciiihnortuus, vel puthis supcrstes mihi
ipsi, et post mortem meam renatus, aut saltern lirevi suhiturus pntUmlum mihi jam
paratum, Quid fiet de me, inquam, quando hie jugulatus visas fuer it primo dilu-
cardines et for. resident, pastes et repag. Colvins. Lege: ad pastes rep. nisi
liypallage usus sit Auctor. Adi Floridnm. Oud. — 2 Ro. Ven. etiam nunc.
AVnetiamnum, qnod se reposiiisse testatur Beroakliis ipsp. Maliiisseni sal-
tern etiam nunc. Lib. iv. ' In vallem pioxiniain etiam mine spirantem pree-
cipitant.' Niiiil iioc passim in Apiiieio freqiientius, et Plaiito. Epidico :
' Patrem videre seuem non vnlt etiam nunc.' Restitiierim Uibens Menaech-
niis : 'Me. Die, quid est id, qtiod negem qnod fecerim.'' Er. Pallam te
hodie niilii dedisse uxoris. Me. Etiam nunc nego.' Editum nbiqne, Scd
jam nunc ncgo. Colv. In Mss. et Edd. Vett. item Jiint. Aid. Vnlc. recte, nt
passim, etiam nunc. Vide Beroald. In Piili. etiamne. In Bas. sec. et Colv.
nunc etiam. Adi et ad p. 12. Ed. Pric. ' Etiam nunc semisomnus.'' Davis, ad
Mimic. Fe!, p. 42. Oud. — 3 Inanis. Jusseram excndi inanimus. Male illnd
legitiir in Basileensibns libris. Aid. inanimis. Colvins. Inanimis. Palat.
inanis. Griiterns, in pannis. Alii, inanimus. Elmenli. — 4 Perlifus. Legen-
dtim fortean videatnr : perlutus. Ante enim: 'Quoad me urinae spurcissiniae
odore peiluerent :' et de Mundo : ' Imbribus peiliitas esse totas legiones.'
Sed alteram illud etiam liabet, quo nitatur. Lib. ii. ' Aniielans et sndore
perlitus :' ubi tamen quoqne perlutus in antiquis libris legitnr. Paulas noster
Sententiarum lib. v. 'Si quis fimo correpto aliqueni perfuderit, cceno, luto
oblinuerit.' Colv. Perlutus. Alii, perlitus. Lib. ii. ' Anhelans et sndore
perlitus.' Sic Kom. Codex. Elmenh — 5 Abest ipse ab Oxon. mihi a Palat.
Gnelf. Codd. Male Bartli. ad Claud, iv. Cons. Hon. 477. ' Sibi snperstes,'
legit verius et. Oud. — 6 In Manuscr. damnata. Piautus Milite : ' Contnber-
nalis cruci.' Colo. P.datinns damnatce, quomodo etiam Lipsius (1. i. de Cruce
c. 2.) conjecit. Elmenh. — 7 Imitatiis eos, qui dixere, ' quid me fiet,' ideoque
praepositiouem expellendam credo. Terentius Phorni. ' Quid te futurum
est? Ce, Nescio hercle.' Lncilius 1. xxvm. Satyrarum : 'Quid me riet?
siqnidcm non vis te improbis committere.' Piautus Epidico; ' Quid ilia fiet
fiilicina igitur? N. Aliqua res reperibitur.' Idem Casina : ' Tiio quid fac-
NOTiE
lianc, mode in illani partem, aperien- ' Ipse mihi supervivens et poxthumiis'\
dap, vel claudendac jauuee causa. Posthumi sunt liberi mortuis jam
■■ Ad claustra pessuli] Claustra hie patribus nati. Se autem posthumuni
sunt ilia postium foramina, in quae sibi facete dicit, quasi sibi post mor-
pessuli immittuntur. Alias claustra teni suam renatum.
sunt ipsa repagula, atque etiam septa ' Crucis candidatus'] Candidati dice-
et sepes. bantur petitores magistratuum, a to-
METAMORPHOSEON LIB. I. 81
vidcbor verisimilia dicere, proferens^ vera? Pioclamaies '
saltern suppetiatum/ si resistere vir tantus ^ mulieii nequi-
bas. Sub oculis tuis homo jugulatur/ at siles? Cur au tern
te simile latrocinium non pererait? Cur saeva crudelitas,
vel propter indicium sceleris/ arbitro pepercit?''' Ergo,
culo? Quis ine putabit loqui verinimilia, tametii vera dicam? Dicent, Dehebas
siiltam effhigitare aux'ilium, si tu t(tm mitgniis vir non potcrus obsistere famina.
Quill? homo JHguhttur in tun conxpeclu, it tu taces? Qtiare vero non fiiisli in-
lirfixfus eadem cade? Cur fera scevitia non percmit te iitspectorem hujus Iwmi-
cidii, saltern ne indicares aiictorem sceleris? Quia igitur cffugisli necem, nutic ad
ttim est pallio?' Cio. Terentiac lib. xiv. Epist. quarta : ' Sed quid de Ttdli-
ola mea fietpjani id vos videte.' Aiictoiitate menibrananim tolio etiam
luncTode: quod genus loqiiendi, nisi in i|tso Cicerone repertum foret, ex-
plodere voliii.«sent ncscio qni pueii. Ennii versnm apitd Festuni in me pro
tnihi non semel snspectavi, iit coniiptnin : 'Si quid me fiierit,humanitus lit te-
neatis.' Restituenduni existiniabam : Si quid mefuat,hum. nt ten. Stewecliiiis.
Quill, i. mef. Vidg. Quid, inquum, de me fiet. Comica lociitio, et Piantina
pra>sertim ; tamen icstitiienda Poenido : ' Qiiin niea qnoque iste iiaijehit, si
quid iiie fuat.' Ferperani enini etiam vulgaiunt, si quid de tne fuut. Exem-
pla alia non congero, quae cnique in miindo. Colv. De me fiet. Basil. 2.
Colviiis, et Slewechiiis particulam de iit superfluani male indiicLmt. Nam
et ' me fit t,' et ' de me fiet,' utrnmque bene Latine dicitiir, nt alii jam mo-
niieiunt. Elnienk- — 8 In Maniisc. /)a/Hcii<. Colvius. Palat. et Aldus, /»a<ttcri^.
Male, Ehnenh. — 9 Insisto vestigiis leetionis vnlgata?, et con igo : Cui videbor
verosimilia deferre, prof. Stewechins. Cui v. verisimilia dieere, prof. Bas. 1.,
Cui V. veris. differentite proferens: et in niarg. differens. Alii, cui rid. ver.
diccre perf. V. Manuscr. perf evens: ex quo scripsi proferens. Plautus Am-
|)liitiyono : ' Qua; neque fieri Possunt, iieque fando unquam accepit quis-
fjiiam, profers, tarnifex.' Colv. Alii libri, veros. differentia. Forte: verisi-
tnilia dissei-ere, etiam proferens vera. Sciopp. in Symb. Cr. et Susp. Lcct. — I
Oxoniensis, Diceret aliquis, mi Aristomene,procl. Wass. dicet aliquis, in ArisiO'
mini, procl. e giossa. Oud. — 2 Manuscrip. suppetiarum. Colvius. Palat.
suppedum. Lib. iv. ' Suppetiatum decurrunt anxii.' Lib. vii. ' Onineni
viciuiam suppetiatum convocans.' Elmenh. In Palatiiio et Guelfcrb. est
suppelialim, non suppetium. Edd. Bas. pr. Viilc. suppeliurum vitiose. Lib.
vm. ' Suppetiatum ciens :' suppetior, ari, qnod et Noster nsurpavit. Oud.
— 3 Rcpoiio, vir natus ; quasi dicat : Uo()ore vir es, et sexus fortem magis
te fecit, quam \it non posses niulieri resistere. Facit hue I'etronii locus :
' Sed, ne (piid tristius expectarem, comitatus faciebat. Tr^^s eiiim erant
midiercuiit, si (piid vellont conari, infirmissima; scilicet contra nos, quilius,
si nil aiiud [aiit, tit alii Icgunt, scilicet contra quas si nihil uliuil], virile
sexus esset, quod auxiliarctur.' Aristotcles lil). ix. de Animal. ' F(emina\
quam mares, minus sunt animosa;.' I'ndc Nausistrata Cliremelis apud 'J'e-
rentium Phormione, minabunda, * Virum me natam velleni ; l.go ostende-
rem.' Brant. — 1 \cu. jugulutus. Colvius. RIox a m. pr. (Jucllerb. ci tamen
sites. Oud. — 5 f>xon. ind. seel, vilandum a. p. Pricacus. Item Coll. \Vass.
Oud, — G Manuscr. aroi<?o non jje;). Colvius. Valat. arbilriuni. Male. Elmenh,
KOTIE
ga candi<la quam indiicbant. Quod qui aliquid vel pctunt, vel expectant
verbuui iranslatum est ad eos omnes, propcdieiii, nt liic crueem.
Dclph. el Var. Clas, Apuf, F
82 APULEII
quoniara evasisti^ mortem, nunc illo redi. Hsec identidem
mecum replicabam: ^ et nox ibat in diem. Optimum itaque
facta 9 visum est anteluculo ' furtim evadere, et viam, licet
trepido vestigio, capessere. Sumo sarcinulam meam, et*
subdita clavi pessulos reduco. At illae probae et fideles
januae, quae sua sponte reseratae' nocte fuerant, vix tandem
et aegervirae tunc clavis suae crebra immissione patefmnt.
Et, Heus tu, ubi es? inquam, valvas stabuli absolve: ante-
lucio volo ire. Janitor pone stabuli ostium humi cubitans,
etiam nunc semisomnus, Quid tu, inquit, ignoras latroni-
bus infestari vias,^^ qui ^ hoc noctis iter incipis? Hem, etsi*^
earn regredere. Hcec subinde revolvebam apud me, et 7wx vergebat ad diem. Ex-
istimavi ergo consultissimum esse me proripere clanculum ante lucem, et ingredi
iter quamvis passu trepidanti. Capio meum fasciculum, et retrnho pessulos subin-
serta clave. At ilUe bona et Jida fores, quce idtro apcrlce fuerant node, ugre
demum et summo labore tunc rcserantur frequenti insertinne et versatione siits
clavis. Et, Heus tu, inquam, o Janitor! ubinam es? Fac patcant fores diver-
snrii: volo exire antelucano tempore. Ostiarius recumbens humi post januam
diversorii adhuc semisopifus, Quid, inquit, an tu nescis itinera obsideri a prcedo-
nilnis, qui viam capessis hac hora noctis ? Quamvis enim optes mori, urgente sci'
— 7 Ms. AVass. Ego q. evasi, unde ipse conjecit cvasti. Oud. — 8 Htec id.
mecum replicubam. Tale iliiid etiam libro decimo deAsitio: ' Sic ipse me-
cum leplicabani.' Niliilominus tamen utrobique adiilterimim videbitur
scriptoris liiijus stylum consideianti, apud quern iiimis quam usitata lieec :
• Et sic mecum,' ' Et sic ad ilium mecum,' alia similia sexcenta. Stewech.
Bemb. replicans. P;itean. — 9 Factum. Vulg. /ac/u. Nos scriptam probam-
que lectionem expressimus. Plautus Aululaiia : ' Nunc hoc milii factum
est optimum, ut ted aufeiam, Aula, in Fidei fanum.' Modestinus J. C.
' Optimum factum est, curatorem ei potius adjungi,' 1. ix. D. de suspect,
tutor. Non bene aliter legit Lambinus Pseudolo : ' Nunc adeo hoc factum
est optimum, ut nomine quamque appellem suo :' vel Camerarius Pcenulo ;
* Bonum hercle factum, pro se quisque ut meminerit.' Legerim etiam in
Gellio lib. i. cap. 3. ' Quod mihi optimum factum duxerim ; diversum ejus
aliis suasisse :' ubi in Parisiensi postrema etiam editione optimum factu. Sic
(cquum factum reposiierim Truculento : ' Si eget, necesse est nos patiatur
ali. Ita aequum factum est.' TertuUianus de Pudicitia; 'O edictum cui
ascribi non poterit: bonum factum!' Plautus alibi: 'bonum factum,
edicta ut servetis mea.' Ex qua formula suspicari est hunc loquendi modnm
manasse. Colv. Factu. Sic omnes Manuscripti et edit! legunt. Colvius,
0. i. factum. Elnienh. — 1 Bertin. aide diluculo. iMale. Elmcnh. — 2 Copula
lion est in vulg. Colv. Nee in Mss. Pith. Fux. Pro clavi in Ed. Pricaei est
clave, perperam. Supra in abl. ' convalli :' crebro ' navi,' ' igni,' * fusti,'
<S;c. quae nemo nescit. Oud. — 3 Deseratw. In Manuscripto reserata. Colvius.
Alii reseratce. Elmenb. Reseratce cum Vulc. Scalig. Wouw. Pricapo pratuli,
quia sic dant etiam Flor. Oxon. Fux. Guelf. Pith. Par. Bertin. Palat.
Supra: ' Januae reserantur :' et passim. Deseratcc probat Tollius. Oud. — 4
Bert, vicis. Forte vicos. Sciopp. in Symb. et Susp. Lect. ii. 20. Bert. i. vicis,
unde alii, i. vicos. Elmenh. Sopingius malit t;id«j«s, yenovias. Sed nullam
METAMORPHOSEON LIB. T. 83
tu, alicujus facinoris tibi conscius scilicet," raori cupis: nos
cucurbitae caput" non luibcmus, ut pro te moriamur. Non
longe, Inquam, lux abest. Sed ^ et prasterea, quid viatori
de summa pauperie latrones auferre possunt ? An ignoras,
inepte, nudum nee a decern palaestritis despoliari^ posse?
licet te conscientia alicujus sceleris, nos tamen non liabemiis caput cucurbitcc, ut
vioriaiintr tuo loco. Diluculuin apjietit, inquam, et insuper quid pnvdones possunt
eripere viiUuri de maxima inopia ? .4?! nescis, o stuKe, hominem nudum ne a decent
propter corrupfam miius Ms. lectionem video niutandi causam. Oud.—5
Plerique vulg. quid. Plaiitns Anipliitryone : ' Qui hoc noctis solus anibulem.'
Colv. Elmenh, Qui edidere jam Junt. post, et Bas. pr. in marg. Distingue-
bant vulgo r/as.^ quid: ut iutia olim iu 1. ii. ' Parcitis quid indicatis,' pro
qui. Oud. — 6 Manusciip. nemetsi. Colv. — 7 Non incommode videtur scribi
posse ilicet. Jlicet pro, statim, Plauto, Terentio, Sallustio placuisse, pueri
sciunt. Turn usu illud pro coniperto est, invicein has voces seepe commu-
tatas. Apiid eiindeni libro quarto : ' Vestem stragulam subdiictam scilicet
jactare destinaret.' Postulat sententia, ilicet. Iterum eodera lib. iv.
• Quanquam satis cupidi, tamen sine mora parabnnt ilicet idoneani sui san-
guinis redemtionem :' et hie in vulgatis sedet rb scilicet. Stewech. Mihi
secus videtur, et interpungendum potius : Hem etsi tu, alicujus/. t, c. scilicet,
m'ri cupis : q. d. janitor ille. Qui sibi alicujus sceleris sunt conscii, velut
furiis inquietati, mortem quaerunt. Et fortasse tu talis es, et vis fores tibi
aperiri, ut in latrones incidas. Sed non aperio, quia valvis de nocte rese-
ratis fieri posset, ut latrones in vicis irrumperent, nosque tecum pariter
interimerent. Evidenter jam vides, confirmari superiorem correctiunculam
meam rod vias in vicos. Sciopp. Susp. Lect. ii. 20.— 8 Pal. -rh Sed recte iu-
ducit. Elmenh. — 9 Te spoliari. Plauti imitatorem esse Apuleium nemo nescit :
unde scribendum suspicor, despoliari. Plaut. Asinaria, so. ' Unumquodque :'
' Aliam nunc orationem despoliato praedicas, Longe aliam prabcs, inquam
nunc atque olim, quom dabam.' Glossa; veteres : "EkSvttjs, despoliator.'
Cicero Terentiae : ' Illud doleo, qua impensa facienda est, in ejus partem te
miseram et despoliatam venire.' Lib. xiv. Epist. 11. Quin et ipse Apuleius
lib. II. et secunda Apologia sua dixit, ' tegmine despoliare,' ' despoliare pu-
dore.' Petronius de fabis loquens : ' Dentibusque folliculos perite spolias.'
Malim, despolias. Praterea non hie primum est, cum in niutuum locum im-
migrarint hae literae D et T. Nam infra apud eundem hunc libro iii. de
Asino : ' Luctantem me ac diu renidentem :' an quis ambigat, quin scriben-
duni sit renitenlem? Itidem libro tertio Floridorum emendo hu'c : ' Quippe
non prouite veniani impertirc rarenter adeunti, necessitatem ejus requirentis
est.' Male in liunc usque diem edidere adeMwtZi. Stewechius. Despolian. In
Manusorip. spoliari. Vulgali fere omnes, te spoliari. Aid. sccuti sumus.
Colv. Cum Stewecliio facit jNIainuscriptus noster, absque (|uo esset scribe-
reui : an ij^noras, inepte, te nud. n. a d. p. spoliari posse. Ncc assentio Ste-
wecliio, dum apud Petronium despolial reponit pro s]>olial, &,c. lij-c. Sciopp.
Susp. Lect. II. 20. Despoliari. Koman. te spoliari. Elmenh. A d. paUcstritis
NOTyE
" Cucurhitce capuf] Hoc est, eras- capifoncs. Cucurbita* caput provcr-
swui ut est cucurbita, proindequc bium est.
ktolidum. Stoliditatis enim notantui
84 Al'ULEII
Ad haec ' ille marcidus et semisopitus, in alteram latus evo-
lutiis/ Unde aufem, inquit, scio, an convectore ^ illo tuo/''
cum quo seio deverteras, jugulato, fuga? mandes praesi-
dium? lllud horae memini me, terra dehiscente, [12] ima
Tartara, inque his canem Cerberum prorsus esurientem mei '^
prospexisse. Ac recordabar profecto, bonam Meroen^ non
misericordia jugulo meo pepercisse, sed saevitia cruci me
reservasse.^ In cubiculum itaque reversus, de genere tu-
quidem athletis posse spoUari? Ad hac ille languens et semisommts convertens
se in alterum latus, Sed qui scio, impiit, an interfecto tiio illo comite, cum quo hue
deveneras heri vesperi, nunc fuga saluti consulas ? Recordor me illo momenta vi-
disse tellure hiante infimum Avernum, ct in eo canem Cerberum mei edendi cupi-
dissimum. Et certe veniebat mild in mentem bonam Mcro'en non abstinuisse ma-
nus a collo meo ex commiseratione, sed crudelitate sua me reservavisse ad patibulum.
Cum ergo rediissem in cubiculum, disquirebam apvd me genus aliquod mortis subi-
spoliari tantuni est in Ed. Jiint. post. Sed despol. cum Aldo, Stew. &c. liabent
Mss. quoque Petr. Palat. Flor. Oxon. Reg. Wass. lib. iv. p. 78. ' Ursae
dcspoliavit latronem.' Ed. Elmenh. male dispol. Vide d. I. In Oxon.
ridicule Pulastinis. Oiid. — 1 Palat. Pith. Ad hoc, ut passim in illis Mss.
Vide infra. Inquit ^o&t. evolutus ponunt Fiix. Guelf. et Par. Codd. Pro unde
in Fux. unum. Id. — 2 Malit Salniasius rcvulutus. Id. — 3 Nnlii hie viatoribus
equi ant currus. Quare adhuc in sententia permaneo, corrigendum videri :
combitore. Bitere, id est, ire, notum ex Festo: immo Bitienses hinc ut
assidue peregrinantes dicti. Varroni autem inde compositum 'combito'
pro, comeo, libro sexto de Lingua Lat. et multa ab eodem verbo aliis Gram-
maticis priscis. Slewech. Mihi invitis libris aliquid mutare religio est, 6iC.
Et sane si quid mutandiim omnino sit, malim convictorc : qui tecum heri in
coena fuit, quique tecum hue devertit. Et comhitor, praeter quod ipsa novi-
tate sua niihi suspectum est, turn et a scriptte recepteeque lectionis vestigiis
nimiimi quantum recedit. Sciopp. Susp. Led. ii. 20. Convenone. Ita Scaliger.
In Manuscriptis et editis omnibus est convectore. Gruterus Suspicion, lib. i.
cap. 8. conventore legit. Stewechius combitore, alii convictore. Elmenhorstius.
— 4 Mmiwscr. exurientem me. Colvius. Flor. esurientem me. Elmenh. Adde
Palat. Pelr. Oxon. Fux. Par. in quo itidem exurientem, ut conjungatur non
cum fswr. sed cum memini: adeoque videtur mutatum ab illis, qui credide-
runt me post memini necessario adesse. Oud. — 5 Oxon. Meucem, Pal. mira.
Abest pepercisse ab Oxon. Id. — 6 Vulg. servasse, lllud melius et saepius
Apuleiousurpatum. Sed taedet haec talia pluribus persequi. Simili senten-
tia Epigrammatarius Graecus lib. i. Anth. Ei fx^ vdv ae fji.e67JKa davup, OdvaTov
NOT^
" Convectore illo <«o] Convectores i. c. 8. conventore. Conventore dixerit
.sunt, qui simul vehuntiir ; estque Noster, ut dixit ' ad ventores,' supra:
dictio propria nauticorum. Hie ta- ' Et nunc senex ille, dolium innatans
men convector pro comite viae snmi- vini sui, adventores pristinos in faece
tur. Legunt qiiidam convictore, alii sunimissus officiosis ronchis raucus
convivone seu combibune. Scaliger appellat.'
c^nvermone. Gruterus Suspicion, lib.
METAMORPHOSEON LIB. I. 85
multuario ^ mortis mecum deliberabam. Sed, cum nullum
aliud telum mortiferum Fortuna, quam solum mihi graba-
tulum subministraret, Jam jam grabatule, iiiquam, anirao
meo carissime, qui mecum tot ajrumnas exantlasti/ ^ con-
scius et arbiter quas nocte gesta sunt, quem solum in meo
reatu testem innocentias citare possum ; tu mihi ad Inferos
festinanti subministra telum salutare. Et cum dicto restim,
qua erat intextus,^ aggredior expedire : ac tigillo quod fe-
nestrae ' subditum altrinsecus ^ prominebat, injecta atque
obdita' parte funiculi, et altera^ firmiter in nodum coacta,^
ascenso grabatulo, ad exitium sublimatus, et immisso ^ ca-
tariuin ; sed, cum Fortuna nulla alia arma mihi suppeditaret, quilius possem mihi
mortem consciscere, prater solum lectulum, TSunc, o ledule, inquam, mihi dilec-
ti.isime, qui perpessus es mecum tot labores, parliceps et testis enrum quce acta sunt
hac nocte, quem unum testem mew innocenli<e adducere possum in mea accusal ione ;
tu mihi sui)i>edita arma utilia properanti descendcre ud orcum. Et hoc dicto incipio
solvere funem quo erat constrictus ; et immissa circumcolutaque parte resticulce
parvie trabi quce fenestra: supposita erat et extabat alteram partem versus, altera
vero ex parte constricta firmo nodo, conscendo lectulum, attollens me ad mortem,
fiiv Ukuttoi' Nvv ((pvyes, aravpcp 5' icrQi (pv\aTT6fj.evos. Colv. Bertin. servasse.
Elmenlior'itiiis. Idem Pith, cum Edd. ante Colv. Oud. — 7 Pal. tumultuarice
»«.§•. Ita vocat mortem, qniv noii ex natura nee fatalis. Pliii. lib. i. Epist.
12. F.lmenh. Secntns est Palaiinum Cod. Scriveriiis. TumuUuari Fnx. et
Giielferl). Oud. — 8 Exantl. Manuscr. al. exaudisti. Forte exhausisti, et
glossenia fiierit. Cole. — 9 Piitavi aii(|uando scribendiim : erat is tentus. Ob-
servavam enini oiim restibns, fuiiibiis lectos vinctos et tentos : et sic scrip-
timi iiioinineram a Luciiio Satyraniiii 1. vi. ' Tres a Deiicalione grabati resti-
bns tenti.' Euiidem corrigere jam nitor lib. xxx. ' Uims cum sternitiir
lecliis restibns a|)tiis.' Apud Noniiim est : ' Uniis consternit novis vetiis
restibus aptns.' Tliucydides : Ate(p9eipov a^as avTovs oi piv anb K\ivuv (nrdpras,
01 Si iK Tuiv lu.o.Tio}v iTapaipT)paTa TTOtovi'Tes : apud Suidam. Colv. Is tentus vel
inleiitus mak-bat eiiam .Scriveriiis in Anecdotis pag. 6. Prave. Intextus est,
iiiiplexiis, constricins, implicatus. L. xi. ' Corona araocnis rosis intexta.'
Vjrg. Ccorg. ii. 22. ' Intcxet vitibns ulmos.' In Wass. intestus. Pro expe-
dire in Regio et Fux. expetere. Oud. — 1 Viilgo fenestra. Colv. Non nisi in
Edd. Colin, et lias. pr. Oud. ^2. IVIannscr. altasecus. Colv. Vide ad 1. ii,
' iilrum que sccus.' Oud. — 3 Rertiiiidnus, obducta, i. e. circumdiicta. Sciopp.
in S'ljmb. et Susp. Lect. iii. 18. W'oivcr. Obducta: alii obdita. VA\i\v.i\U. — 1 Flor.
nlatera: ineptc. lilmenh. — 5 I'alat. aucta. Elmeuli. l*osses liinc conjicere
acta, vel potius ancta, seu arctala, ab ' angerc.' Vide ad lib. iv. p. (Hi.
* iJolore alvus arctata.' Angere et augerc alifjuoties coiif'iisa. Vide Drak.
ad Liv. 1. IV. c. .01. Oud. — (i Misso. Maliiii demisso vel immisso. Colvius.
Ft immisso. Ita Palat. Rcctius tainen IJertln. et emisso. Wowerius. Et
misso. Malim emisso, id est, collo protcnso. Sciopp. in Sijmb. FA immisso c.
NOT/E
" Tot arumnas exantlasli'\ Ilia ncm- iinpetu siibvcrsns est una cum janua
pc uocte, cum sagarnm validijtsimo ct ipso Aristoniciic.
86 APULEII
pite laqueum induo. Sed, dum pede altero fulcimentum,
quo sustinebar, repello, ut ponderis deductu restis ad in-
gluviem^ astricta spiritus officia discluderet ; repente pu-
tris^ alioquin et vetus funis dirumpitur.9 Atque ego de alto
recidens,' Socratem, nam juxta me jacebat, superruo/ cum-
que eo in terram ' devolvor. Et ecce in ipso momento ja-
nitor introrupit, exerte clamitans: Ubi es tu, qui alta uocte
immodice festinabas, et nunc stertis + involutus ? Ad hgec,
nescio an casu nostro, an illius absono clamore cxpenectus
Socrates exsurgit prior : et, Nae, inquit, merito^ stabularios
hos omnes hospites detestantur. Nam iste curiosus ^ dum
importune irrumpit/ credo studio rapiendi aliquid, cla-
et inserto capite circumdo collum meum laqueo. Sed, dum rejicio altero pede ful-
crum quo susientabar, ut funis constrictus circa fauces depressione ponderis inter-
ciperet function es halitus, restis putrida ceteroquin et vctusiate lubefactata subito
abrumpitur. Et ego ex sublimi mens delabor super Socratem, (cubabat enim prope
TOP,) et cum illo delvrbor humi. Et ecce eo ipso puncto temporis osliarius irrupit in
cubiculum damans alta voce: Ubinam es tu,qui nimium pruperabas nude adhuc
profunda, et nunc altum dormis involutus strugulii ? Ad hcec verba Socrates surgit
prior, expergefadus, haud scio an meo lapsu, an incondita illius vociferatione : et,
Profecto, ait, omnes adventores jure execranlur has caupones. Nam Mc curiosus
moleste hue introrumpens, animo, ut arbitror, quidpiam furandi, excitant me, licet
Aid. et Rom. Et misso c. Bert, emisso c. recte. Elmenli. — 7 Ad gulam. Vulg.
adingluviem. Certe glossiE antique : ' Ingliivies, TpoxrjAos, Aiiros, anoSfpfia-
Tiap.6s.' Colt. Adingluviem. F(\\. ad gulam: sed glossa est. Roald. Ad in-
gluviem. Ita omnes ManuscriiUi, quod falsi et aiuJaces einendatores inepte
mutanint arf g!;/<Hn, \e\adjugidam. Festiis : ' Ingliivies a gala dicta. Hinc
et inghiviosiis et glnto et gulo.' Elmenh. Codd, Guelf. Fiix. etiani Reg. et
Petr. cum Edd. Colv. et Vulc. prave et ex glossa dautot/ gulam. Vide supra
p. m. 23. ' Ad occipitinm per ingluvieni subit.' Jugulam ex conjectnra
Modii profluxit. Astricte Fux. Officio Pith. Oud. — 8 3Ianuscr. putrix. Sic
etiam ' locnplex ' alibi. Colv. — 9 Disrumpitur. Rom. dirumpitur. Elmenhor-
stius. — 1 Decidens. Vii] go reddens. Colvins. Rdiii. Bas. J. et Aldus, rtcidai*.
Elmenh. Recte Scriverins et Pricaeus iion paruere Lips. Codici, licet con-
sentiat Regius in decid. quod prave alii seruti sunt. Vide loco per Pricaeum
allato p. m. 451. ' Recidens in univeisiitn cooperit.' Oud. — 2 Oxoniensis hie
non superruo, sed supino habet. INIelior procul dubio vulgata lectio. Infra
lib. IV. ' Ruunt aliae superque alia* sepedum po()iilorum undae.' Pric. Svcra-
ten G»e\f. iS'«/)i?!o etiam Coll. Wass. quae habet, cumque ego f. pro cum quo
ego. Olid. — 3 Manuscr. intextam. Colvius. — 4 Vulg. siratis. Colvius. Flor.
stertis inv. Elmenh. — 5 Bas. 1. et Ber. immerito. Colvius, Immerito. Vulgo
merito. Vide indicem. Elmenh. Nes, inquit, immerito. Sic rescrijtsi ex
Florentinis. Possiimus etiam legere, nee immerito : sine causa. Idem in Add.
— 6 Alii furiosus. Elmenh. Schikeradum intelligit. Et ita margini alleve-
rat Groslotius. Sed vide ad p. m. 17. Curiosius Oxon. Guelf. Ille cur.
Pith. Fux. Oud.— 7 JManuscr. irrupit. Colv. Item Palat. Oud.—S Male
METAMORPHOSEON LIB. I. 87
more [13] vasto, marcidum ^ alioquin me altissimo somno
excussit. Emergo laetus atque alacer, insperato gaiidio per-
fasus : et ecce,' janitor fidelissime, comes et pater meus,'
et frater^ meus, quem nocte ebrius occisum a me calum-
niabaris. Et cum dicto Socratem deosculabar amplexus.
At ille, olore^^ alioqui spurcissirai humoris percussus' quo
me Lamia? illa3 infecevant, vehementer aspernatur. Apa-
gete, inquit, fcetorem extrema? latrinae. Et causas coepit
hujus oloris'^ comiter' inquirere. At ego miser, afficto ex
tempore absurdo joco, in alium sermonem intentionera ejus
denuo derivo : ^ eip injecta dextera, Quin imus, inquam,^
valde sopitum, ex profundissimo somno, siio hnmani hoatu. Exsurgo gaudens et
hilaris, delibutus inexpectata hetitia, et, O fidissime osliarie, inquam, ecce comes,
et parens, et germanus meus, quem tu vinolenlus hac nocte fulso insimulabas a me
inler/ectum. Et hoc dicto amplectebar Socratem, et suaviabar. Ille porro offensus
fcelore impurissimi liquoris, quo rcnefica ilia: me perfuderanl, magnopere me aver-
satur. Aufer te hinc, inquit, o putor imcc cloaca ; et coopit blande rogare vnde
sic olcrem. At ego infelix, excogilato statim cavillo inepto, coinerto itei-um ejus
animuni ad aliatn orationem, et amplexus ilium, Quiji procedimus, inquam, et
\n\go marcidus. De Socrate enini intellexerim. Colv. Fux. marcidum autem
nie. Roaldiis. Acnedunt Mss. O. ut jam vidit vir doctiis ad marg. Ed. Junt.
esse Icgendum. Alioqui est in Edd, Vett. item Colv. et Viilc. Altos Palat.
Oud. — 9 Et ecce, inquam. Abest inquam a Maniisc. et Bas. 1. Colv. Tb inquam
abest a Palatino. Elmenh.— l Deleo el pater meus ab ha?sitante librario repe-
titiim. Salmas. Qui ad oiam Ed. Colv. alleverat variantes Pithceani Cod.
lectiones : ac probo. Oud. — 2 Ol. Mamiscr. Aid. Bas. 1. orfore. Aniobius ad-
veisiis Gentes lib. ii. ' Amara sunt eiiim elementa, vel diilcia : odoiis sunt
alicnjus vel oloris, ut ex eorum concretione credamus partitas esse in nas-
centibus qnalitatcs, quibus aut siiavitas nascitur, ant sensibus offensio com-
paratur.' Hinc est odorari, (juid ' odor,' quid ' olor.' Colv. Olore. Sic
Berlin. In Florent. et Pal. odore. Elmenli. Item Pith. Fux. Guelf. Oxon.
Edd. Vic. Junt. utraque, et mox odoris prave. Olor est malus odor, foetor.
Gloss. Isidori : ' Olacitas, fcetulentia, olor.' Edd. Vicent. Ber. Junt. alio-
quin cum Guelf. — 3 Perfusus. Vnlsio percussus. Male. Infra : ' Non san-
guine, scd lotio perfusus es.' Elmenh. — 4 Flor. odoris. Elnienliorstius. Guelf.
hujusmodi odoris. Ond. — .5 Quouiodo comiter, qui aspernabatur, et * Apage'
dicebat ? F. obiter. Burm.— (i Suspicor Icgi potius debere : At ego mi e re
tfficto ex t. abs. j. i. «. s. int. ejus derivo, Tcrentii exemplo: ' Nam mi e re
quendam offendi ibi militem, Ejus noctem orantem.' Turn haic apud Apu-
NOT^
y Et pater meus, et frater,iiiC.] Hiec ' Oiorc] Quidam iiabent odorc; sed
sunt blandienlis. Sic apud Allienav olor idem sonat, cstque a vcrbo
nm lib. vi. 'E7&) rri iravTwv kvOpwirwv ' olen ' inclinatuni nomen, sicut et
rryawTiaa fjiu\?i.ov. Koi tv «? /uoi koI irah adjcctivum ' oiidus.'
Kol vlhSf Kol ri &Wa iravja.
88 APULEII
et itineris matutini gratiam capimus f^" Sumo sarcinulam :
et, pretio mansionis stabulario pevsoluto, capessimus viam.
Aliquantulum ' processeramus : et jam jubaris exortu ^
cuncta collustrantur ; et ego curiose sedulo ^ aibitrabar ju-
fruimur amwnilate incessus matutini. Capio manlicam meam, et, persolula cau-
jioni merccde nostra pcruoctatiuni.s, mandunms nos vice. Progressi cramus tanlis-
per, et jam omnia refulgebant propter solis ortum. Et ego observabam studiose ac
leiuni meminerani libro quarto : ' Ex re nata consilium capere :' iteruni iiliro
pradicto : ' Keinf dium ex re nata commiiiisci.' Similiter dixit quoque lihro
quinto : ' Sed e re nata juvenem esse quendam confingit.' €*sar lib. tertio
Bell. Civilis : 'Extempore capto consilio.' Iterum emeudandus Apuleius
lib. X. (le Asiiio : ' Habes solitudinis pleiiam fidiiciam, liabes capax neces-
sarii faciiioris otiuni :' in libris duobiis erat, Habere snliludinis ; quod ego
leviter imniiitandiim censeo : Habcs c re sol. ^c. iieque Beroaldum aliter
sentieiitem scqiior. Solinus de Ascitis: ' Quibns e re nata datum nonien
est :' quam scripturam non est, cur spernere dcbeamus. Stewech. Miser.
Vulgo mire. Ingeniose J. Gulielinius (in Plauti Asin. c. 8.) mi e re: sed
scripta lectio certo vera. Colo. Rom. et Aid. mire, Gulielmus j«i e re.
Elmenh. Sic etiam 1. viii. p. ITO. ' Mire repertum.' Colvius volebat mi e
re. Oud. — 7 Bas. 1. dirito. Copula deest vulgo. Colv. Fuivius; interroga-
tionem ejus denuo dcrivo. Sciopp. in Synibola Critica. bertin. diriio. Fuivius :
interrogationcm cidenuo derivo. Elmenh.— 8 A Fux. abest imus. Oxon. imus
in viam. Pro et in Palat. ctiam. Oud.— 9 Carpimus. Flor. Fulv. cupimns.
Minus rccte. Statins lib. i. Thebaid, ' Sublimes raptim per inane volatus
Carpit.' Ovid. i. Trist. Eleg. 10. ' Remige carpit iter;' et ' Placuit pede
carpere campos.' Elmenh.— \ Sic Mss. et margo Ed. Bas. sec. cnui Colv. et
seqq. In Edd. prioribus aliquantum. Mox ego abest a Bertin. Dilupsum in
Fux. et Guelferb. — 2 Adverbia bina curiose sedulo non faciunt palato meo,
et aptior exibit sententia, si reponam, citrioso oculo: quo niodo loquitur libro
II. ' Cuncta curiosius [curiosisocw/is; vid. loc] arbitrabar:' et libiox. 'Sub-
inde curiosos oculos patcnte porta spectaculi conspectu gralissimo reficiens.'
Simile mox ita effert : ' Intentiore acie aspiciens.' 'Arbitrari' hie idem,
quod, designate videre, monere snpersedeo. Nam supra fuit : 'Cur .sa^va
crudelitas vel propter indicium sceleris arbitro pepercit .^' et nos alibi ad
Plautum. Gruter. Suspic.]. \\.c.2. Sed nil niutandum. Nam lib. ii. etiaui
adverbia duo ' undique omnifariam ' copulat, et Cicero lib. ii. Epist. ad
Brutum: ' Tandem aliquando Romae esse co-pimus.' Vide Indicem. Eltiunh.
NOT/E
a Et itineris matutini gratiam cap. dor ejus diffundifur in modum jubee
[carpimus'] Virgil, iir. Georgic. ' Ln- leonis; unde et quicquid jam splen-
citeri prinio cum sidere frigida rura det jubar dicitur, ut jubar auri, ar-
Carpamus, dum mane novum, dum genti, gemmarum, et Solis ipsius.
gramina canent.' Quapropter hie jubaris exortum in-
i' Jutaris ea;or<u] Virgil. ' It portis tellige, Solis : eo enim ait Noster
jubare exortoTrojana juventus.' Ju- cuncta collustrari ; quod stellw Luci-
bar, testibus Varrone et Festo, est fero convenire nequit.
Stella Liiciferi, sic dicta, quod splen-
METAMORPHOSEON LIB. I, 89
guhiin comitis, qua parte gladium delap.suni videraDi : et
nieciun, Vesane, aio, qiiin poculis et vino sepultus extrema
somniasti. Ecce Socrates integer, sanus, incoluniis: ubi
vulnus ? spongia' ubi? postremo cicatrix tam alta, tarn
recens?^ Et ad ilium, Nas, inquani, nierito'^ niedici fidi^
cibo et crapula distentos scasva*^ et gravia somniare '' autu-
diligenler coUum viei comitis ea parte qua conspexcram innnergi gladium, et sic
aiebam apud vie : Ostulte, ccrte somniasti absurdissima, quia obrutus eras vino-
lentiaet crapula. En Socrates illcFSus,salvu^,et incolumis. Ubi est plaga? Ubi
spongia ? Lbi denique cicatrix adeo profunda, adeo recens ? Et alloquens ilium,
Profecto, inquam, medici fidcles jure optimo censent dapibus ct mero saturos pati
— 3 Spongia deest in scripto libro. Colv. Item in Fiix. et spongia ubi absiint
a Regio ; postremum Oxon. spongia Giielf. Oud. — 4 Nce merito, inquam. Ma-
iiiiscr. et Col. Ae immcrito, ut et Beroal. Basil. 1. Non immerito. Nos Basil.
2. sequiimir. Seel tortasse Ne immerito, id est, non inimei ito. Colv. Sciiver.
rnrsus et Elmenli. dedere JScb immcrito. In Lips. Pal. Oxon. Reg. Fiix.
Pith. Giielf. Ac, inquam, immcrito pro Non immer. utquidam niisus resciibit.
V. supra ad p. 55. ' Nie, inquit, merito stabularios detestantnr.' Oud. — 5
Poterat lorinu habere medici viri. Sic lib. iv. Floridor. dixit ' propinqnis
etiam honiinibiis invitis,' pro ipsis propinqnis : nisi forte ibidem legenduui
omnibus: ()uod vix putarim : j)riecipue cum lib. ii. JMetamorpli. scribat:
' Credo quidam nomine negotiator accessit.' Id enim proclive est eniendare
quidam homo veg. qua locutioue nihil apud Gelliuni t'requentius. Plautus
quoque jNlercatore : ' Nescio quae mulier est liic intus anlibiis. D. Quid
ninlierr S. Alulier nieretrlx.' Sed et expresse Lucius ipse lib. viii. do
Asino : ' Rati sc. vere quenipiani hominem servulum minislerio suo paratum.'
Gruler. Suspic.X. i\. c. Z. Lips, medicifices, ut ' significes,' et similia. Cole.
Lipsius fidis illis niedicis parum liabet fidei, putatque arcessendam rariorem
aliquam voccni ; nempe mcdicifici. ICgo coiijoci : medici filii, vel Medicum
Jilii, laTpwv TraiScs, Luciano, 'AaKXrimaSwi' rraiSes, AthenEEO. Sciopp. in Symb.
Bart, tnedicijicticilo. Gruterus, medici viri. Lipsius, mcdicifici \c\ medicifices:
aVu medicum fitii. Hallucinantur. 3Jedicum fidum lib. x. Metainorph. ap-
pellat, 'compertai fidei,' id est, spectatissimnm, boni nomiuis, et consumma-
ta' peritia. E contra medico nialo et malitioso ' notae perfidiaj ' nomen im-
ponit. Elmcnli. Parum bona; fidei hie locus, qucm eracndare mnlti sunt conati.
Justus Lipsius, eximium illud litlgariim ornamentuin, volebat medicifici vel
medicifices, Joannes Isacius (in Anal. ii. 19.) medicini, ant potius medici filii.
Onuiium optime Gasjjer Scioppins, medicum filii, ut (Jraec. larpcii' naiSfs. lirant.
— G Sara. JManiiscrip. .scfid. Forte sc</'t:« ; quoniodo sese scriptnm reperisse
Lovanii in quodain veteri libro Uefioratorum, in (|no ex nostro etiam ex-
cerpta quadam, indicavit amicissiiuus Thcodor. Canterus noster. Sed do
NOTiC
<= Cicatrix iam alta, tam recens'] Ci- tion. 1. i. ' Vera ipiidt lu niulto pbuft
catrix proprie nota est in cute ex [somniaj evenircnt, si ad (|uieten» in.
vnlnere relicta. Hie tamen pro ipso tegri iremus ; ninic onusti cibo ct
vulncre suniitiir. vino |)crturbata et conl'iisa cerni-
'' ('il)o et crapula distentos scava el nuis.'
gravia somniare] Cicero de Divina-
JJO APULEH
mant. Mihi denique,^ quod poculis vesperi minus tempe-
ra vi,* nox acerba diras et truces imagines obtulit ; ut adhuc
me credam cruore humano^ aspersum' atque impiatum.
Ad hfttc ille subridens, At tu, inquit, non sanguine sed iotio
perfusus es : veruratamen et ipse per somnium jugulari visus
sum. Niiiil non* et jugulum istum dolui, et cor ipsum
mihi avelli putavi : [14] et nunc etiam spiritu deficior,' et
genua quatior, ef^ gradu titubo, et aliquid cibatus refovendo
spiritu 5^ desidero. En, inquam, paratum tibi adesf^ jen-
taculura.'' Et cum dicto manticam meam humero exuo ;
caseum cum pane propere ei porrigo: et juxta platanum
istam residamus/ aio.9 Quo facto, et ipse aliquid indidem
somnia criidelia et molesta. Nam, quia nimis bihi vini heri vespere, nox aspera
exhibuit mihi simulacra immania et atrocia: adeo ut putem adhuc me esse perfu-
sum et maculalum humam> sanguine. Ille subridens ad hcEc verba: At tu, inquit,
conspersus cs non cruore, sed urina: attamen visum est quoque mihi inter dormien-
dum gulam mihi prasecari. Dolorem enim sensi in hisfaucibus, et credidi mihi
extrahi cor ipsum, et nunc quoque destituit me animus, et genua mihi labant, va-
cillo incedendo, el citpio aliquid cibi quo reficiam animam, Ecce, inquam, prcesto
adest tibi jentaculum. Et hoc dicens depono ex humero peram meam ; offero ei
statim caseum cum pane: et, Sedeamus, inquam, prope islam platanum. Quod
hoc post latius. Colv. — 7 Scribe ex Palat. Mihi quoque. Wower. Non ita
in Palat. sed Mihi quoque denique: et sic Guelferb. eanique voceni amat
Appiileius, lit inox, ' Sic denique.' I. iii. p. 4G. ' Uniis denique:' p. 56.
' Haclenus denique :' &c. &c. Oud. — 8 In Regio et Fux. mire quod vesperami-
nus compereram. Dein ut deest Regio, et Fux. me Bertin. Pitli. Pro obtidit in
Pith, est detulil. Id. — 9 Cruore esse humano. Bertin. coctiore h. male. Elmenh.
Abest Th esse a Pal. Bert. Fux. Edd. Vic. Ber. Junt. utraque, Aid. Colinaei.
Bene. Oud. — 1 Idem Ms. asperum. Colv. Scribe ex Palat. res;)ersu»«. Wower.
Nil variant ceteri. De asperso adi ad Suet. Aug, C. 18. Dein et jpsedesunt
in Palat. Guelferb. ac per somnum perpetua ex variatione in Edd. Aid. et
utraque Juntina. Oud. — 2 Visus sum mihi. Nam etj. Manusc.Ber. Rom. Ven.
visus sum, nihil nam. Co\. nihil 7ion. Colvius. Fax. nihil non et jugulum. HoaXd.
Idem Bert, non agnoscit particnlani mihi. Elmenh. — 3 Def. Manusc. Bas. 1.
dejicio. Colv. Item Fux. Spiritum deficio Wass. prave. Ou*/.— 4 Et exulat a
Fux. Id. — 5 Vulgo spiritui. Non sic Veteres. Vide Gell. lib. iv. cap. 16. et
reliquum Grammaticorum gregem. Colv. In Wass. spiritum, Mox Ed. Vic.
Et inq. Reg. Fux. Est hiq. Oxon. AVass. Hem inq. Ed. Pric. vitiose inquit.
Oud.— 6 To adest delet Bertin. Elmenh. Hinc Scriver. et seqq. uncis inclu-
sere. Elegantius certe abesse videtur, sed I. ii. p. 35. ' Adest custos para-
tus.' Bas. Y>r. abest. Oud. — 7 Maim^cr. jantaculum. Et sic non semel. Colv.
— 8 Resideamus. Vulg. residamus. Colvius. Pal. Roman, et Aldus, residamus.
Elmenh. — 9 Bas. pr. ut supra, animo. Lipsius aliquando conjecit, ambo. Oud.
NOTiE
« Refovendo spiritu'] Spiritui. No- apud antiquos sa?pe effertur similis
milium quartae declinationis dativus ablativo.
METAMORrilOSEON LIB, I, 9J
sumo. Eumqiie avide esitantein aspiciens aiiquanto intcn-
tiore acie,' atque^ pallore buxeo " deficientem video. Sic
denique eum vitalis color turbaverat,^ '' ut mihi prae metii
nocturnas etiam Furias illas imaginanti, frustulum panis,
quod primum suraseram,^ quaravis admodum modicum,
mediis faucibus inhasreret, ac neque dcorsum demeare. De-
que sursum remeare posset. Nam et crebritas^^ ipsa com-
meantium metum mihi cumulabat. Quis enim de duobus
comitem alterum sine alterius noxa peremtum crederet?
cum fecissemus, ego quoque aliquid mihi sumo ex endem pera. Et intuens ocidis
paulo mugis attentis eum cupide comedentem, video ilium statim deficere lurore
buxeo. Denique ita turbafus fuerat in eo color nativus, ut mihi, recogitanti lamias
istas nocturnas, buccella panis, quam primum in os ingesscram, licet valde parva,
luereret in media gida prce fnrmidine, nee posset descendere infra, neque I'edire
sursum. Nam frequentia ipsa transeuntium augebat mihi supra modum fonnidi-
nem. Quis enim crederet alterum ex duohus comitibus interfectum esse absque
— 1 \\\\g. interiore 7nacie. Scripta lectione niliil visum elegantins. Ego,inquit,
cum Socratem intentiis conspicerem comedentem, statim eum jam i)aliidum
deficere vidi. ' Atque,' id est, statim, mox. Emiius : ' Atque atque ascen-
ditmuios Trojana juventus.' Similiter, ut Nosier, Plautus Baccliidibus:
' Dnm circumspecto, atque ego tum lemhum conspicor.' IVIercatore : ' Post-
quam illic quod vohii transegi, atque ego conspicor Navem ex Kliodo.' Sie
accipio Amphitryone : ' Malum quod tibi Dii dabunt, atque ego liodie dabo.'
Colv. Rom. et AkUis, interiore made, male. Elmenh.—2 Restituere conor genus
sermonis non inelegans, non insolens : Sic denique turn vitalis color turbaverat.
Sciiint, qui Latine sciunt, n)ulta termiuatione activa accepisse Vetcres sig-
nificatione passiva. Sic Livins, alii dixere ' mores mutarunt ' pro, mutati
sunt. Sic color turbasse dicitur, qui valde tiirbatus et mutatus esset a priore.
Qua phrasi hie Noster paulo post: ' Nam et ilia urit perpetuum,' de ea quic
jugi aniore ardeat. Itidem libro de Deo Socratis : ' Et prope oxesa man-
siietudine generis sui immane eiferarunt.' 6Vc'M;a7i.— 3 Manuscrip. sumserat.
Colv. Supra frustum in Pith. Oud.—i Brevitas. Omnino emcndandum ex
Fulviano: crebritas. Wower. Kecte V. C. crebritas. Sciopp. iuSymbola. Flor.
NOT/E
* Atque] 'Atque' hie sonat, sta- dpxai'«ws sinnil positum, ' vitalis color
tim, iliico, confcstim, ut et in hoc cum turbaverat,' pro, in eo turbatus
Virgilii versu, auctore (Jellio lib. x. fuerat, quemaduiodum sum interprc-
c. 29. ' Si bracliia forte remisit, tatus. Certc non hie solum activuni
Atque ilium in pruiceps prono rapit pro passivo usurpavit Noster. Lib.
alveus amni.' de Dogmate Plalonis : ' Talis igitur
•>' I'allorc buxeo] Cujiismodi colorem ac de lalibus Plato non solum Heroiim
habet buxi lignum. virlutibus pr;vstitit, verum etiam
»' Sic cum rdul'm color turbaceral] XMpiiparavil Deum potcstatibiis,' hoc
Nisi aliud quid latet (caTaxpil'''7'«t<'5et est, a-quipuratus est.
92 APULEII
Verum ille, ut satis detruncaverat cibiim, sitire impatienter
coeperat. Nam et optimi casei bonam partem avide devo-
raverat : et baud ita longe radices platani lenis fluvius in
speciem^ placidos paludis ignavus'^ ibat, argento vel vitro
asmulus in colorera.^ En, inquam, explere latice fontis
lacteo.^ Assurgit : et, oppertus paululum ripae marginem,
complicitus in genua appronat se, avidus afi'ectans pocu-
lum. Necdum satis extremis labiis summum aquae rorem
attigerat, et jugulo ejus vulnus dehiscit in profundum pato-
rem: et ilia spongia de eo repente? devolvitur, eamque
parvus admodum comitatur cruor. Denique corpus exani-
matum in flumen paene cernuat,' ' nisi altero ego ejus pede
culpa alteriiis? At ille, cum mnUum devoravisset cibi, cceperat urgerl siti vehe-
mentissima. Comederat enim cupide magnam partem casei prcpstantissimi ; et non
ila procul a radicibus platani placidus Jlavius labebatur tard'js in morem stagnantis
paludis, certans colore cum argento aut vitro. Ecce, inquam, satia te liquore can-
dido hujus fontis. Exsurgit ille, et, amictus suo palliolo, inclinat se in partem
aquahiliorem ripce, complicatis genibus, avide captans potum. Vixqae contigerat
primorihus labris supremam aqucE superjiciem, cum plaga gutturis ejus aperitur in
altum hiatum, et spongia ilia ex ea subito delabitur, perparumque sanguinis una
cum ilia defiuit. Postremo cadaver exanimum fere ceciderat in amnem, sed ego,
brevitas. Elmenhorstins. Benib. crehritas. Piitean. — 5 Reg. Fiix. in specie.
Par. liis omnibus [sc. in s. p. p. i.] caret. Jgnavins Pith. Oud. — 6 Viilg. igna-
vius. Lib. IV, 'In nioduni stipati maris vel ignavi fliiminis cuncta coliibebat.'
Sic enim ibi ex ejusdem libri auctoritate scripsimns. Colv. Bert, et Rom. et
Bas. l.ignavius ibat. Ovid. Metamorph. v. 456. ' Ibat, et attritas versabat
vivns arenas.' Elnienh. — 7 Bert. ce. in colore. Ebnenhorstiiis. Fux. eminns in
colore. Sed vide ad pag. 23. ' In moliitiem decorus.' Oud. — 8 Manuscr. la-
queo, al. laceto. Colvins. Mss. vice lacteo liabent vel laccto vel laqueo: et pro-
fecto latex iste vix potuit esse lacteus: cum prwcedat, acmulum fnisse ar-
gento vel vitro in colorem. Quid si expl. latice fontis : tacito assurgit, et opp.
ut corrumpendo fiierit adverbium paiilo remotiiis a popiilari ratione loqiien-
di? Gruter. Susp. IV. 2. Forte fontis, ille atque assurgit. Atque pro, statim.
Sciopp. in Symb. Pal. explete l.f. I. Janus Giiiterns e. l.f. tacito. Isacins Pon-
tanus (ad Macrob. p. 434.) e. l.f. bracteo. Errant. Laticem laclcum dicit pu-
ram et candidam aqnam. Seneca ffidip. vs. 495. ' Niveiqiie lactis fontes.'
Et Virgil, viii. /Eneid. ' lactea colla,' et Snetonins, ' lacteam cervicem ' pro
pulchra et Candida posiierunt. Elmenh, Idem ille Isacius bracteo. Bracteani
laminani qnandani teniiissimam ex Isidoro scimns. Hinc 'bractens' et
' bracteuni,' quod politic et lacvigatura probe et decenter exasciatiim sit:
qnalis in speciem vel hie amnis depingilnr Appuleio. ' Bracteata felicitas '
apnd Senecam Epist. cxv. Brant. — 9 Repente de eo. Idem Ms.de eo repente.
Quid si derepente? Sic ' derepentino ' 1. in. Floridor. et de Deo Socratis.
NOT/E
'Cern. Icorruerat'] Sic optirne Al- solicitant hunc locum Elmenhorst. et
dus et Mss. codices pluflmi. Male Pricaeus, qui cernuat reponunt. Scio
METAMORPflOSbON LIB. I. 93
refelito vix et aegre ad ripam [15] superiorem attraxi ; ubi
defletum pro tempore comitem misellura arenosa^ humo in
amnis vicinia sempiterna contexi. Ipse trepidus, et eximic
metuens mihi, per diversas et avias solitudines aufugi : et,
quasi conscius mihi ceedis humana?, relicta patria et Lare,
ultroneum exilium amplexus, nunc iEtoliam, novo con-
tracto matrimonio, colo. Haec Aristomenes. At ille comes
ejus, qui statim initio obstiuata incredulitate sermonem
ejus respuebat. Nihil, inquit, hac fabula fabiilosius, nihil
isto mendacio absurdius. Et ad me conversus, Tu autem,
inquit, vir, ut habitus et habitudo demonstrant, ornatus,' ^
jirmiier apprehcnso wio ex ejus pedibus, difficnlter et magno cum lahore retraxi
ipsum ad superiorem partem 7nnrginis ; tihi, diiamentatus iiifortimatitm socium
proitt tempiis ferebat, contumulari eum terra sabulosa juxta Jtuvium, cui adjacet
eetermnn vicinus. Ego vero pavidus, uc mirum in modum mihi timens, fngcc me
dedi per deserta varia et inaccessa: et, veluli reus apud me homicidii, cedens in
exilium spontaneum, deserto patrio solo, et domo men, nunc liabito in /Etolia, inito
ihi novo connuhio. Hactcnus Aristomenes. Sed ille comes ejus qui ab ipso prin-
cipio repudiabat ejus narrationem pcrtinaci incredulitate. Nihil est, ait,falsius hoc
commento, nihil irieptius hoc mendacio. Et ad me rcspicie7is, Tu vero, ait, qui es
vir e.xcultus, quantum fades et forma corporis tui indicant, hubesne Jidem huic fu-
Colv. — 1 Xulg.corruerat. Glossae veteres : ' Cernuat, Ky/Sid-rta.' Seneca Epis-
tola viii. ' Non eveitit foituna, sed cernuat et allidit.' Prndentius contra
Synimachuni 1. i. ' Cermiat ora sent'K barbatns et osciila fij;it :' lit in vete-
ribiis libris ibi recte scriptnm. Sic Sidoniiis Paneayrico Aviti : ' Curvato
cernua collo, Ora geiens.' t'o/r. Fnx. cermiat. Roaldus. Cei-nuat. Sic Flor. Bas.
2. et Scaliger. Bertin. Bas. 1. Roman, et Aldus corruernt, male. Vide Indi-
cem. Ehnenh. — 2 Vulg. arenosec. Colvius. Arenosa humo. Bert, arenosa; humi.
Elmenli. — 3 Lego cordatus: quoniodo ipse Apnleius I. v. ' Mater autcni tu,
et praterea cordata niulier.' Pari plirasi vetus poeta Ennius : ' Egregie
cordatus homo catus /Elius Scxtus,' Steicech. Vox o>««<».s videtur delenda ;
quasi dicat : Miror te virum sic instar mulieris esse creduluni. Sic lib. ix.
p. 1C7. ' Quidani prorerus, et, ut indicabat habitus atcpie habitudo, miles.'
Sciopp. in Symb. Godescalcus Stewechius, ut est ipse egregie cordatus homo,
NOT/E
'ceinuum' esse, inclinatum, et de- daver ejus, ut erat inclinatum, in flu-
misso capite quasi terrani cernentem. men paene delapsuni erat, ni Aristo-
Sed frustra Apnleius bis idem repete- nienes pede retraxisset. Planus est
ret. Jam enim Socratem cernuasse stnsus. Vox corruerat proba. Ita-
dixitgupra: ' In planiorem ripa; mar- que niiror cur cam repudiarc volue-
ginem complicitus in genua appronat rint.
se avidus aff'ectans poculum,' ike. ^ Vir, ut habitus et habitudo demon-
Vides ilium jam ccrnuuui. At, ubi slrant, ornntus] Onomasticon vetus
delapsa spongia exanimatiis est, ca- Pricao laudatum : ' Habitus : ffxvi^''
94 APULEII
accedis huic fabulae ? Ego vero, inquara, nihil impossibile
arbitror ; sed,'^ utcumque fata decreverunt/ ^ ita cuncta
raortalibus provenire. Nam et raihi, et tibi, et cunctis ho-
minibus multa usu venire^ mira, et paene infecta,^ qua? ta-
meii ignaro ^ relata fidem perdant. Sed ego huic et credo
hercules, et gratas gratias^ memini, quod lepidae fabulas
festivitate nos' avocavit;* asperam denique ac prolixam
bul(B? Quantum ad me, inqtiam, existimo nihil non posse fieri, sed otmda contin-
gere hominibus, prout fata cunstituerint. Puto etiim mihi, tibique, et univeisis
mortalibus plurima vulgo accidere admiranda, et qua; fere nunquam contigcrint,
qua: tamen, narrata cuipiam inexperto, amittant fidem. Ast ego profeelo et huic
habeo fidem, et grates habco maximas, quia nos tenuit attentos vemistate faceta;
fabula : postremo emensus sum scubrnm el longum iter absque lassitudine et fastidio.
ita sane nimisqiiam ingeniose legendtim contendit cordafus, adhibito Appuleii
loco 1. V. Est quidem optima ista emendandi ratio, cum auctoritateni Atictor
ipse suani accommodat. Sed et Apol. ii. * Praesens est quapstor piibliciis,
ciii depensnm est, Corvinns Celer, vir ornatiis.' Festiis sive Panllus: ' Or-
Hatus dicitnr et bonis artibiis instnictiis, et honores adeptus.' Nihil caiisffi
\\t videam, qiiamobrem vulgatam voctilam aut mutemus, ant, lit Scioppio
(Siisp. Lect. III. Ep. 18.) sic hoc videii video, deleamtis etiani, praesertim
cum ea vis quredam et pondus verbis Apptileii accedat : Viri enini ornati
' anctoritatem nuilam debent nee fidem rommentitiis rebus adjungere,' ut
aiictor est M. TuUius ii. de Divinatione. Brant. — 4 In Bert, deest pa; ticula,
sed: rccte. Sciopp. in Symb. et Susp. 1, m. 18. At nimis hiulca sic foret oratio.
Incumque Pith. Oud. — 5 lidem vulg. decreverint. Colv. — 6 Beroald. evenire.
JManuscr. venire. Idem. Rom. usu evenire. Elnienh. — 7 Pith. p. forte inf. Oud.
— 8 In Bert, ignaruro. Correxi : ignaruri. Sic enim Plautus loqui solet,
quern Appuleius imitatur, non Sidonium. Qui me temere correxisse dicunt,
Latine prius loqui discant. Sciopp. in Symb. et Susp. Lect. iii. 18. Berlin.
ignaruro r. unde corrigunt {i\i\, ignaruri relata. Ego a vulgatis nou discedo.
Elmenh. At meliori jndicio ignaruri edidit Scriverius ; et quasi primus
emendavit sic vir doctus (CI. Wasse) in iNliscell. Obs. Vol. ii. p. 390. ' Gna-
ruris ' et ' ignaruris ' pro gnaro et ignaro aliquoties Plaulo et aliis. Vide
Paraii Lexicon V. ' Gnaruris.' Glossap : ' Ignarures, d7^ooi/i/Tes.' Hinc forsan
legendum I. v. p. 109. ' Tunc illae gnarures." Mox huic male deest Ed. Flo-
ridi. Oud.— 9 Bert, grates gratas. Elmenh. — 1 Perperam Ed. Aldi los. Oud.
— 2 Manuscr. adiocai-if. Colvius. Palat. et Bert, adiocai'it, male. Vide Indi-
NOTiE
'Habitudo: e^is.' Heec ad corpus, Inquit Gellius lib. v. cap. 2. ex Cliry-
ille ad ea quae propter corpus, hoc sippi sententia, ' est sempiterna qua?-
est, ad vestimenta, proprie pertinet. dam et indeclinabilis rerum series.'
Similiter utrumque usurpat Noster Hyginus Fatum ex Nocte et Erebo
infra, lib. ix. ' Quidara procerus, et, natum ait. Fulgentius vero Parcas
ut indirabat habitus et habitudo, ipsas Fata vocat, eaque tria esse ait,
miles e legione,' &c. quem vide Mythol. lib. i.
' Utcumque fata decreverunf] Fatum,
METAMORPHOSEON LIB, I. 95
viam sine labore et taedio evasi. Quod beneficium ' etiam
ilium vectorem meum credo laetari, sine fatigatione sui me
usque ad istam civitatis portam non dorso illius, sed meis
auribus pervecto.* Is finis nobis et sermonis et itineris
communis t'uit. Nam comites utrique ad villulas proximas
laevorsum ^ abiere. Ego vero quod primum ingiessu ^ sta-
bulum conspicatus sum, accessi, et de quadam anu cau-
pona' illico percontor : Estne, inquam, Hypata base civi-
tas ? Annuit.^ Xostine Milonem quendam e primoribus 1 9
Arrisit. Et vere, inquit, primus istic perhibetur Milo, qui
extra urbem [IG] totam pomoeriura "^ colit.' Remoto/ in-
Ob quod bene/actum arhitror hunc quoque meum equum gaudcre, cum pervectus
fuerim ad hanc usque portam urbis non dorso ejus, sed mcis auribus. Iln terminus
fuit et coUoquii nostri, et vice communis. Nam ambo viie socii dejlcxeruut ad ])i>o-
pinquos pagos sinistram partem versus. Ego autem veni ad primum diversorium,
quod subire potui : et quaro e vestigio a quadum vetula stahidaria : Estne,
inquam, hicc urbs Hypata 1 Ilia uffirmavit nutu capitis. Agnoscisne Milonem
quendam inter primarius hinc cives / Ad licec ilia visit: et, Mcrito, ait, iMe Milo
primarius dicitur, qui habitat extra pomoerium, et extra totam civitatem. Seclusa,
cem. Elmenh.—^ Quobeneficio. Vulg. quod beneficium. Colviiis. Quod benefidum.
Fux. quo heneficio. Roald. Kepone antiquam lectioneni ex Beitin. Florent.
Koiuau. el Aldo: quod beneficium. Elmeiilx. — 4 Provecto. Bert. perveclo.U.
— 5 Aid. scorsum. Colviiis. Scorsum Aldus veiins. Roald. Seorsim. Rom. Icevor-
sum Elmcnhorstius. Seorsum (luoqiie Ed. J tint. pr. Abierunl Coll. Wass. Oud.
— 6 Manuscript, ingressus. Sic alihi supra. CoU: Ingressui. Alii ingressu.
Berlin, ingressus. Elmenh.— 7 Riirsus Seal, sive Yule. Ed. sec. caupa. Frave.
Respice ad p. 6. ' Quandam cauponani Meroen anum.' Dein inquam deest
Oxon. et hujus civitas pro kac c. in Wass. Oud. — 8 Bert, cuncurrit. Elnienh.
Forsan invenerat librarius iste congruit. Mox Sonne Mil. Reg. Oud.— 9 Ge-
nuina scriptura est primoribus. Turpilius Pedio : ' Nuptias alijeci; amicos
utor primores viros.' Sic et auctor noster hoc eodeni : ' Jam et de patria et
ejus primoribus explorant.' Rursum et libro secundo de Milonis conjuge
agens : ' Magna,' inquit, ' primi noniinis et oninis carminis sepulcralis ma-
{jistra creditor.' Itidem lib. quarto ' summatem pncllani,' et libro uudecimo
Deani Isidem 'summatem' vocavit. Pari ginere loipiendi li\ rreuam Cie-
niinam* primatem ' lib. ii. et Demociiarem appellavit virum ' primarium,'
libro quarto. Sliwech. Vulgo prioribus. Fere semper et ubiijue corrupta li;ec
dictio, et huic auctoi i non seiiiel a nobis restituta. Colt: Bert, prioribus. mule.
Elmenh. — 1 Extra urbem tolam, et pomoerium cold. \y\\'4,. qui extra pomurinin et
urbem totam culit, quain certe nunc prieferendam ccnseo. Is est, inquit,
Milo, qui, quamvis extra iJonitLrium iiabitet, tarn amplis ledibus deversatur,
nt urbem possidere videatur. Et lia;c upuviKws. Cole. Solertissimiis juvenis
bcriptae leclioni vulgatam censel pra?ferendain, (jua; liabet, </«* extra pomce-
NOT.E
"• Pomarium] Pomarium ex Tito extra urbis ninrum, quern aniiqni
Livio lib. i. locirs fuit tain intra qiiaiii in condeiidis ui bibus augurato consc-
06 APULIilf
quam, joco, parens optima, die, oro, et cujatis sit, et qui-
bus deversetur sedibus. Videsne, inquit, extremas fenes-
tras, qua? foris urbem prospiciunt, et altrinsecus fores
proximum respicientes angiportum ? " Inibi iste Milo de-
vcrsatur, ampliter nummatus,^ et longe opulentus ; veruni
extremae avaritiee et sordis intima) infamis homo : foenus
denique copiosum sub arrhabone" auri et argenti p crebriter*
inquam, cavillatione, die, quceso, mater opiima, et cujas sit, et in qua ilomo habitet.
Cernisne, ait, has ultimas fenestras, qitte foritisecus spectunt ad urhcm, it januam
istam ex altera parte, qiuc respicit proximum angustum vicuml Illic habitat Milo
iste valde pecuniosus, et maxime lociiples, sed laborans infamia summie parcitatis,
et extremaruin sordium: denique scope exercens usuram uberrimam ucceptis pig-
rium et urbem totam colit : tanquam dicat anus tlpuviKus: Is est Milo, qui,
quamvis extra ponioeriiini liabitet, tain amplis diversatur ledibns, ut ui hem
possidere videatiir. Pace ejus quod fiat, defendeiim antiquioiein scriptu-
rain : ut respiciat anus ad interrogationem Appuleii : ' Nostine Milonerii
quendam e primoribus ?' subjiciatqiie: Veie inter primores est iste Milo:
utpote cujiis donius prima tibi objicietur longius extra urbem, ejusque po-
moerium. Hac forma Plautns Triiium. ' Atque etiam modo versabatur
milii in labris primoribus.' Bacchid. ' Sic hoc tu digitulis duobus sumebas
primoribus.' Cirero Orat. ' Quae isli rlietores ne primoribus quideni labris
attigissent.' Sed ohe jam satis est. Griit. Suspic. iv.2. Extra urbem totam
pomcerium colit. Sic Florent. 1. Secundus legit: qui extra pomoerium et urbem
totam colit. Falat. vocem /)OOTa?ri«m inducit. Lucianus : Oi 5e eiSeVai Tbv"l7r-
■Kapxov TovTOV iKiyov, Kai iiwoi ttjs iriXfois olKiT, Kol '6t' apyvpiov LKavhv ex^'- "" ^ 'Jtc
/xiav depdiraivav rpitpu, Ka\ rr]i> avTov yafj.iTT]v fjiSva^' etrri yap (pi\upyvpu>TaTos Sei'
vS>s. 'ETrei Se irXrjawv ttjs TrjAeois iyiyovei/xiV, KrjTrds Tis evdov 7)u koI olKtStov aviKruv,
evda 6 "inirapxos ^Kei. Elmenh. — 2 Berlin. Semolo. Sciopp. in Symb. Idem
Snsp. Lect. iii. 12. se hoc Sem. ut efficacius praferre ait, recepitqne Scrive-
rius. Nullo, ut mihi videtur, jure ; pra'sertim cum inveniatur apud Cice-
ronem 1. vii. ad Famil. Ep. ii. ' Remoto joco, tibi hoc amicissimo animo
pra-cipio.' Oud.— i Bertin. ampliter muintus. Sciopp. in Symb. Male. El-
menh. — 4 Male Edd. Colv. Vuic. Elm. et Pric. crtbiter, hie et alibi, ut I. iv.
NOTiE
crabant, neqne in eo ulhmi exstrui banc manum sacellum ; ibi angipor-
aedificium patiebantur. Unde fac- turn propter est, &c. hac pergito.
turn, ut, quotiescuinque Roma am- Dem. Id quidem angiportum non
plior facta est, poraojrium prolatnm est pervium.' Unde liquet fuisse et
fuisse dictum sit. pervia et impervia. Angiportus im-
'^ Angiportum'] Et ' angiportus' est pervios fundulas vocatas fuisse ait
vicus angustior, et plerumque cur- Varro lib. iv. de Lingua Latina.
vus. Fuit autem ' angiportum' vel " Sub arrhabone] Graecum est vo-
pervium, quod exitum haberet in ali- cabuluni appa^dv. Melius dici Latine
quam viam, vel impervium, quod ca- ' arram' quam * arrhabonera' ait
reret exitii. Sic enim apud Teren- Gellius, Tib. xvr.
tium in Adelphis : 'Syr. Est ad i' Auri et argent i] Vasorum et or-
METAMORPIIOSEON LIB. I. 97
exercens: exiguo Lare inckisus, et aemgini'^ semper inten-
tus, cum uxore etiam calamitatis suas comite habitat.''
Neque praeter unicam pascit ancillulam, et habitu men-
dico ^ semper incedit. Ad hsec ego risu ^ siibjicio : Be-
nigne, inquam, et prospicue^ Demeas mens in me consu-
luit, qui pcregrinantem tali 9 viro conciliavit, in cujus hos-
pitio nee fumi nee nidoris nebiilam vererer. Et cum dicto
modico* secus progressus, ostir.m accedo, et januam firmi-
ter oppcssulatam pulsare vocalitcr ^ incipio."^ Tandem ado-
novibus auri et argenti, conchtsits angusta domuncuta, et perpetuo incumbens rit-
ligini mwrum nummorum, cum coiijtige etiam participe sua misericc. Neque <tVii
quenquam prater vniun famulum : tt scwpcr ambulut ormitu memlici. Ego rc-
spandco ad ilia verba cumjoco: Demeas mens liberaliter ct splendide mild providil,
qui me peregre euntem commendavit cjnsmodi homitii, apiid quern dum diverlcrcm,
mm metnerem caliginem fumi, neque odoiem cuUnce. Atque hoc dicto pmdulnni
priiccdo, et venio ad januam, corpique cum clamore iundcre fores vulide occlusas
p. 81. X. p. 210. in \evho creliuit pro crebruit. Item vulgo p. 33. pero'ciuii:
p. 102. increbuit. Adi ad Suet. Cas. c. 79. Dein Ed. Beio;ild. erogini, Oiul.
— .'5 Viils^. cum uxore ct. cal. s. comite habitat. Colvius. Fnx. comitem habeat.
Forte cumite. Habeat, avrl rov habitct, b.px'iiici'is , ut apiid Pliuitiim inultis
locis. Roald. Malo cum Palat. cum uxore et. c. suce comite habitat. V/ower.
Sic rescri(isi ex Flor. Bert, et Rom. Viiigo : cum uxorem e. c.s. comitem ha-
beat. Elmenh. — G Vnl<r. mcndicantis. Ennius Teleplio : ' Regnnm reliqui
septus nieiidici stola.' CAv. Fiix. habilu mendico. RoaUiiis. Bert, et Rom. U.
mendicant is. Alii, habitu meudici. Elmenli. Scilicet ' in divitiis inops, (piod
genus egestatis gravissimum est,' tit sciihit Seneca Fpist. i.xxiv. Brant. — 7
^lanuscript. risum. Colvius. Ad hoc Pith. Ego abest a Palatine. Oud. — 8
I'erspicue. Lege ex Aliiino et Bertin. prospicue. Wovver. Din est, cum ex
Bert. lego ;n'ospic!<e, id est, bene milii prospexit. Sciopp, in Symb. Prospicue.
Ita Bertinus. Alii pcrspicue, iiiepte. \'ide Indiceni. Klmenh. Addc Sdiik-
ker. et Sciopp. Susp. Lect. ni. 12. Innno Pith. Fux. Oxon. et alii cum Edd.
ante Colvium, fjui per tacitus intrusit, liabent prosp. ut bene Pricscus cum
Heraldo ad Tertull. Apolog. p. 52. restiiuit. Adi ad 1. vi. p. 122. ' Sic turiis
ilia prospicua.' 1. XI. p. 251. ' Deferre puokpicue curassent,' ut lesenduni
videbiinus. Oud. — 9 Peregrinanlcm cum tali. Vulg. peregrinalurum tali. Col-
vius. Bcitin. pcre^rinaturum. Elmenli. — 1 ATauuscr. non agnoscit tc) wio(/ito.
Colv. Lego miidico sequius, ut supeiiiis monui. lirunl. Vide ad p. ni. 21 .
' Offidam MODKO shcus grandiorem.' l''ux. modicum. Dein pcssulutam Hcg.
Fux. Oppress. Coil. Voss. Oud.— 2 Pravc Oxon. el Par. velociler. Id.— 3 Vulg.
NOTyE
nanieutorum ex auro et argento. ' Januam pulsare vocaliler 'incipiol
'I /Erugini'] 'yErugo' itroprie est Id est, jjulsare januam, et siniul ali-
rubigo'.riis (verd de gris),s\v[\\. ' fer- qucm evocarc qui aperiret. Qui nios
rugo,' feiri. Sumitur liic pro ipso crat pulsantium. Nil fVetpientius in
lire, sive pecunia longo situ rubigi- Con.ccdiis, (piam cos, fjui pulsant
nosa. fores, simul clamarc : ' Ecquis in
Dclph. ct Var. Clas. Apul. G
98 APULEII
lescentula quaedam procedens. Hens tu, inquit, qui tarn
fortiter' fores verberasti, sub qua specie rautuari cupis ? *
An tn solus ignoras, praeter aurura argentumque nullum
nos pignus admittere ? JMeliora, inquam/ ominare,* et po-
tius responde, an intra aedes herum tuum ofFenderim. Plane,
inquit : sed quag causa quaestionis hujus ? Literas ei a Co-
rinthio Demea duumviro^ scriptas ad eum reddo. Dum
annuntio, inquit, hic^ ibidem me opperiminor.'' Et, cum
pessulis. Tandem puella qncEdam progreditur, et, Hens tu, ait, qui piilsavisti tanto
impetu tioslram janunm, quo pignoris genere dnto vis mutuum sumere? Tune
unus o)tinium nescis nullain nos recipere arrham, nisi aurum et argentum? Die me-
liora verba, iiiqiiam, el responde potiuft, an inreniinn domi tuum herum. Maxime,
ait ; sed cur hoc rogas? Affiro, iiiquam, ad eum epistolam ipsi scriptam a Demea
Coriuthio. Expecta me, inquit, hoc ipso in loco, interim dum hcec ipsi refero.
tamfirmiter. Colv. Confer Liipiannin, ex quo ad veibnm lia?c mutuatns est
Appuleiiis nostcr. Rom. Bert, et Aid. Jirmiter. Elnienhorstins. Item Edd.
Vic. Ber, Jiint. post, ciebra vaiiatione. Fores exnlat a Palat. Oud. — 4
Inquani abest a Manuscripto. Vulg. et potius responde, an intra cedes, Sfc.
(^Iviiis. 31. i. oininare, et potius responde, an, l^c. Benin. Bleliora, inquam,
nomina, et potius respira. Ilia die, oro iijnorat. Ex his, ut aibitror, veram
.«cii))tmani expiessi. Wowerius. Fiix. £< potius r. die oro, an intra. Roa\-
fliis. Lego ex Bert. Meliora, inquam, nomina, et potius responde, an. Sciopp.
in Symb. Susp. Lett. iii. 12. Magis placet Bertini Codicis lectio: Me-
liora, inquam, nomina, et potius responde, an intra c^des. Ebnenliorstliis.
Betiib. Mel. inquit, nominare, et potius responde, an int. Deest die oro. Piitean,
— 5 Ms. C D. t/Vo. Colviiis. Mnrxu&cv. Demea viro. Forte: Demea duum^
riro. Scriptnni eiat iiviro, ant quid tale. Magistratus eiat, qui Coloniis
et Municipiis pra^eiat, a numeio ita dictus. Duumvir Madaura? fiiit The-
seus, Appuleii pater. Brant. — G Male hue Aid. ciiui seqq. pra^tev Wowerium
edidit. Hie habent fidd. priscir et JMss. nisi quod utrumque det Regius et
Fux. Ann. hac, inquit, hie ibidem. At vide Pricasum. Oud. — 7 Elegantius
leges: operitor : quod significat, expecta et pritstolarc. Beroald. Opperitor.
Sic Ber. et saniores alii libri. Mss. operi mini mo. Xen. operiminor. Colvius.
Tuetur vetereni b'ctioneni Becichenius opperiminor, et ad Appuleiuni fauin-
lumque ejus dictum nuiucro niultitudinis putat. Idem in Add. Operitor Aldus.
NOT/E
aedibusest?' ' Heus ecquls hie est?' praesagium est ab allqua liominis
' Ecqnis hoc aperit ostium?' ' Ecquis actione; locutione puta, incessu,
exit ?' sternutatione, aut similibus, quae oni-
*" Sub qzia specie jiiutuari cnpis] D. nia superstitiosa antiquitas diligentcr
Hieronynms in ]Mattlia?um, cap. 21. observabat. Ancillnlae verba hie
' Posuerant numrnularios, qui niu- tanquain mali oniinis Lucius aversa-
tuam sub cautione daront peciiniam, tnr, et, ut proprie Iffquar, abomina-
proque usuris accipiebant varias tnr, monetque ut meliora dicat. Qui
species.' mos crat antiquornm, quotiescumqne
' Meliora, inquam, ominarel Omen verba mali ominis aiulierant. Con-
METAMORPIIOSEON LIB. I. 99
dicio lursiim foiibiis oppcssulatis, intro capessit.^ Modi-
co9 doindc rcgressa, patefactis cedibus/ Rogat te, inquit.
Intuli- me, eumqiie accubantem exiguo admodum graba-
tulo, et commodiim [17] coenare incipientem invenio. As-
sidebat pedes ' uxor, et mensa vacua posita, cujus mon-
stratu, En, inquit, hospitium. Bene, ego: et illico ei'*^
literas Demeae trado. Quibns properiter^^ lectis, Amo, in-
quit, raeum Demeam, qui raihi tantum conciliavit liospi-
F.t, cum hoc dixisset, obditis ilerum janucE pessulis, confert se in (pdes. Paulo post
de.inde reversa, et aperlisforibus, Onit te, inquit, mens hems ut intro eas. Ingre-
dior, eumque offendo discuinbentem in lectulo valde piirvo, et tunc ccence facientem
inilium. Sedebat ad pedes ejusconjux, et mensa inanis apposita erat. Quam mihi
ostendens, Ecce, ait, tuuin hospitium. Recte est, inquam: et stutim do ipsi in
tnauus epistolam Demea' ; quam cum cekriter perlegissct, Diligu, inquit, amicum
meum Demeam, qui mihi compuravit tarn clarum hospitem, Et, hoc dido, pra-
Roald. In Flor. Bert, et Pal. est, i. mc operiminor. Elmenh. — 8 Manuscript.
intro capessum. Colv. — 9 Idem modi cu7n. Colv. Ut 1. vi. p. 121. ' Modiciuu
te progressam.' L. viii. p. 252. ' Modicum commoratus.' Sed vulgatuni
acque se recte liabet, ut ' niodico ante.' De similibus vide me ad Suet. Aug.
0.93. 'Paulo deflectere :' vulgo Paidum. Mox demum ingressa Pitli. Oud.
— 1 Idem foribus. Plautus Amphitryone : ' Herns salutator oppessulatas
ante fores graditur.' Colv. Fux. foribus. Roaldus. Foribus. Alii adibus.
Elmenii. Foribus etiam in Reg. Fax. et Edd. Elmcnhorstio prioribus, prac-
ter Juut. post. At pra-cessit 'foribus.' Oud. — 2 Sic de ronjcctura bene
Gulielruus mens, (1. ii. Vcris. c. 4.) cui astii)ulantur scriptus Codex, Col. et
Aid. Alii, inuiili. Colv. — 3 Kitu Romano. Valerius Max. lib. u. cap. 1.
' Fd'minae cum viris cubantibus scdentes crrnitabant.' Isidorus Oi'iginum
Iib.xx.cap.il. ' Apud vcteres Ronianos usiis non erat accumbendi: nnde
et coiisidere dicuntur : postea, ul Varro ait de Vita Populi Romani, viri
discuuibere ca-perunt, mulieres sedeic; quia turpis visus est in niuliere ac-
cubitus.' Scribcndum censet Heroaldiis : Assidebat penes uxor ; ((iiod contra
morem,qui etiam observandus. Sedebant uxores in greniiis maritoruni, ergo
ad pedes. Juvenaiis : ' Signatae tabula;: dictum tVliciter ; ingens (Jcena :
sed et gremio jacuit nova nupta niariti.' Noster lib. vi. ' Accuinbebat sum-
mum torum maritus Psycliem gremio suo complexus.' Molliiiem fu^mineani
Sulpicii (iaili insectans P. Scipio AiVicanus: ' Qui in conviviis adolescentu-
1ns cum aniatore, cum chiridota tunica inferior accul)uerit.' ]'"st apud Cell,
lib. VII. cap. 12. VA is, (jui ad ])edes, diccbatur inferior accuniheie. De
(|U0 cum cura Lijjsius, ornanuntuni nostrum, ad Taciti Annal. lib. xi. Colv.
Pedes. Liqnidissime vera lectio, quam IJeroaldus frustra innnutat in penes.
Vide Colvii notas, Lipsium ad Aiinales 'I'aciti, et Casaui)nnum ad l>anipri-
•lium p. Xi'i. et se(|. Elmenh. — 1 Lego ei, sc. AFiloni. lieronld. Literas ci
(!ii(lf. Kxulat pronomen a Fux. liegio. Eis est in I'd. Vicont. ac I'itli.
Otid. — .0 ProHperitcr. Legeudum prupniter. (Juod siguilicat, projx're et fVs-
tinuiiter. Catullus: ' Aniuiula miserrima propciiter abit.' lirrmild. I'ropc-
riter. Mh. jirospiriter. Colv. Alii pcrniciler. Rom. prospcritcr. illmenii. —
NOT/i:
tra, ^i fauista diccrentur, ' Oni'.n arcipio,' aiebant.
100 APULEII
tern. Et cum dicto jubet uxorem dccederc, ntqiie in eji:s
locum assidam'^ jubet; meque etiam nunc^ verecundia
contantem arrepta lacinia delrabcns, Asside, inqnit, istic.
Nam pra3 metu latronum nulla sessibnla/ " nee suiiicien-
tem supellectilem parare nobis licet. Feci. Et sic,9 Ego
te, inquit, etiam de ista corporis speciosa' habitudine, de-
que hac ^ virginali prorsus verecundia, gcnerosa stirpe pro-
cipH uxori ut abiret, me vera jubet scdci-c prope ipsum ?>i ejus loco. El apprehrnsa
veste traliens me adhuc momntcm pra- mudestia, Asside mild, inquit, in isto lucn.
Nam propter timorem pradonum non audemus emcre uUa sedilia, nc ne iiistrumenti
guidemfamiliaris tjuuntum est opus. Feci qundjubcbat. Turn sic me affutus est :
Ego facile judicarem, inquit, ex tua ista cximia corporis forma, atque ex isto vir-
6 Assideam. Idem assidam. Colv. Sic et Palat. Guelf. Oxon. Bene. Tercnt.
Hcaut. I. I. vs. 72. ' Assido, accurrunt seivi.' Infra 1. u. in Mss. nonnullis:
' Ut assidat, effeci.' Vide supra p. m. 59. ' Residamus.' Oud. — 7 Ms. earn
nunc. Beroald. et Ven. etiamnum. Jam diximiis. Colv. Etiamnum est in
Bas. non in Beroald. Vide supra. Deest Mss. Reg. Fux. Oxon. Par. Oud.—
8 Nulla est fibula anne suffic. 8fc. licet? Hoc videtur velle, ne vel fibnlain ex
snpellectile sibi superesse. Ceterum Variae liic lectiones. Ms. nulla escibula.
Aldus : nulla est sesula. Beroald. sellula, vel sessibula. Dein annc. Procul
abest, ut instrnctum plenum supellectilis comparare possenins, qui ne fibu-
1am quidem reliquam habemus. Hacc mens videtur. Posset t'oilc etiam
legi absque interrogatione: ac ne suffic. s. p. n. I. vel, nam ne suff. eadem ma-
nente sententia. Coir. Nulla est fibula, anne. Plane ridicula lure lectio.
Puto me veram veposuisse : Nam p. m. latronum (nulla estfabuln) ne suff. s.
p. n. licet.. Milo, ut excusarct tcnuitatem supellectilis, transtnlit culpam in
latrones, quod, ut persuaderet liospiti, injecta majori affirmatione, assevc-
ravit. Wower. In Aidi editione est : nulla casula. Beroald. utriusque loci
conjectura ductus legit sessibula, recte. Porro ego pergo, et cetera lego sine
rota interrogationis, ut et in libro Aldi : ac ne sufficientem. Roaldus. Flor. i,
Lipsianus et Palatinns habent : n. p. m. I. n. e. scibula. Flor. P. Ko. et Bas.
n. p. m. I. n. est fibula. Aldus : p. m. I. n. est sesula. Alii, prcsm. I. n. e. cibilla.
Beroaldus: p.m. I. nulla sessibula, Idque rectum est ; unde omnes ceteras
lectiones aTroKaKri^oo, ut ineptas, et vacuas. Plautus Poenulo, Scena, * Ncgotii
vim qui volet,' &c. (i. 2. 6.) * Quae tibi oleant stabulcm, statum, sellam, et
sessibulum.' Elmcnh. Bemb. esibilia. Hariolare. Putean.~9 Lege Etsi.
Verba sunt Milonis ad Lucium. Beroald. Ven. Ecce et sic. In Vet. Cod.
nihil horum. Colv. Absunt ab Oxon. Codice, ut et ab alio quoqne, fidem
Colvio faciente. Pric. Burm. conjecit: Ethic. Absunt etiam a Fux. Pa-
lat. Par. ut ab iisdem niox etiam,. Male Edd. Ven. Junt. pr. ecce. Pro ha-
bitudine in Ed. Juul. pr. hinc hide. Oud. — I Pith, sponsa. Id. — 2 Ms. de qua
NOTiE
" Nulla sessibulal Sic Beroaldus op- reliqnias alicarias Miseras, coeno de-
time. ' Sessibula' sunt sedilia. Hac libutas, servicolas sordidas, Quaa tibi
voce utitur Plautus in Pa-nulo, Act. olent stabulum, statumque,et sellam,
I. Seen. 2. ' An ibi vis inter istas et sessibulum merum ?' &c.
versarier Prosedas, pistorum arnicas,
MKTAMORPHOSEON LIB, I. 101
ditum, et recle conjicerem.' Sed et meus Demeas cadem
Uteris pronuntiat.''- Ergo, brevitatcm gurgustioli ' nostri '"
Re spernas, peto. Erit libi atljacens et ecce illud cubicu-
hnn, honestum receptaculum. Fac libenter deverseris in
nostro. Nam et majorem donium digiiatione tua feceris:
et tibi specimen gloriosum arrogaris, si,^ contentus Lare
parvulo, Thesei illius cognominis patris tui ^ virtutes aeraii-
laveris, qui non est aspcnialus Hecales^ anus ^ hospitium
tenue. Et vocata ancillula,^ Fotis, inquit, sarcinulas hos-
pitis susceptas cum fide conde 9 in illud cubiculum : ac si-
ginali pudore, te esse ortiitn claro genere. Veriim meus quoque amicus Demeas
idem affirmat in sua epistola. Oro te ergo tie asperneris tenuitatem nostra: domun-
cul<c ; habehis illud cuhiculum huic contiguum, quo te honesie rcciptes. Ne gru-
veris versari in nostro. Reddes euim cedes atnpliores, si dignatus jfueris in iis ha-
bi'arc : et prceterea vindicalns tibi gloriam non mediocrem, si, contentus angusta
domo, imitatus fueris virtutes Thesei illius ejusdem nominis, ac tuus pater est,
qui non dedignatus est succedere exiguo teclo vetula Hecales. Tuin accersita fa-
mula, Heus, Fotis, ait, sume sarcinas huspitis nostri, et repone jideliler in illo cu-
hoc. Colv. — 3 Idem, vicem. Forte : cnnri7icerem, quo etiam inclinat Ven. con-
viicercm. Colv. Alii convincerem. EInieiili. Nihil sane opus est Colvii conjec-
tiiia. Conticerem tamen est in Fnx. Oud. — i Bemb. Uteris, quarum tu lator
fuisli, pronuntiat. Piitean. A Glossatoie atlditiiin. Om(/. — 5 Reg. Fux. gur-
gustuli: item istud cub. Mox rursns cum emendatioribus libris edidi devers.
In Pith, devertas. Vitiose vero est in Ed. Jnnt. post, nostris, nl)i foisan volu-
eruiit corrigeie id, quod in Aldina est, nostras. Pro si in Pitii. sis. Idem. —
G l^lerique viilg. sis, excepto Aid. Cole. Ininio et Aldus edidit sis, ac pejus
reliquis Vic. Her. Jiint. pr. Colin. Bas. pr. (|ui pnnctum |)ost ' parvulo ' po-
snere. Turn a-wuiaiis Guelferb. Oud. — 7 Basil, et Ven. Ales. Sed emenda-
vit ante annos centum ^jolitissinius Politianns. Colv. Florent. Ales anus,
Bert, alefanus. Male. Vide Juliiinum Epist. ad Jamblicliuni p. 299. Ang.
Politian. Centur. ^lisrell. cap. 2-4. Cocliuni Rliodig. Antiq, Lert. lib. xxx.
cap. 11. et Andream Schottum Ohservat. lib. ii. cap. 29. Elmenh.—S Ms.
unciila. Colvius. Sic et Pahit. Fux. Oxen. In Ed. Junt. pr. at voc, a. —
NOTiE
^ Gurgustioli nostri]FesU\& :* Onr- Hercules unus numeretur. Vide
gustimn, genus habitationis angus- Plutarchnni in ejus Vita,
turn, a gurgulione dictum.' Est an- y llecales amis] Hecales paui)erta-
tem gurgulio, cpii et curculio, ani- tem celcbravit CitUimachus. Hjjc
malculinn frumcnta depascens. 'J heseuni adhuc adoiesccntcm liospi-
" Thesei illiui cogHominis patris tui] tio excepit, ipsirpie appnsuit licrbas
Hiuc patet yXpuleii patrem vocatuni sjlvestrcs. Ah ilia auu ducluni pro-
fuisseTheseum. Tlieseus porro liliiis verbium, ' Nun(|iiam Hecale tics,'
luit /lijei, Atlienariim Regis, ex cujus sensus, Nunquam laborabis
.Ethra filia Pittliei. Tarn ninlta mo- inopia.
inoialu digna gessit, ut inter phires
102 APULEII
mul ex promtuario oleum unctui, et ' lintea tersui, et cetera
huic^ eidem usui prefer ociter ; et hospitein mcum produc'
ad proximas balneas : satis arduo itinere atque prolixo fa-
tio-atus est. His ejro^^ auditis, mores atque parsimoniam
ratiocinans Milonis, volensque me arctius ei conciliare,^
Nihil, inqiiam, rerum istarum, quae itineris ubiqiie rite
nos^ comitantur/ [18] indigemus. Sed et balneas facile
percontabimur. Plane, quod est mihi summe praecipuura,7
equo, qui me strenue pervexit, foenum atque hordeum, ac-
ceptis istis nummulis, tu, Fotis, emito. His actis, et rebus
meis in illo cubiculo conditis, pergens ipse ad balneas, ut
prius aliquid nobis cibatui^ prospicerem, forum cupedinis^
hiculo, atque vua dcprome actutum ex cclla promtuaria oleum ad ungendum, et
linteamina ad tcrgendum, et nliqna quce ad eundem usum spectant, et deduc meum
hospitein ud tlieriiias, qua- sunt in proximo. Defessus enim est via satis difficili ac
longa. Hue cum audicissem, reputans upud me tivetidi raliomm et fnigalitatem.
Milonis, cupicnsque magis demereri ipsum, Nulln, inquam, ex ejusmodi rehus opus
liubeo, eas enim mecuin porto in omnibus meis peregrinationibus ; quin ego ipse
quoque facile exquiram ubi thermic sint. Tu, Fotis, accipe hanc pecuniam, et com-
parafwnum atque hordeum meo equo, qui me gesturit tarn graviter : hvjus enim rei
jirofedo mihi prima cura est. Hisfactis, et sarcinis nuis repositis in illo cubiculo,
cum pet( rem thermas,eo ad forum ciipedinarium,ut nobis prius providerem dc ali-
9 Bert, crcde. Elmenh.— 1 Copula dpest Erld. Elmenli. PiicaM, Floridi, sine
causa. Oud.~--2 Hue. Ber. Ko. Aid. Ven. hicc. Libens Icgeriin : huic. Si-
mile mendiini tollere aliqnando coiiati siiinus Planti jMena-climis : ' Sic hiiic
decet daii farete verba custodi cats :' cum quidam libri haberent : Sic hie
d. alii : Sic hue dec. Hoc forte prater rem videatiir. Sed, qui sludinm
nostrum in hoc scriptore noii impiobat, idem etiam iios in Plauto quando-
qiie esse a-qiio animo feret : quern sibi Nostcr exemplar proposuit, ad quod
s-jepissinic lepidissimam suani orationem tbruiaret et oMingeret. Cole. — 3 Pro-
fer. Ms. proferas. Colvius. Pal. prnfcras. Bert, perfer. Elmenh.— 4 Idem
ergo. Colvius. Item Oxon. At millies fgo interserit Auctor. Oud. — 5 Fux.
valensque arcius ei consiliari: et niox r. illarnm. Id. — 6 It. ub. nos. Auget Berf.
i. u. rite nos, bene. Elmenh. — 7 Fvxs. summum jirineipium. At in lib. Aldi:
summe principium. Ego vero censeo, to summuni magis siipere ad genium
Apuleii, et rejicio //)-(rc/;»uMw, ut glossam. Roald. Summe pracipuum. Row.
s. principium. Koaidus : suttimum principium. Elmenh. — 8 Fux. ut p. cibarii
nobis aliqua. Pith, cibalum. Nee male cibatus legas. Oud.— 9 Ms. Cupidinis.
JsOTJE
^ Rerum, qum itineris ubiqiie rite nos Cato Censorius cantherio vehebatur,
comitantur] Gestatae nimirum in hip- et hippoperis quidem impositis, ut
poperis, ut a provido viatore par secum utilia portaret.'
erat. Seneca Epist. lxxxvh. ' M.
METAMORPHOSIiON LIB. I. 103
peto : "" inquc ea piscatum' opiparem expositum video. Et
percontato ^ pretio, quod centum nummis indicaret, asper-
natus,' viginti denariis pra?stinavi. Inde me commoduiu
eg:redientem continuatur'* Pytheas/'' condiscipulus apud
Athenas Atticas meus; qui me post aliquam multum*^ tem-
poris amanter agnitum 7 invadit/ amplexusque ac comiter
deosculatus. Mi Luci/ ait, sat pol diu est, quod intervisi-
qna re ad cihum : ibique conspicio magnmn ct lautum pisciu7n copiam venalem ; et,
cum 1-ogiiiissein quanii essent, repudiato pretio centum numinoriim, quo piscutor
iistiinabut eos, end solum viginti denariis. Eo ipso tempore, quo exibam inde, sub-
sequitur me Pytheas socius olim meorum sludiorum Athenis Atticis ; qui, cum me
post aliquod tempus ngnorisset, amice aggreditur, complcxus<iue et bln7ide suaviutus:
O mi Luci, inqnit, certe vcilde dudum est quod te vidimus. At profecto ab illo
Colv. — 1 T\x\.in quo piscarium. Out). — 2 Ed. \ic. praconlato: quod placet
Piicapo ad I. viii. ' Peicontatiis t)uonaiu loci:' iibi eadem Ed. quoqiie f jyzc-,
Latinuin an sit dubito. Vide ipsum, hoc loco. Id — 3 Asp. Puto lianc vocein
ahiiiulare. Elmcnh.— \ Wang. egr. comitalur. Henib. continuat. Putean. —
5 Pulkias. Idem Ms. Flnjlitts. Colvius. Ita et Palat. Giielf. Oxon. Fitliias
Pith. D'(Jrvill. I'ytlicas \u\c. Ed. sec. et ceteri hie et in seqq. Procondis-
cipiilus in Palat. et disc. A Coll. Voss. abest Atticas. Oud. — 6 Aliquantuin
multum. ^ ulg. uliquantulum m. Scripta lectio, (juani posui. Forte scri-
bendum : aliquam multum. Lib. iii. Floiidorum : ' Cur a conspectu aiidi-
torii ali(iiiam nuiltos dies abfuerini.' Apologia i. ' Sed lisec defensio, ut
di.\i, aii(|iiani multum a me rcmota est.' Et Apologia ii. Item alibi. Usus
et hoc Cicero Veirinis. Colv. Lege: aliquam m. Koaldus. Aliquam m. Sic
Scaliger et Colvius. Flor. aliquanlulum m. Benin, aliquantulum m. Floridis :
' Post aliquam multos dies abfuerim.' Apologia : ' Sed lia^c defensio, ut
dixi, aliquam niultimi a me reiuota est.' Libr. xr. Metamorpli. ' Patrium
Larem revisurus post aliquam multum tcmporis.' Elmenh. — 7 Fiix. cognitum.
Oud. — 8 Invadit, ac comiter d. VA. iniudeal, a. e. d. male. Elmenh. Invadat
Guelf. l)e conjuuctis ' invadere' et ' osculari,' adi ad Petron. c. 71. ' In-
vasit enm Trimalchio, et osculari diutius coepit.' Mox Pitb. moi luci satis p.
NOT.E
* Forum cupeJinis pelo'\ Festus : Sed pullo atque iiacdo,' &c. (;icero
' Cupes et cupedia anti(|ui lautiores in Pisonen:, sordcs ejus ostendens :
cibos nominabant. Inde macellimi ' Exstructai mensa; non conchjliis
foium cupedinis appellabant. Cupe- aut piscibus, sed niulla came subran-
dia autem a cupiditatc sunt dicta. cida.'
Vel, sicut Vario vult, quod ibi [in '' Continmtlur Fylhcns] Assequitur.
foro cupedinis] fucrit Cu[)edii 1/piitis Ad vcrbum, continuus (it mecuni.
domus, qui fiierat ob latrociiiium '^ Mi Luci] PraiKuuen fiiit Apuleii
damnatus.' Minus placet |)0strenium Lucius. Prienomine autem quem-
lioc i;tymon. Inter cupedias porro piim compellare blaudius eraf, quani
primum locum apud antiquos tenu- nomine. Juxta illud Horatii : ' Quin-
erunt pisccs. Horatius, lib. ii. Sa- te, puta, aut Pulili; gaudent prse-
tyia 2. ruris frugalitatcm laudans: nomine mollcs Auricula'.'
' JJiiie crat non pibtibus Urbc pctitis,
104 APULEII
mus9 te, et hercules exinde cum ex astu a magistro digres-
si sumus.' Qua3 autem tibi causa peregrinationis hiijus?
Crastino die scies, inquam. Sed quid istud ? Voli gaudeo.^ **
Nam et lixas, et virgas/ et habitum prorsus magistratui
congruentem ' in te video. Annonam curamus, ait, et se-
usque tempore quo excessimvs e disciplina mugistri nostri. Quamobrem vera tu.
venisti? Cras audies, inquam. At quid hoc est ? Lcetor te potiri optatis. Nam
ccnw lictores el fasces, et in te ornatum qui magistratum, penitus deceut. Sum
Ond.— 9 Ms. intermisimiis. CoWiws. Interv. ic. At Here. Legio : te, ac Her-
cules. Sciopp. Synib. Cr. — 1 Mos osculandi aniicos et liospites, observatione
digniis. Id priinum est : turn cxpendenda, quae sequuntiir, liactenus certe in
iiiendo jaceiitia. Eliio hoc modo, Musis, ut arbitror, volentibus : At Hercu-
les exinde, vt Asty a magistro degressi sumus; nisi nialis lioc i)acto : cvinde ut
Asty digrcssi sumits. Pytliiam ipsum coudiscipnliim sibi aptid Athenas Atti-
cas fiiisse ipse Lucius paucis ante versibus prodidit. Quam civitatera Asty
vocatani scio a Terentio, Cicerone, Vitruvio, et aliis pins millies. Festus :
'Asty apud poetas astutiani significat : cujus origo ex Graeco, ab 'darv, ia
quo qui conversati assidne sint, cauti atqne acuti esse videantnr.' Menii-
uere ejnsdem rei Diodorus Siculns, et Stepbanus ; itidem Donatns et reliqui
interpretes in iilud Terent. Eunuch, act. v. c. G. ' An in astu venit?' Ac-
cius Neoptolemo : ' Sat in astu, et fallendo callet.' Ennius Medea: ' Asty
atque Atiienas antiquum opulentum oppiduni Contempla, ettempluni Ceieris
ad Isvam aspice.' Jam iiiam paiticulam exinde cum sua relativa id tempo-
ris significationem habere, plus satis notum. Astruani tanien exenipla, quia
prima hinc via nobis facta ad emendationem. Appuleius libro secundo:
' Exinde ut de Eubcea insida enavigasti.' Itenmi prima Apologia : ' Exinde
ut curiam participare ccepi.' Itidem quoque Apologia secunda. Sic et Ul-
pianus : ' Legatum habere jurisdictionem non exinde, ex quo niandata est,
sed ex quo provinciam ingressus est:' 1. iv. ft. de Offic. proconsulis. De
osculo autem illo piura audiamus, non alia causa, quam quod cognitus ille
nios alibi nobis Usui futurus est. Donatns oscnla facit otficiosorum, basia
pudicorum, savia libidinosoruni. Appuleius lib. u. ' Qui, ut primum me
conspexit, Est, inquit, Hercules hie Lucius, et off'ert oscuhim.' Iterum de
Fotide puella dicto libro : ' Et osculato tuo capite, quam invita discederet,
vultu prodidit.' Itidem quarto de Asino : ' Sic enim primus aditus el sermo
prolixus et oscula mutua.' Itidem libri septina principio, ubi Hemus Threx
a latronibus dux factionis eligitur, ante socios omnes exosculatus, quam iu-
auguraretur. Cornelius Tacitus de Othone : ' Nee deerat Otho protendere
nianus, adorare vulgum, jacere oscula,' cSjc. Stewcch. Exinde cum a magistro.
Vulg. e Fas<io m. Nihil certius scriptura veteri, nihil chnius. Itaque alia
non quaerend.i. Cede. Exinde cum e Vaslio m. Sic Rom. Aid. et Venet. Bas.
1. Exinde e Vestio m. Bert. Exinde Euastio. Stewecliius: E. cum Asty a ma-
gistro. Flor. et Lipsii codex t5 I'astio ignorat. Elmeiih.—2 Videtur aliquid
deesse. Elmenh. — 3 Bert, convenientem. Elmenhorstins. E glossa. Vide
Indicem. Eadem confusio in Deo Socratis p. 684. ' Mediocritati rite con-
NOT.«
^ loti gaudeo] Deesse videtur non- niilitum servi, ab aqua militibus fe-
niliil ; puta, te factum esse compotcm, renda sic dicti. Aqua enim veteri
ant simile quid. vocabulo lixa dicebatur, unde deri-
•= Lixas, et lirgas] Lixze proprie vatum ' clixare,' quod est, aqua fer-
META.MORFHOSEON LIB. I. 105
dilem+ gciimus/ et, si quid opsonare cupis, iitique com-
modabimus. Abniiebam:^ quippe qui jam ccenae afi'atira
piscatus'' prospexeramus. Sed enira Pytheas, visa spor-
tula, succussisque in aspectum planiorem piscibus. At has 7
quisquilias quanti^ parasti? Vix, inquam, piscatori extor-
simus acciperevigintidenarios.9 Quoaudito, statim arrep-
ta dextra' postliminio s me in forum cupedinis reducens, Et a
pnefectus rei cibaria, et cedilitatem exerceo, et, si vis emere aliquid opsonii, ffficie-
mus ttticjue, ut habeas commodiori pretio. Recusabam nutu capitis ; jam eiiim
satis habebam piscium comparatum i)i ccenam. Venim Pytheas, conspectajiscclla,
agilatisqiie piscibus, quo facilius et apertiiis viderentur : Quo pretio emisti, ait, has
nugus? Vix, inquam, impetratiimis a piscatore ut sumeret pro ipsis viginli tan-
tiun denarios. Quod cum midivisset, confeslim apprehensa tnanu, meque ilerum
grimnt.' Oud. — 4 Forte rectins : cedilitatem g. ut Plantiis Sticlio. Vel, ut
Festiis (lici probat, irdilatum. Wower. Id est, officiiim ipdile. sive afidilita-
teni, ut Pluntus loquitur in Sticho, scena : ' Qiiisnani obsecro,' &c. At Sca-
h^c.v cedilatum g. leyit, cui non subscribe boc loco. Elmenh.- — 5 "Vitlose Reg.
'F\\\. Abiebam. Oud. — G Piscatum. Fortean scripserit ipse Auclor: affatim
piscatus, vel piscatuum, quo modo Livius : * Habetis alfatiui iignornni.' Idem
alibi : ' Agri aft'atini niaterice prjebebant ad nova opera niolienda.' Quin et
ipseinet Appuleius lib. sequent! hac plirasi dixit: ' Utensilium pollenius at-
falim.' Steu-ech. — 7 Exulat has ab Ftix. Oud. — 8 Ms. Ven. quantum. Colvius.
Aldus quantum. Elmenh. — 9 Mang. p. extorsimus, Accipe viginti denarium.
Putean. In Mangani Cod. nota syllabaj er tantiim est oniissa. Statim non
videas in Fax. Nee piito dici posse r!g"??i<i denarium, ut intra 'millenuni-
nium.' Vide ad lib. II. p. 31. Ed. Pric. Oud.—l Edd. Junt. post. Scriv.
dextera. Mox me male deest Ed. Floridi. lieduceres Ed. Vicent. Cupidinis
NOT^
vcnti coquere. Hie lixs sunt TEdilis ac deinde receptus, rcdit sub potes-
lictores. tatcru prioris licri. Eadeni ratio de
•^ A'(//7cm g-erimiK] Sic lib. IX. 'Hie eqiio, nuilo, nave, ccterisciue hnjus-
incinctus balteo niilitem gerebat.' modi quic ab bostibus capi possunt,
yEdiles fuerunt niagibtratus annona;, ab iisque aut eft'ugerc, aiit recipi:
opsoniis, ponderibus, et mensuris, qua^ cum in potcstateni domini prio-
aqua>ducIibus,cloacis, ivdibus sacris, ris redeunt, postliminio vel jure post-
a-dificiis turn publicis tum privatis, liminii dicuntur redirc. Retro cnini
ac denitjue urbanis rel)iis pd;ne om- creditur in civitate fuisse, qui ab
nibus pra'f'ecti. ^Ayupauvfiuus Gra^ci iiustibus advenit, ut ait Ulpianus,
dicebaut. Lege ' Retro* lU. ft', de Captivis, et
B Postliminio'] Id est, hoc in loco, de Postliminio, et redeintis ab liosti-
iterum. Jus porro |)oslliniiiiii apnd bus. ' I*o>lliminiiim ' (incjuit Impc-
Jurisconsultos est, quo civis ab iiosti- rator, lust. Uuibus mollis jus pa-
bns captus, ac postea liberatus, civi- triiE potestatis, 6cc. §. Si ab liosti-
talem, bona, omniaciue jura recipit. bus:) * diclinu est a limine, tt post,'
Item quo scrvus captus ab bostibus, &.c. Vide totiuu locum.
lOG APULEII
quo, inquit, istorum nugaracnta haec conipaiasti ? Demon-
stro seniculiira. In angulo sedebat.^ Quern confestim pro
aedilitatis imperio voce asperrima iiicrepans, Jam jam, in-
quif, nee amicis ' [19] quidem nostris, vel omnino ullis hos-
pitibus parcitis, qui'^ tarn magnis pretiis pisces frivolos in-
dicatis, et florera Thessaliaj regionis ad instar solitudinis
et scopuli edulium caritate deducitis ? ^ Sed noii impune.
Jam enira faxo scias,'^ quemadmodum sub nostro^ magis-
rcdiicenx in forum cupcdhinriam,A quonam fx his, inqidt, emisti has quisquilias
pisciitm? Ostendu ipsi pusUliim senein residentem in (iiigulo ; quern statim olijui-
gans tono vocis acerhissimo pro auctoritnte adilicia, Jam ergo, ait, nee amicorum
noslrorum ralinnem hubelis, neque idlorum prorsus advenarum, siquidem tarn euro
vrnditis tiles pisciculos ; et rcdigitis hane urhem florcntissimam totius provincice
ThcsHdiw ad formam deserti et rupis inaccesscB, caritate opsoniorum. Sed non
remanebit inultum. Jamjam enim curabo sentias quo pacta improbi reprimendi
conducens Fnx. Id.— 2 D. s. in angulo sedentem. Yiilg. Qui in angulo sedebaf.
Lib. II, ' Omniiimqiie ora et obtutiis in imiiin qneinpiani, angulo secubantem,
conferuntur.' Colv. D. s. qui i. a. scdehat. Fiix. d. s. i. a. sedentem. Aldus
veie : d. s. in angulo scdebut. Genuina plirasi cum ilia snpeiiore \>. 44.
' iMenm conspicio. Hiimi sedebat.' Roald. Flor. sedebat. Elmenh.— 3 Jam,
inquit, jam necam. Sic xManuscripti oiuuts. Elmenh. Tam jam. Maiig. j(»M
jam. Bemb. Jam, inquit, n. Fate,in.— 4 Pareitis ? Quid. Concinniiis et melius
Bert, parcitis, qui. Wowerius. Bert, parcitis, qui. Recte. Scinpp. in Sijmb.
Venditatis. Viilgo indicatis. Colvius. Indicalis. Sic Bert. Flor. et Bas. 2.
venditatis. Elmenhorstius. Malo : indicatis. Nam et supra, ' Quod centum
nummis indicarent.' Brant.— 5 Scripserim primum (/ji/«cifis, abjecto niliilo-
niinus illo regionis. Infra libro tertio, inquit, ' Splendidissima et iinica
ThessalitE civitas.' Verba aiitem pritdicta aedilis sunt objuraiantia cnpedi-
narium, quod pisciculos minimos cariiis indicasset; sed coercitionem ejus ut
niinis lenem ridet Appuleius. Nam, praeterqtiam quod pisces pro pedibus
abjici per officialem snum et conteri pedibus a;dilis curaverit, etiam flagel-
loruin poena in venditorem animadvertere poterat, auctore Callistrato : ' Sed
ne quidem arcentur bonoribus, qui ab aedilibus Hagellis cjesi sunt. Quan-
quam jure siio aediles officio isto fungantur.' L. eos, qui : ft", de decurioni-
bus. Stewech. Ms. Thcssalica reg. Thessalia rcgio, iit supra: 'Si Tlicssa-
liam proximam civitatem perveneritis.' Sic Varro TtpovToMaaKaKcp: ' Libya
citrus.' Plautus Trinumnio : 'Arabia terra.' Cato 'Italia.' Sallustius
1. IV. Historiarum : ' Galliie mulieres:' alii alia. Nee unquam aliter Gel-
lius. Colv. SiGvitclnns Th regionis Ae\et. Sic Ovidius i. Tristium Eleg. 2.
Alexandrian! ' urbem Alexandri' vocat. Vide Colvii notas. £/««;/«. Thes-
salica eiiam Oxon. sed fru^tra. Adi ad p. m. 27. 'Thessaliam proximam
civitatem.' Oud. Ad instar. Alii instar. Elmenhorstius. Edulium. Al. edi-
lium, adulium. Inepte. Caritate ed. Palat. Oxon. Fux. Oud. Deducitis. Ms.
ducilis. PrtE vulgata scripturam nullam malo. Arnobius lib. i. ' Neque
nlla irruperit novitas, quae tenorem perpettium rerum dissociata continu-
atione deduxerit.' Cole. Diducitis. Vulgo ducitis. Elmenhorstius. Dedueis.
Mang. deducitis. Sic et Vulcanius. Putean.—Q In Ed. Scriverii sine causa
estsciatis. Oud — 7 Meo. Ms. JiOi^iro. Colvius. BGmh, nustro magisterio. Sic
MKTAMOin'HOSIiON LliJ. I. 107
tciio mali debeant coerccri. Et, profusa in medium spor-
tiila, jubct officialem suum '' insiiper pisces inscendere/ ac
pedibus suis totos obtereic.'^ Qua contentus morum seve-
litudine meus Pylheas, ac milii, ut abirem, suadens, Sufti-
cit mihi, o Luci, inquit, seuiculi tanta ha:c contumella.
His actis, consternatus ac prorsus obstupidus/ ad balneas
me refero, prudentis condiscipuli calido ^ consiiio et num-
mis simul piivatus et coeiia ; lautusque ad hospitium Mi-
Ion is, ac dehinc cubiculo, me reporto. Et ecce Fotis an-
cilla, Rogat te, iuquit, hospes. At ego ^ jam inde+ Milo-
nis abstiuentia3 coguitor excusavi comiter: quod viae vexa-
tionem noii cibo, sed somno censerem diluendam. Isto ac-
cepto, pergit ipse, et injecta dextra clementer me trahere
adoritui'.^ Ac, dum contor, dum modeste lenitor/ Noii
sint sub men adilutu. Et, effiiaa in terrnm fiscellu, imperat ministi-o xuo, ut as-
cendertt super pisces, losqiie conculcaret pccltlnis, Qmi sevcrttute discipliiue con-
tentus mens Pytliens, miliique niidor ut abscederem. Satis liubeo, inquit, o Luci,
affecisse senecionem hnnc tanto probro. Hoc facto, rtdeo ad tlitrinas perturbatus
animo, ac penitus stupcfactus, lidens me orbatuin pecunia simul, et ccena, slrenuo
consiiio met supieiitis condiscipuli. Et, cum lavissem, rerertor in doinum Milonis,
ac deinde in mcum cubiculum. Et continuo Eolis famula, Invitut te, ait, hospes
tuus ad ccenam. At ego, qui jam antea noveram parsimoniam Milonis, excusavi
me honeste ; quod putarem Jatigationem itineris non discutiendam esse esu, sed dor-
mitione. Hoc ad Milonem renunliato, venit ipse ad me, et manu binignc immissa
conatur me perducerc. Ac, dum moror, dum rcsisto verecundc, Non ante abibo
Col. Putean. — 8 Mang. p. incedere. Piitean. Incedere piirtbiehat N. Hcin-
sius. De liac conftisioiic agani infra. Oud. — 9 Eos obtercre. Totos obt. Al-
dus. Roald. Eos Roaldiis iiivenit in Eil. Bas. sec. ac Lugd. Sed in ceteris
ct Mss. reli(niis bene lotos. At elegaiitiiis ct pat. totos obt. habent Regius,
Fiix. (>ine suis. Pro morum Lips, divinavit in ore. Friistra. De ' official! '
adi Krisson. de Verb. .Sigiiif. ISEihi mox cxulat a Tiix. Oud. — 1 Mang. oh-
stupens. Putean. ^'ld^alum in Plauto et (jcljio iuvenias. Oud. — 2 Valido.
Sine dubio legonduni callido. Siniiiis ille I'elronii locus p. 18. ' Ridirc acu-
men non minus concionuni, (|uani caluniniantiuni ca;pinms. Quod nobis
ingenti calliditate pecuniani redilidissent.' Sciopp. in Sijmb. — 3 Ma. D'Orvill.
Ac ego, titi sapissinie erratur illo in Codice. Sexcenties Apideius ait ' At
ego.' A Fiix. abest jam, et mox pr^^bct comitem. Pro ipse in Pith. tpi.
Turn et non apparel in I'lix. Dein dcrtei-a D'Orvill. cum Kd. Scriv. ' Dux-
tram injectarc,' et'luitanlem trahere' juiixit (|uo(]ue Sil. iii. 1«1. ubi vide
Drak. Oud. — 4 Cuelt'crb. ja»n wji/tJ. Id.- ."i Mc trahcrc adorilur. Lalinum baud
est. Lego vel invitis libris, cum Cel. Drakenborcliio, adordttur. Vide ad
NOT/D
'' Officialem .sui/m] (llossariuni Pri- officialis.'
ca-o laud.iluni, ' Ta|i(<jTr)s- : apparitor,
108 APULEII
prius, inquit, discedara quam me sequaris. Et, dictum
jurejurando secutus, jam obstinationi 7 suae me ingratis
obedientem perducit ad ilium suum grabatulum, et resi-
denti, Quam salve agit, inquit,^ Demeas nostei?9 Quid
uxor ? quid liberi ? quid vernaculi ? ' ' Narro singula. Per-
contatur accuratius causas etiam peregrinationis mece.
Quas ubi probe protuli;* jam et de patria nostra, et ejus
primoribus,' ac denique de ipso praeside scrupulosissime
explorans, ubi me* post itineris tarn s^vi vexationem,
sentit' fabularum quoque serie fatigatum, [20] in verba media
somnolentum^ desinere, ac nequicquam defectum ^ jam in-
certa verborum salebra balbutire/ tandem patitur cubitum
hinc, inquit, quam mecum venias : et, sitbjungens sacramentum verbis, pertrahit me
jam invile obtemperantem sua pertinacicc ad ilium suum tectulum. Cumque asse-
dissem, Quam prospere vivit noster Demeas] inquit. Quid agit ejus coiijuxl
Quid filiil Quid domcstici? Omnia refero sigillatim. Inquirit diligentius
quibus de causis suscepissem hoc iter. Quas post quam narravi sedulo,jam inter-
rogans accuratissime de mea patria, ejusque primariis viris, postrcmoque de ipso
Prafecto, cum vidit me post molestiam tam usperw vies, defcssum etiam longo
ordine narraiionum, truncare media verba pra supore, et lassalum jam frustra
dubia vocum asperitate hasitare, sivit me demum ire cubitum. Tandem clapsus
pag. 111. 37. ' Me tractate adorta.'— G Dum contor, dum modeste renitor. Ms,
dum contor,et dum 7n. r. V,sis. I. cuntortummod. ren. Colviiis. Cunclor Dorv.
Guelt. et forsan sic Apul. semper t-t percunctor sensn niorandi. At contor
et ptrco/ffor sensu inqnisitionis. Et dum m. etiam D'Orv. Fiix. atque Oxon.
in quo sequeris. Pro Et dictum vitiose in D'Orv. Deinde. Oiul.— 7 Obstina-
tionis. Lego obstinationi,el inccrta verborum salebra: non, in ccrta. Wowerius.
Obstinationi s. Alii obstina(io7iis suce. Elmenhorstiiis. Obstinationi malim.
Brant. Ita habent Flor, et Oxon. cum Ed. Vnlc. sec. &c. uti emendavit
quoque vir ductus in Marg. Ed. Junt. post. In reliquis Mss. et Edd. obsti-
Ka<ioH(s «W(P, male, licet putes, fi excidisse. 0«(i.— 8 Fux. inquit, agit. Id.—
9 Ms. D'Orv. meus. Id.— 1 Ms. et Venet. vcnaculi. B. Ambrosius I. vw.
Epistolarum : ' Minus enini vile putatur servire lihero : geminatur autem ser-
vitus, nbi servitur vernaculis.' Cole— 2 Pertuli Aldus. Latinius sane per-
ferre causas, quaui prnferre. Roaldus. Rom. pertuli, male. Elmenk.—Z Bert.
primatibus. Idem. Bert, et Oxon. Mss. primatibus. Pric. Secutus est Scri-
verius. Sed vide ad p. m. «3. Oud.—A Tb me non est in Bertino. Elmenh.
—5 Ms. scnsit. Colvins. Item Palat. Pith. D'Orv. in quo male fatigatus.
Oud.— 6 Idem sonolentum. Colvins. Al. somnulentum. D'Orv. somnolenlibus.
Verum est, quod ex Oxon. dedit cum Pith. Junt. pr. aliisqiie Pricaius somno-
lenlum, ut apud Marc. Cap. Solin. alios. Oud.— 7 Benib. rcfectum. Puteaii.
8 Oxon. balbutientem. Male Edd. quiedam divisim in cerla, Oud. — 9 Con-
NOTiE
' Qui</ rer«ac«/ij Vcrnaj ct vernnhe emli, ant facti: hinc vernaculum
sunt servi ex aiiciliis domi nati, non quicqnid domi natum et domesticum.
MKTAMORFHOSCON LIU. I. 109
concederem.9 Evasi aliquando rancidi senis loqiiax et fa-
melicum convivium, sonino, non cibo gravatus : casnatus
solis fabiilis. Et, in cubicukjm reversus, optataj' me quieti
reddidi.
sum ex caena verhosa et famelica sordidi senis, onusttis sopore, non dapibus, pasdis
tantumfabtdis. Et regressus in cubiculum tradidi me cupito somno.
cedere. Vulg. concederem. Colvius. Rom. concederem. Elmenh. — 1 Col. Bas.
Let 2. Ro. exoptatie. Co\viasi. BasW. exoptaice. Elnienhoistitis, Sic quoque
Ed. Elm. et Piic. sed Mss. et Edd. ceteras liabent opiatce. Ond.
APULEII MADAURENSTS
METAMORPHOSEON
LTBER II.
Ut primum," nocte discussa, Sol novus diem fecit ; et
sorano simul emcrsiis ^ et lectulo, anxius alioquin^ et ni-
mis cupidus cognoscendi qua? rara miraque sunt, repiitans-
que me media Thessaliae loca tenere, quo artis tnagicae ^
nativa ' cantamina totius orbis consono ore celebrantur/
fabulamque illam optimi comitis Aristomenis de situ civi-
tatis hiijus exortam,^ suspensus alioquin et voto simul et
Statim (if que Sol nriens reddidit terris luccm, dissipaiis tenehris, ego exsiUens e
sopore simul cl e lectulo, ccferum soUcilus, et supra modum avidus videndi quce
singularia sunt et admirandd, recogiiansque me versuri in media TItessaliu, in qua
genuina inantlameuta arlis MngiccE fcruntur habere originem unanimi cnnsensu
totius terra; revoheiisque illam fahulam boni mei comitis Aristomenis, quam
inceperat occusione positurw hujus urbis, contemplabar omnia curiose, solicit us et
1 At primum male in D'Orvill. et dein eversus quoqiie in Ed. Beroald.
erroie typogiaphico. Oudendorp.—2 Venet. ecersus, male. Teitullian. de
Canie ChristI cap. 6. ' Apelles, posteiqnam a disciplina Maicionis in
niulierem carne lapsus est, et dehinc in virgine Philnmene spiiitii ever-
sus est.' Resciibe, sp. emersus est. Elmenhorstiiis. — 3 Native in Fiix.
Oudendorp. — 4 Celebrentur. Vulgati celebrantur. Colvi\is.— 5 lidem : singula.
NOTiE
^ Media Thessalia loca tenere, quo gio est Graeciae vicina, ubi Magia
CTtis magica, (Sfc] Hinc Tliessala mu- viget plurimum, et herbee Magicse
lier pro venefira sa'pe positum repe- abundant. Qnare ab aliquibus ilia
rire est. Horat. Epod. iv. ' Qu.-e [Magia] dicitur inventum Tbessa-
sidera excantata voce Tliessala Ln- lum.'
nanique coelo deiipit.' Ad quern lo- ^ De situ cititatis hujus e.rorlam]
cum ejus Scholiastes : ' Thessalia re- Scilicet occasione propinquitatis ur-
APUI-EII MI'TAMORPIIOSEON LIB. II. Ill
stuflio, curiosc singula'" considerabam. Nee fuit in ilia
civitate, quod aspiciens, id esse crederem quod esset : sed
omnia prorsus ferali murmure in aliam eHigiem translata ;
lit et lapides quos offenderem, de homine duratos/ ct avcs
quas audiiem, indidem plumatas/ et aibores quae pomoe-
rium ambirent, foliatas similiter, et fontanos latices de cor-
poribus*^ humanis fluxos crederem. Jam statuas et ima-
gines incessuras, parietes locuturos, boves et id genus pe-
cua^ dictnros^ praesagium ; de ipso vero [21] coelo et ju-
baris orbe subito venturum oraculum. Sic attonitus, immo
vero cruciabili desiderio stupidus, nullo quidem initio^ vel
omnino vestigio cupidinis meae reperto, cuncta circuibam.
Tamen ' dum, in luxu nepotali, temulento similis ' ^ ostia-
desiderio aliquid minim videndi, et diligeJitia in illo investigando. Nee quicquam
fuit 171 ilia urbe, quod, cumintuercr, jndarem rcrcra id esse, quod erat: sed crede-
ham cuncta esse Iransmutata in aliam formam Magicn susurmmine ; udeo ut
existimarem suxa, qua inveniebam, obriguisse ex hnminibus, et volucres, iiuas
audiebam, ex eadem humana forma plumus induisse, atque uibores, qua cingebant
pomcerium, eadem amissa natura, fuisse amictas frondibus, et aquas fontium
Jiuxisse ex corporibus hominum liqucfactis. Jam putabam signa et siwulacra
ambulnfura esse, parietes locuturos, boves et similia pecora vaticinalura ; oraculum
vero allatum iri derepcnte ex ipso calo et disco Solis. Hoc modo suspciisus, aut
potius stupe/actus tehementissima cupidilate, percurrebam singula, nullum inve-
niens rudimentum, ac ne indicium quidem eorum, qua cupicbam, Dum tamen pcr-
Colv. Singida. Alii cuncta. Elmenh. Lipsiani et Pitii. lihri srriptarani
exprpssere etiam Vulcan, et Wi.wer. sed singula rectins dant ceteri Mss. et
Kdd. Curiose abest a Pith. Oud.—6 Fortassis rectins, cruoribus. Woweriiis.
AVi'i, cruoribus h. Kertc. Elmenh.— 7 Id g. p. diclura. Ms. id genus ignorat. Ce-
tenim in eodeni elidm dicturas. Colvius. Li|)sii Codex id gemisignorsit. i-l-
innih. — 8 Lipsins nialit indicia. Colv. Elmenh. Quo I'arit Fnx. Cod. in (jiio
indio. Oufl.— 9 F. Tandem. Grosl. Nil nmto. S;vpe lia'C particiila pra fi^itur.
Vide ad Cas. et Suet. Oud. — 1 Dum luxu tern. sim. Sciipta hsrc lectio.
Viilgaria : dum in luxu nepotali simul. Sic lib. viii. ' Indignanti siniilii.'
NOT.E
bis Ilypatsp narrarc cocperat Aristo- bum est iH(//(/rm. Si'^n\(icsit ex iisdem,
mencs rpiai sibi niira in ilia contige- nempe, liominii)us, ex quibns existi-
rant, nt videre est initio libri prinii. niabat dnratos lapides. Utitnr et
<= Lapides de homine duratns, Sfc] lib. iii. iioc vocabido: ' Et inipcr-
Qnid de istis niagicis poitentis sit tire nobis nncluhun indidem,' id est,
rredendiim vide apud D. Aiignsti- ex eadem pyxide, undc Pampliilcii
nnm, lib. xviii. de Civitate Dei, sumentem videiat.
cap. 18. *■■ Pecuu] Nonins : ' Pcctia, ct pe-
'' Indidem plumatas] Frnsira I'ri- ciida, ita nt pecora veteres dixernnt.'
ca-ns reponere cogitat t6i(/<'>n. I'ro- Plant. Mercatore: 'Mi senex, non
112 APULEir
tirn singula pererro,^ repente me nescius ^ forum ciipedinis
intuli. Et ecce, mnlierem quampiam frequent! stipatam
famulatione-^ ibidem gradientem, accelerato vestigio com-
prehendo. Aurum in gemmis/^ et in tunicis,ibi inflexum,'^ ''
hie intextum/ ' matronam profecto confitebatur.'' Hujtis
adiigerebat lateri senex, jam gravis in annis,^' qui, ut pri-
mum me conspexit. En, inquit, Hercules, Lucius: 9 •" et
ragor totiim oppidum ab oslio ad ostium, gressu ehrium referens, deveni subito
incogitans in forum aipedinarium. Atque iln grandilo gradii assequor quandain
fwminam cinctam magna servorum numero, illic ambulantem. Aurum, quod habi-
hnt ingenis, et inrestihus, in illis intorlum, in his vera inlcximn, oslendebat pro-
fecto fceminam ease primariam. Hide astabat scnex jam gratidavus, qui statim
atque me vidit, Hie est eerie Lucius, ait, et me osculatur. Et statim insusurruvit
Floridis : * Canenti similis.' Gelliiis : ' Oscitans et lialliicinanti similis.'
CoU. Palat. dum incessu t. Foitassis Appnleins scripseiat : Tamen dum
lixcp temulento s. Woweiius. Fax. Tamen dum in luxu temuknto hostiatim simul
s, pererro, apertms. Roald. Scalig. rfum lixce temulento similis. Palat. di»n »/-
cessut.s. Cod. Lipsii : dum luxu temulento si7nilis. Ego retimii Bertini et
Florentini Codicis lectionem : dum in luxu nepotali simul. Elnienli. — 2 Reg.
percurro. Ond.— 3 Vul.inscius. Elmciiliorstins. Giielferb. nescium f. cupidi-
7ns. Ond.— 4 Fior. famulitione. Elmenii. — .5 Rerte Berlin, genis. Sciopp.
Syml). Genis. Iia Beitinus. AW'x, gemmis. Elmenh.— 6 Mavult Lipsins im-
plexum. Colvins. Brantins. Flor. inflessum. Elmenh. — 7 Intextus Palat. Fux.
Oud.—8 In annis. Sic Flor. et Aldns. Herat, lib. i. Satyr. 1. 'Gravis annis
Miles.' Elmenh. — 9 Hie Lucius, Dele rh hie ex Flor. Elmenh. — 1 Quid. Rom.
NOT^
didlci bajulare, nee peeua rnri pas- < Hie intextum'] In tunicis. Ovid,
cere,' &c. Est a singnlari ' pecn.' lib. Metamorplios. iii. ' Et pictis in-
Idem Plantns, Trncnlento, dixit textnm vestibns anrnm.'
' sqnamosnm pecn,' de piscibns. ^ Matronam profecto confitebalur'\ Id
^ In luxu lineessu'] temulento similis, est, ostendebat, jirofitebatiir, denion-
^c.] Lectionem banc editionis Scri- strabai. Juvenal, similiter : ' Mors
verianap, et Mannscripti Palatini, ut sola fatetnr Qnantula sint bominum
planioris ac minns remoti sensns, corpnscnla.'
libens pra-fero ei, qnam oggerit Sea- ' Jam gravis in annis] tJ) ' in ' bic
liger, et post ilium Pricapus, lixa non ex communi nsu positnm abun-
temulento, Sfc. dare videtur, at faniiliare est Apn-
s Aurum in gem. [gems'] Sic malo, leio : sic infra boc libro dixit: ' Vini
nt in vulgatis est, quam quod enien- caduni in aetate pretiosi,' et, ' In
dant, in gemmis. Aurum in genis aspectn micantes ;' quod semel nio-
suiit inaures anreae, quae ex auribus nnisse satis sit.
in genas dependent. ■" En, inquit, Hercules, Lucius'] Ex
'' Ibi inflexum] In genis nenipe. boc loco male a librariis et exscrip-
Inaures enim ex auro in fila ducto toribus intellecto factum est, ut qni-
atque intorto fiunt. dam Mss. Codices bunc tituliim
METAMORPHOSEON LIU. H. 113
ofFert osciilum, et statim, incertum, quidnam,' in aurem
mulieris ogganuiit."^ Quin, inquit etiam, vel ipse parentem
tuani" accedis et salutas ? 5 Vereor, inquam, ignotae mihi
fcemin£e.° Et statim rubore+ suffiisus, rejecto^ capitep
in aurem matrmicB nescio quid. Quidni, inquit, adis, ntque salutas matrcm tuam ?
Non audeo, inquam, salutare mulierem quain non novi. Et subito erubescens re-
Codex, qtiidnam. Elmenh. IMale sic notat Elmenhorst. Quidnam est vul-
gare. Sed quid est in Ecld. Rom. Junt. ntraqiie, et Aldi. In Oxon. Cod. inc.
quid sit. In Pitb. incurrit quidnam. Ond. — 2 Sciiptus liber, oggannit. Col-
vius. — 3 Quin, inquit, etiam, ipse parentem t. accedis et saluta. \ iiig. vel ipsam
parentem. Colviiis. Fux. Cum, inquit, etiam vel ipsam prope parentem t. a. non
male, nt intVa. Roald. Bert, etiam vel ipsam parentem. Pal. et Fl. accedas et
su/iiia. Elmenh. — 4 Aldiiius Codex : in »'tt/;o)'e. Niini,ut supra: ' Senex gravis
in annis :' et lib. viii. ' In liebeti pigritia ferox ?' Colv. In rubore. Sic Al-
dus. Tb in non agnoscit Flor. et Rom. Supra tamen dicit: ' Senex gravis in
annis :' et lib. viit. ' In liebeti pigritia ferox:' et lib. ii.' ' Vini cadum in
•tEtate pretiosi.' Elmeiih. — 5 Putavi legendnm : dejecta, ut lib. ill. ' Capita
in terram, immo ad ipsos inferos jam dejecto :' et: ' Dejecto itaque et quas-
santicapite, ac demussata temporali coutnmelia.' Colv. Lego J'tiec/o. Wowe-
rius. Prffcessit proxiiue jusstini euni accedere ad parentem suam salutaudi
gratia. Itaque Stewechius ibi<leni non credit, tarn liberaliter educatum, ut
iste erat Lucius, caput rejecisse: et, ciini summa humanitate opus erat,
niaxime inhiimanum et irrcivilem se prsebuisse. Ideo substituit retecto: ante
Wower. at alii legendnm puiaut, dijecto. Ego inveteratis scriptura; fidem
non forcillaverim. Nam taiituin vult Appuleius, negasse se capitis abnutii
ad mulierem accedere ij;notam. Rejiccre autem nos caput eo casn etiam
liodie sciunt quibus oculi. Hincque pro vera defenderlm lectionem Manusc.
codicis lib. x. ubi de se jam asino Noster : ' Et priraura nie quidem niensam
accumbere suffixo cubito, dein alluctari, et insultare primoribus pedibiis
perdocuit : quodque esset apprime mirabile, verbis nutum accommodare, ut
quod noUcm, rejccto capite, quod vellcm, relate nionstrarem.' Bene tibi
sit, ubicumque es,Giselinc, virorum oi)tinie, ciijus beneficio membranaB iliac
in amicissinii utriusque nostrum Lipsii perventrunt niauus. Namabstpie iis
esset, legeremus adlmc : quod nollem, relato, quod vellem, rejecto ca. m. quo
nihil naturae rei magis contrarium. Nam de eo ita Gellius lib. x. cap. 4.
' Sicut, cum annuiinus et abnuimus, motus ille quidem vel capitis vel oculo-
rum a natura rei, quam significat, non abhorret,' Sec. Saiu; capite inclinato
approbasse homines, haurimns ex fabula illalcpida Suetonii Caligula cap. 38.
cujus apping;iMi verba : ' Nota res est: Aponio Satmnino, inter subsellia
dormituiite, inonituui a {^aio pra'concm, ne pr;vtorium viruui crehro capitis
raotn uutantem sibi prateriret : nee dicendi linem factum, quoad xiii. gia-
NOTiE
pracferant, Lucii Apuleii Hkrculis " Parentem tuaml ' Parens' liic
Mai)Alrensis, &c. ubi Apideio cog- anioris et veuerationis vox est, non
nomen attribuitur Jlerculis: putaruut cognationis.
nimiruin voccm, Hercules, qua:- hie " Vereor ignotic mihi faminw^ 'Ap-
asscverantis est et jurantis per Her- x^'^'M^s pro, ignotaui f(i:n>inam.
culcm, unnm esse ex Apuleii nostri '' liejeclo capile'\ Dum oblatum os-
nouiinibiis. cidum vitat prac verecundia.
Dclph. el Var. Clas. Apul. H
114 APULEII
restiti. At^ ilia obtutum in mc conversa, En, inquit/ sanc-
tissimae Salvise matris "^ generosa probitas : ^ sed et cetera
corporis inexplicabiliter ad regulam cougruentia,^ inenormis
mnnsi itmnotus, capite recUnato in nlteram partem. Verum ilia oculii in me de-
fixis, Ecce, inqiiit, generosa sobules castissima ejus parentis Sulvice ; sed et reli-
quum corpus respondet ipsi tnirum in modum, et ad amussim, altitudo modum non
diatores H. S. nonagies ignorant! addicerentur.' De utioque modo strictim
Quintilian. lib. II. cap. 3. Oral. Instit. ubi agit de snperciiiis: ' Anniiendi
qiioquc et reniiendi ratione dimittuntiir aut allevantnr.' J. Gruter. Suspic. (I.
IV. c. 4.) Bert, et Cotvius dejecta. Elmenli.— 6 Ms. D'Orv. ac. Yide p. ni. 75.
Ond. — 7 Ed. Vicenf. Et inq. Fiix. rem inq. Id.— 8 Proles. Rom. et Flor.
probitas. Elmenli 9 Vide, qiiaeso, nnni recte restitiierini ; sed et cetera cor-
poris ex. ad reg. q. d. aliquid affiant: [sic] Omnia, iiiquit, lineanienta ma-
ternse formae in tilio ohseivata, non secus atque si ad regulam, ad aniiissim
hie factus sit, ad qnam examinare et formare snasolent diligenter architecti.
Pariter lib. ii. extrenio emendandnm videbatiir et illud, ' Sed cum primam
plateam vadimus,' geminatione videlicet unius syllabse, et rescribendiim,
plateam iiivadimus : qua plirasi dicetlib. ill. ' Populum sic adorat:' alibi alia.
Stewech. Inexplicabiliter. Sic niembranaceus liber: in cujns margine nota-
turn, alias iegi inexecrabiliter. Debebat esse exeequnbiliter, quod passim vidgo
legitur. Ro. Bas. i.aqualiter. lib. xi. ' Inexplicabili voluptate divini simu-
lacri perfrnebar.' Pro affingunt vulg. affigunt. Abest sunt a Ms. Colvins,
Qua diligenter aliquid affingunt. Hand dubie haec ab aliena sunt nianu. Wo-
weriiis. Aldus pro excequaliter liabet exaquabiiUer^ et pro affingunt, affigunt,
quod est in Ms. Verum tamen audeo reclamantibus libris delere ilia pos-
trema, quae sunt a mala manu voceni regulam explicante, qua d. aliquid affin-
gunt. Roald. Quod viderim ab optimo INIs. abesse voculam sunt, probabili
conjectura prajcedentibus quoque verbis quatuor q. d. a. a. status contro-
versiain movebam ; et suspicor sane adulterina esse ; ineptum scilicet alicu-
jus additamentuni, qui regulam nobis, si Diis placet, describere volebat.
Audacter igitur rescripserini : sed et cetera corporis inexplicabiliter ad regulam
congruenlia. Ea qualis sit, Seneca proponitEpist. lxxii. ' Hoc nee remitti
iiec intend! posse non magis quam regula, qua rectum probari solet : quam
si flectes, quicqnid ex ilia mutaveris, injuria est recti.' Usum etiam ejus ita
explicat Vitruvius lib. vii. ubi de tectorio opere : ' Longitudines ad regulam
et lineam : altitudiues ad perpendiculuni; anguli ad norniam respondentes
exiguntur.' Videndus et Galenus lib. i. de Temperam. et Nonius in ' Ex-
amussim,' et ceteri. Nam non excndo commentaria. Grut. in Suspic. 1. iv. c.
5. Sed et cetera corporis inexplicabiliter ad regulam congruentia. Sic edidit
Vulcanius, suadentibus Scaligero et Grutero. Rom. et Aldus : s. e. c. c. ince-
quabiUter a. r. qua diligenter aliquid affingunt, sunt congruentia. Flor. i. sed et
cuncta corporis execrabiliter. Flor. 2. sed et cetera inexecrabiliter a. r. qua dili-
genter aliquid affingunt. Berlin, c. c. execrabiliter quam diligenter aliquid assig-
nant. Male. A fabris sumsit metaphoram. Zachar. c. 4. 1. vocatur yiwyie-
rpiKhv ffxoiviov. Esai. 33. vs. 2. (nvaprlov yewfierpias. Elmenli. Inexplicabiliter.
Ita Ms. et in margine, inexecrabiliter. In vulgatis est exaquabiliter. Malim
propius Appuleianum stylum inextequabUiter. Brant. Lego: en! extequabi-
liter. Putabani aliquando exasciabiliter. Forte non male. Ilia vero, quaj
in Mss. nouuuUis leguntur, </.(/. al. cffingunt (sic lego, non affingunt), glossema.
^ Sahice matris'] Quam fuisse ex Plutarciii ChaEionensis genera dixit, lib. i.
METAMORPHOSEON LIB. 11. 115
proceritas/ succulenta' gracilitas, rubor temperatus, fla-
vum et inaffectatuni^ capillitiiim ; oculi ca^sii quidem,' sed
vigiles, et in aspectu raicantes prorsus aquilini/ quoqiio
versum floridi :'^ speciosus et immeditatus ^ incessus. Et
adjecit : Ego te, o Luci, meis istis manibus educavi : quid-
ni ? ^ parentis tuos non raodo sanguinis, verum alimoniariun
etiam socia.^ Nam ex ^ familia Plutarchi ambae prognatae
cxcedens, corpus ita gracile, ut tamen sit sued plenum, rubor moderatus, coma
flava, et absque ajfectatinne ; oculi cwrulei quidem, sed experrecti, et acic tarn per-
spicaci, quam sunt aquilarum, dcniquc omni ex parte speciosi ; grcssus decorus, et
inajfectatus. Et addidit : Ego te nutrivi, o Luci, his meis manibus. Ncc mirum
tibi videri debet, siquidem particepsfui cum tua matre non tantum sanguinis ejus-
dem, sed etiam educationis, Nos enim anibie oria: sumus ex slirpe Plutarchi, una
sunt verborum superionim. N. Ileinsius. — 1 Succulenta. Flor. suculenta. EI-
nienb. Ita et sucus semper exarari in Mss. optimis, sexcenties momierunt
eniditi. Male in Edd. pp. inennrmis succul. procer. Vide Comin. ct Abres-
obiuni ad Aristaii. Epist. p. 115. Oud. — 2 Sine niniia cuia, ac siio ingenio
tlexum oapillitiuni, (it bene Petronii verbis exponit Piica?us. IVIale ergo
.Scriverii Ed. ineffectalum. Sic ' inaif<'Ctata gesticnlatlone ' lib. x. pag. 234.
Id. — 3 Ms. ccEci siquidem. Colviiis. Sic et Palat. Pitb. Fiix. Guelf. Celsi
siquidem D'Orvill. Oud, — -4 In aspectus mieantes prorsus aquilinos, quoquo versum
floridi. Ms. in aspectu mieantes, prorsus aquilini, quoque flor. Viilgati : in as-
pectus m. p. aquilinos, floridus, speciosus, et immediatus incessus. Et quidem
ego etiam scribi posse pntai)am : in aspectu mieantes: prorsus aquilini, quoquo-
versum floridi. Hoc magis ai)positiun oculis. Vuig. quoq. floridns, tanqiiam
de incessii. Colo. Emcnda : in aspectu m. p. aquiUno. Woweriiis. Fiix. in
aspectu viinores prorsus aquilini, quoquo versum floridi, niagis ad rem. lioald.
In aspectu mieantes prorsus aquitinn. Sic edidit Colvins. In Flor. est; in
aspectu m. p. a. Aldus : in aspectus m.p. aquilonis. Rom. i. a. m. p. aquilinos.
Roaldus: in aspectu minorcs p. a. Male. Pro floridi Vlov. floridum. Bertin.
fioridus. Elmenli. — 5 Ven. Bas. 1. et 2. immediatus. Colvius. Quid si immc-
tatus? Petron. [c. 126.] ' Quo incessus tute [f. scitc^ conipositus, et ne vesti-
gia (piideni pedum extra mensuram abcrrautia r' Et alioquin infra lib. ix.
pro metalorum, meditatorum in Ms. erat, mediatorum in vulgatis. lirant. — 6
Ms. quid lu. Colvius. — 7 Socia J'ui. Thfni ex scripto libro a nobis additum.
Colv. Radit aures meas voxfui: quia tamen in Ms. reperitur, reformai)am
leviter: etiam socia, quoniam exfam. Si tamen nieo niodo agere iiccret, fbras
in malani rem extruderetur. iirut. in Susp. 1. iv. c. 7. Dele rb/jti ex Bert,
ct Flor. Elmenli. — 8 Vulg. Nam et. Colvius. Bertin. n, def. Bas. pr. n. tt
NOTiE
' Inenormis proccritas] Tacit. lib. Pricaius. Sic lib. x. ' oculis in as-
XII. Annalium: ' decoram procerita- pectu minacibus,' ubi ' in ' abuudare
tern' dixit. Contra Siicton. de \i- videtur ; ut paulo supra nionui. Nota
tellio: ' Erat enim in eo enormis aquihe perspieacitas ct vigor oculo-
proceritas.' rum, ad Solcm ipsum non connivcn-
• In aspectu mieantes prorsus aqui- tium.
lini] Sic recte scrib< ndum monet
IIG APULEIl
sumus, et eandem nutricem simul bibimus, et in nexu^
gerraanitatis una' coaluiraus: nee aliud nos quam dignitas
discernit: quod clarissimas ilia/ ego privatas nuptias feci-
mus.5 [22] Ego sum Byrrhaena+' ilia, cujus forte saepicule
nomen inter tuos frequentatum educatores retines.^ Ac-
cede itaque ^' hospitium fiducia, immo vero jam tuum pro-
prium Larem. Ad 7 hsec ego, jam sermonis ipsius mora
rubore digesto, Absit, inquam, parens, ut Milonem hospi-
tem sine ulla querela deseram : sed plane, quod officiis in-
tegris potest effici, curabo sedulo. Quoties itineris hujus
ratio nascetur, nunquam erit ut non apud te devortar. Dum
hunc et hujusmodi serraonem altercamur,^ " paucis admo-
suximns lac cjitsdem nutricis, et simul adulevimus in vinculo consanguinitatis. Et
nihil distinguit nos prater gradum honoris: quia scilicet ipsa nupsit clarissimo
viro,igo veroprivato. Ego sum ilia Byrrhcena, cujus nomen fortasse recordans,
utpote\uod sapius celebratum fuit inter tuos nutriturcs. Diverte ergo confidenter
in nostras ades, quce iibi erunt instar proprice domus potius quam hospitii. Ego
dissipata jam vereciindia spatio temporis, quod insumscrat loqucndo, ad ea sic re-
gpondi : Absit, o mater, ut discedam ab hospitio Milonis absque ulla querela causa.
Sed faciam diligenter quicquid poterit a me fieri, salvis officiis hospitulibus. Quo-
tiesiumque orietur occasio veniendi in linnc urbem, semper iitar luo hospitio. Dum
hcec et similia verba ultro citroque commutamus, post paucos passus peractos deve-
similia. Oiid. — 9 Lege c\ Romano innexu. Elmenli. in Add. Sic etiam Be
roald. At amat Auctor simplex nomen nexum. Vide Indicera. Oitd.—l
Pro una Bert, habet amba. Sciopp. in Symb. Elmenh. Abest to }ina a Regie,
et Fux. Oud.—2 Mss. D'Orv. Fax. Pal. et Ed. Junt. post, ilia clar. Id.— 3
Ya\g.fecerimus. Colviiis. Ms., fecimus. Roaldiis, Sic et Pal. D'Orv. Reg.
Sec. Sed Flor. Berlin. Pith, cum Edd. pp. et Vale, fccerimus. Oud.— 4 Byr-
rhena. Scribe Bijrrhana. Bvppaiva, Oehs, d^aiva. nv^pos, irippaiva.. IVoicer. — 5
DOrvill. ret. freq. educ. Reg. Fux. educ. frequenter ret. Oud.— 6 Vitiose ita
Lips, inquam Pal. et mox, immo jam vcro jam. Dein tuum non comparet in
Bert. Id.— 7 Ed. Vic. At. Junt. pr. At hie. Male. Pag. 28. ' Ad ha;c ego:*
ubi vide. Adhnc Pith. Id.—S Alteram banc et non bonam scripturam pnto;
piobe rmendare \idcoi-, alternamus: ad earn modum dicti Horatio ' alterni
sermones,' dftoi/SoToj \dyoi. Festum audi: ' Altercatio [inquit], jurgatio, al-
ternatio, per vices successio.' Appuleius hoc eodem libro : ' Sequensque, et
tertium inter nos vicissim, et fVequens aitcrnat poculum.' Corrigendum simi-
liter, mea opinione, lib. ix. ' Atque illos, qui nieae tutelce pervigiles excubias
agitaverant, ausculto de nieis alternare fortunis.' Nam, quod ibi editur, al-
iercari non placet. Iterum dicto libro nono frequentatum in omnibus editi-
NOT^E
« Ego sum Byrrhcena] Ut a 0ebs fit " Sermonem altercainur] Ultro citro-
04aiva, Dea, sic a Uv^pos nvppaiva, et que serimus, liiec invitando, ego re-
inde, tenui matata in medium, Bi;^- cusando. Quod dicit Arnob. ' ser-
^aiva. monem altercabilem conserere.' Me-
MKTAMORl'HOSEON LIB. II. 117
diim confectis passibus,^ ad domum Byrvhainae pervenimus.
Atria longe pulcherrima/' columuis qnadrifariara per sin-
gulos angulos stantibus, attolerabant ' statuas Palmaris
Deae.'' Facies quaqua ^ piimis explicitis,^ sine gressu 5
nimusad ades Byrrhccna. Atria erant mimijicentissima, qiue sustentabant signa
DecB Vidorice columnis erect is quadripartito in singulis iiTigulis, Simulacra, ex-
onibiis: ' Jam his pociilis niiituo altercantibiis,' repono, alfernantibus. Riirsus
apud enndem libro v. ' Sic secum alteicautes,Qai,soror, dicimns,' &:c. nia-
liiii alternantes. Stewech. Piitavi aliqnando scribeuduni, s. «/ie)?mMWs. Sed
jam nihil muto. Altercare seu ultcrcari nihil aliiid Appuleio, quam, fabulari,
verl>igerare : ct qnandoqne idem, quod alternare. Colv. Altricaimir perpetua
scriptina in Ms. itaque conseivanda. Roald. Male Stew. a/^ejvia/«MS, Roald.
altricamur. Vide Indicem. Elmenh. Adde Pricaeum. ^Zfcrcarinon solum sig-
nificat, rixari, sed etalternos serniones jacere. Reg. Fux. liic quoque, et ahi
1. II. p. 40. V. p. 98. VI. p. 197. I. IX. p. 178.200. 1. x.p. 220. dant fl/fric. Frus-
tra. Olid. — 9 Tempus fuit, cum legerem spatiis ; cum scireni paium Latine
dici passus cofificere. 8ed, seiisu postulante, vulg. lect. retineo, ut ad TrpoXSvra
potius referatur, quam TrepLiraTodvTa. Roald. — 1 Attollebant. Ms. attvlerabant,
et in marg. ^\, ac tolei'abant, Colv. Vnx. attolcrahant staliias, nt exriou rod AvkIov :
ut infra pag. 171. ' Mensula leliquias tolerans :' et pag. 240. ' Paivulnm
quendam sinu toleran;'.' Roald. Flor. et Lipsii liber, attolerabant. Ehiienh.
Bene, ut inf. ' Mensula coenae totius houestas leliquias tolerans.' Brant.
— 2 Palmaris DecB facies quaque. Emendo: quaqua. Itideni lib. v. ' Con-
valles lacunosEB cavjeque nimium spinetis aggerataj et quaqua versus lepo-
sitae.' Perperam eniui in vulgatis codicibus supposueie quanquam versus.
Similiter et lib. xi. De Asino, ipso principio libri, sciibo : ' Quoquo ritu,
quaqua facie, te fas est invocaie :' in Parisiensi editione et Beroaldina reti-
nncrant quaque facie, non recte, ut opinor. Stewech. Quaqua pinnis. Vulg.
quaque pinnis. Ven. primis. Coivius. Finis Par. Ms. Oud. — 3 S. g. Ms.
NOTiE
lius ergo a^^frcamwr legas, quam alter- erat, qua parte lux in totum atrium
camus. diffundebatur. Plura vide apud eun-
" Atria longe pnlcherrima'] In Mag- dem Vitruviuni, lib. vi. c. 3.
naluui domibus post vestibulum se- " Palmaris Dea] Victoriae, cujus
fjuebatur atrium, introiiuntibus ob- insigne palina, item et laurus. Porro
vium, ex Vitruvio, forma oblonga, Deam Victoriam fecerunt antiqui, ut
columnis circumdatum alas consti- Concordiam, Pacem, Libcrlatem, et
tuentibus. In medio erat impluvium multas alias.
sen spatium quoddam, per quod aqua >' Pinnis explicilisi Hie erat Victo-
pluvia ex ceteris a^dium tectis in riae habitus. Claudian. de Laudibus
subjectam areolam derivabatur, ope Stilichonis: 'Ipsa duci sacras Victoria
colliquiarum, et stiilicidionnn. Ilhid panderet alas, lit palma viridi gau-
imphivium lumen haljebat in sumiiio dens, et amicta tropa-is.' At Ni'ktjv
latum non minus quarta, nee magis 6.-nrfpov, alls carentem Victoriam,
tenia parte latitudinis atrii : (luod Allienienscs solerii commento forma-
lumcn ficbat deficicnto Iiiue indc vcrant, ne scilicet ex Athenis cvo-
tecto, sicque atrii medium sub dio laret, qucuiadmoilum refert Pausa-
118 APULEII
pila3 volubilis,'^^ instabile vestigium plantis roscidis deci-
tantes ; ^ nee ut maneant inhaerent, et jam ^ volare credun-
tur. Ecce7 lapis Parius'' in Dianam factus tenet libratam
totius loci medietatem : signum perfecte luculentum, veste
reflatum,'' procursu vegetum, introeuntibus obvium, et ma-
jestate numinis venerabile. Canes utrimque^ secus Deae
latera muniunt ; qui canes et ipsi lapis erant. His oculi
minantur, aures rigent,9 nares hiant, ora sajviunt ; et, sic-
unde de proximo latratus ' ingruerit, eura putabis de fauci-
bus lapideis ^ exire : et,^ in quo summum specimen operae
pansis in utramque partem alls, instabilem gressum leviter figentia pedibus rorulentia
absque motii sph(er(B volubilis, cui hisistunt, non inhcerent quasi mansura, sal jam
putuntur volare. Marmor vero caiididum exsculptum in Diancc effigiem collocatum
est in ipso totius loci medio ; qua staiua omnino splendida est, luciniis veluti ven-
torum arbitrio volitantibus, sic dinposita, ut videatur currere, occurrens intrantibus,
veneranda ob majestatem ditinitatis, quain reprcesentat. Canes stipant latera Decs
ab utraque parte, qui canes erant qnoque marmorei. Hi liabent ocidos truces,
aures arrectas, nares apertas, rictum ferocem : et, si latratus auditusfuerit alicunde
ex vicinia, credes eum prodire ex gutturibus lapideis illoruni canum. Et, cutn
supergressu: recte. Roald. Elmenh.—i Male qxMamvolubiles. Pila volubilis,
non faries statiianim. Colv. Instabdis Pith. Oud. — 5 Non capio illud deci-
tantes, uec satis integrum mihi visum. Malebam delibantes. Vestigium
plantis delibaie videbantiir ipsaj statiiae Palmaris <ieae ; hoc est, siimniatim
duntaxat contingeie tenam in lapide videbantur. Colv. Lego deicitantes, sive
qnod idem est, dcjicitantes, id est, dejicientes. i^raw^ — 6 Piic. at jam. Edd. Ber.
Bas.pr.etiam. Deest jrmi Ms. Lips. exColl. Voss. Forte, c^aioL Sednilmuta.
' Evolare ' et ' piovolare ' dicuntiir quee eminent et piotenduntur. Vide Salm.
ad Solin. p. 233. Oud.— 7 Yn]g. E contra. Elmenli.— 8 Ms. utriusque. ' Secus '
antiquis pro, sexus, indeclinabile, vnlgo notnm ex Scaligero ad Ausonium.
Roald. Utriusque. Bene. Elmenh.—9 Rigant. Rigent Aldus. Roald. Ut debet.
Nam operaruni vitio est in Ed. Beroald. rigant. Deest id verbura cum voce
nares in Ed. Bas. pr. Oud. — 1 <S'. lat. Bert, sic nnum lat. Male. Elmenh.
D'Orv. sen unde. Par. si cum. Adverbio hoc pro, si alicunde, usi Cicero,
Livius, Suetonius, ahi. Turn Palat. Fiix. Pith. Guelf. Par. et Edd. ante
Colv. sic. de proximo latratus. Oud. — 2 Lapidis. Malo cum Pal. lapideis.
Wowerius. Lapideis. Vulgo lapidis. Elmenh.— 3 Copula deest Ms. Colv. Item
NOTvE
nias in Atticis. dit promtam esse et facilem ejus mu-
^ Pil<£ volubilis'] Div. Chrysost. tationem.
Oratione i. de Dea ista: Ol f^ev i-rrl " Lapis Partus'] Marmor candidum
i,vpov iffrriaav avrnv, ol Se eVl t^s rrcpai- e Paro Insula, una ex Cycladibus,
pas. Et post : 'H 5e acpalpa (^ijj/uet) ubi ingens ejus copia.
8Tt evKoAos r] /xira^oAr] avTrjs. Hanc '' Veste reflatum] Sic lib. iv. ' Vi-
(Victoriam)alii in novaculastatuunt, bratis hinc inde laciniis, et reflate
alii in sphaera: sphara autem ostcn- sinu.'
METAMORrHOSEON LIB. II. 119
fabrilis '^ egregius ille signifex ^ prodidit, sublatis canibns
in pectus^ arduis pedes imi resistimt, currnnt priores.
Pone tergum Deae saxum insurgit, in speliincae modum
miiscis " et herbis, et foliis, et virgulis, et sicubi pampinis,
et arbusculis alibi de lapide florentibiis. Splendet^ intiis
umbra signi [23] de nitore lapidis. Sub extrema saxi mar-
giue poma et uvte faberrime politae^ dependent, quas ars
aemula naturae veritati similes ' explicuit. Putes ad cibum
inde quajdam, cum* mustulentus autumnus'^ maturum co-
canes illi erecti siut, et elati in pectus, posteriores eorum pedes hcerent immoti,
anteriores rero vide7itur currere ; in quo prcestans ille statuarius edidit exemplum
absolulissimum artis sculptorice. Post dorsum Dccb rupes est erecta, in modum
caverncE, vestita musco, et gramine, et frondibus, et ramusculis, hie vitibus, illic
frulicibus e marmore nitentibus. Umbra simulacri fulget intus propter splendurem
marmoris. In extremo margine rnpis pendent poma et racemi tlvganlissime elabo-
rati, quos ars imitatrix natures exhibuit consitniles veris. Credos aliqua ex iis posse
legi ad esum, postquam autuinnus vijii largitor aspiraverit ipsis colorem maturitatis.
D'Orvill. Oxon. Fux. Giielf. Oud. — 4 Palat. Guelf. opera. Par. ope fabrili.
Fiix. 0. fabrili. Id. — 5 Ms. Bas. Col. signifer. Ainobius lib. vi. ' Inter
."iignificcs ille memoratiis Phidias.' Sidoniiis ; ' Qiiem Grserije sueb cenien-
tariis, pirtoribiis significibnsqiie illustris, sacratis templis formavit statuis.'
Sic ' acdifex;' Tertiillianus de Idololatria. Colv. Flor. et Lipsii liber et Rom.
signi/cr. Elmenh. Hinc fiimatnr locus in lib. de Deo Socratis ; ' Sed noii
piidet me non esse significem.' Putean. Idem est error in Mss. Pith. Fux,
(Juelf. Palat. Oxon. Edd. Vicent. Vide etiam Becichemum et Beroald.
Mart. Cap. L. i. 13. ' Cum vivos etiani vultus aeri aut marmori signifex in-
spirat.' Oud. — 6 C.inp. Vulgati, can. impetus. Nihil rectius scripta lec-
tione. Aliquando tamen, illam eniendare nitens, legebam : catiib. in pectus
rabidis. Colviiis. Impetus arduus, &,-c. Sensum Appulcii teneo, verba non te-
neo. Quid enini est impetus arduus'/ Ait statuariiini effingere voluissecurren-
tibus similes canes, (luod exprcssit verbis illis, ' pedes imi resisfnnt, currunt
priores.' Sed satis non constat sententia sine IMs. in (juo est, sublatis canibus
impetus arduis p. i. r. c. p. INIerum Appuleianuni hoc est, nierus Latlnismus.
HerciiUs non tam secnndnin naturam canes ill.e ab artifice currentes facta,
qiiam iihid divine expressiim liii verbis: canibus in pectus arduis p. i. r. c. p.
Ita enini legcnda sunt, sublata glossa sublatis, tJimile illud Arati de Cane
Ortonis : Avrap Sy' altl'^fipios (^uiridtv (ptperai nfTi6i'Ti ioiKws. lioald. Uoni. et
Aldus, impetus arduus. Male. F.lmcnh. — 7 Scriptiis muslis. Colvius. Bert.
7nei(tcis et h. Flor. 1. muslis et k. Flmenh. — 8 Sic recte cum Bccicheino Ep.
I.xxi. corrcxit Beroald. In Edd. Vicent. Ven. Bas. pr. Splendor, (\nic et
mox vitiose prabet lapis. Oud. — 'J Palat. polita. Quod per syllepsin, de
(pia alibi, posset defendi. Sed is codex taiili now est. Dein silens pro simi'
hs Fux. D'Orvill. Item niox ifflarit. Id.— 1 IMs. D'Orvill. sikns. Id.— 2
Lege ecu ; sa.'pc in cum corruptnni. lib. ii. p. 42. 'Cum •.ennilatiouc virium.'
Sciibnnt e v. c. cumul. Sed lege, ecu. N. licins. Inepta est vocula cu>».
Non cnim uva: hie alium colorem emittunt ceteris anni tcmpestatibus, alium
NOTiC
' Mustulentus autumnus} Ovidio, * calcatis jordidus uvis.'
120 APULEII
lorem afflaverit, posse decerpi. Et, si fontes,^ qui Dea3
vestigio discurrentcs ''■ in lenem vibrantur unclam/ pronus
aspexeris, credes illos, iitvite*^ pendentes racemos, inter
cetera veritatis, nee agitationis officio carere. Inter medias
frondes lapideus Actfeon simulacrum,^ "^ curioso obtutu in
dorsum^ projectus, jam in cervum ferinus,^ et in saxo si-
mul et in fonte loturam Dianam opperiens visitur. Dum
haec identidem rimabundus ' eximie delector, Tua sunt, in-
quit^ Byrrhajna, cuncta quai vidcs. Et cnm dicto ceteros
omnes sermone secret©^ decedere praecipit.' Quibus dis-
Et, si tu rccliJiatus in pectus inspexeris lalices, qui labevtes sub pedibus Dew im-
pelluntur in tcnues fiuctus, putabis illas tivna quasi pf7i(htl<is ex palmitibus, inter
reliqua qucc hahent confornda teris uvis, esse etiam prceditas dote mobilitatis. In
mediis foliis lapideis statua Actaonis conspicitur, qui rejectn in tergum capite
curivse inspiciens, jam indutus forma ferinu carvi, conspicitur et in marmore simul,
et in fonte expectuns Dianam luuturum. Dum hcBc studiose contemplans snbinde
inira voluptnte perfruor, Omnia, q-icB cernis {inquit Byrrlia-na) tua sunt ; et, cum
hoc dixisset, jussit demissa voce reliquos omnes discedere. Quibus omnibus sejnotis.
aiitiimiio. Legencliini est ecu pro, ac si, quasi, ut bene vidit N. Heinsins.
OHd.— 3 Bert, fomites. Sciopp. in Symb. Elnienh. Connptum hoc esse e
fontes opiiior, licet aliiid cjiiicl latere s<ispicaietur Sciopp. in Siisp. Lect. I. iii.
Ep. 10. Ouil. — 4 Oxfin. Par. vestigia. In iisdem et Lips, ex Coll. Voss.
Fux. Reg. D'Orvill. discurrunt et. Palat. discurrcnt. Id. — 5 Bcrtin. vmbram.
(Sciopp. in Symb. — 6 Mamiscriptus codex, riie. Vcn. etBas. pr. rure. Colvius.
Rure. Vite Aldus idem. Roald. Alii, vite. Elmenb. Lego levicula niuta-
tione vere. Quasi ' cutn ipsins naturae veiitate certantes,' ut Petron. loqui-
tur, Martialis de Issa cateila Publii : 'Issam deiiique pone cum tabella,
Aut ntrainqne putabis esse veram, Aut utranique putabis esse pictam.'
Brant. — 7 Dele vocem s/mjf/rtcrwm; aut scribe, Actceouis simulacrum. Wowe-
rius. Flor. Actao7i simulacrum. Lege, Actdonis simulacrum. Elnienh. — 8 Ms.
indejam. Colvius. Flor. 1. in dam cersum prolectus. Flor. 2. inde jam projectus.
Male. Elmenh. Ms. indejam proj. ho^er'wn, in Deliam : seu poti'is iJi jDeawi :
ut supra hoc li!). 'At ilia obtntum in me conversa.' Deliae Deze nientio
Horatio 1. iv. Oda 6. Brant.— 9 Sic recte Becicheni. Ep. lxxi. et Beroald.
cmendaruiit priniarnm edilionuni vitiosam lectionem, /ejjmws. Dein Palat.
in fontem. Oud.— 1 Forte jnlrabundus ; ut pos^ paulo ; ' Isto aspectn defixus
obstupui, et niirabnndus steti.' Brant. — 2 Idem Ms. ai<. Colvius. Et Oxon.
Malim post per banc, inquit, ^-c. rcponere ait cum Palat. et Ed. Scriv. Infra :
' Heus tn scliolastice, ait,'&c. — 3 Decedere pracepit. Fux. discedere. Koaldus.
Bert, prcccipit. Elmenh. Discedere prcecipit etiam in Regio, Ultimum bene,
NOTiE
^ Actaon simulacrum} Appositio. cum Actaeonis fabnlae.
Hoc est, Actaeon sculptns. Vide « Sermone secrcto} Quid, si legas,
Ovid. lib. m. Metamorph. Hygin. sennonisecrefoi' hoc est, ad sermonem
Fab. CLxxxi. et Fulgent. Mythol. secretum, ut posset mecum secreto
lib. III. ubi exponit quid dederit lo- loqui?
M I;TAM0RP1I0SK0N LIU. II. 121
pulsis omnibus, Per haiic, inquit, Deam, o Luci carissime,''^
ut anxie tibi metuo, et, iitpote^ pignori meo, longe piovi-
suni cupio. Cave tibi, scd cave fortiter a malis artibus et
faciuorosis *" illecebiis Pamphilas' illius, quae cum Milone
isto, quern dicis hospitem/ nupta est. Maga ^ primi no-
minis, et omnis carminis scpulcralis magistra cieditur, quce
surculis, et lapillis, et id genus frivolis " inhalatis, omnem
istam^ lucem mundi sideralis' imis-^ Tartari et in vetustum
chaos summergere novit.^ Nam, simul*^ quenquam con-
spexit speciosoe formae juvenem, venustate ejus sumitur,^''
et illico in eum ^ et oculum et animum detorquet. Serit
Per hanc Deam, inquit, o Luci dilectissime, quam vchementer tibi tiineo ! quamque
opto tibi bene consulere ! qitippe qui mild es instar filii. Prospicetibi,sedstrenue
prospice a scelestis artibus et blandimentis nefuriis illius Pamphiles, qua: juncla
est connubio cum isto Milone, apud quern ais te dicertere. Peridbetuv saga insignis,
et prima; notes, et peritissiniu umnis incantamenti necromuntici, qua; potest demer-
gere in profundum Tartaruin atque in antiquutn cliaos lioc nmne lumen astrorum ra-
muscidis, lapillisque, et vanis ejusmodi rebus ujflatis carmine magico. Nam, stalim
atque vidit adolescentem qucmpiumformosum, capitur ejus pulcltritudine, et e vesti-
gia intendit in eum aciem oculorum et mentis. Abblanditur, occupat animum, irrelit
confirmante D'Orvilliano, Ftix. Pitli. uti jam edidit Scriverius. Oud. — 4 Ms.
D'Orv. hie et frequenter exhibet hanc voceni per k, ut fit svepe in Inscrip-
tionibus. Vide et Ciof. ad Ovid. 1. i. Met. 486. Odd.— 5 Roald. iit prope.
Vide ad p. 21. ' Tpsain prope parenteni tuam.' Id. — 6 Non male repetit
Pitlifieaniis prffipositioneni a, ut statim, * in saxa et in pecua :' ac miiiies. Id.
— 7 Pamiihiles. Idem Ms. Pamphile. An Pamphila'? Col v. — 8 Hospitem,
Delet I'alatin. Elmtnli. Uncis inelusit Scriverius. Oud.— 9 Edd. Bert. Bas.
pr. frefjucnti errore Magna, et mox inaistra pro maiiistra Oxon. Id. — 1 Fr.
idem. Al. fribolis. ' Friviisculinn ' et ' Iribusculuin ' apud Isidorum et Jii-
risconsiiltos nostros. Colv. Palat. QwcW. fributis. Ond.— 2 ¥a\. illam I. Id.
— 3 Idi-m, siderealis. Colvius. — 4 Cod. Ful. in ima. Wowerius. Fux. in ima.
Roaldu^. Ms. in ima. .Sciopp. in Synib. — 5 Mergil. Vulgati, submergere
novit. Colvius. Fnx. submergit. Roaldus. Submergere novit. Colvius mergit
legit, sed contra fidcm Manusoriptoruin omnium. Elm(nh. — Cumq. lidem,
simulq. Colvius. 55ertin. simu^. Elinenh. — 7 Cajiitur. Fux. SHmi<«r, ut Aldus ;
sed glossa. Roald. (iuiddicam? au si»«t rc)iMs<(/<e a/ic«j«s idem valere, quod
vulgo est consumi, quo mode videtur usurpasse Liicilius lib. xxviii. ' Omnia
viscatis nianibus leget, omnia sumct, Crede milii, presse auferet omnia :'
et Plant. Psrudol. sc. fiuali : ' Hoc ego modo aKpie herus minor hnnc diem
suuisimus, Prolliimc r' An autumem literam vocis ascitic nltimam i)riori
adhaesisse parti, et dim cxaratum ; ejus uritur f Quicquid e>t, usurpabo
illud jurisprudentij- nostra; : ' Non liquet.' (irul. in Su^pic. I. iv. c. 7. Suntilur.
Basil. I. capitur. Gruterus, uritur. Eluieuh. — 8 Et eum ut mox aterni D'Ov-
NOT^
' Venustate ejus sumilur] Obscrva amatorio vocal)ulo. Gruterus rcpone-
sutnitur satis inusitatc liic positum bat urj<i(r.
pro, ca[)ilur, inccnditur, aut simili
122 APULEII
blanditias, invadit spiritum ; amoris profundi pedicis aeter-
nis alligat. Tunc minus niorigeros et^ viles fastidio, in
saxa, et in pecua,' et quodvis animal puncto reformat : e
alios vero [24] prorsus extinguit. Haec tibi trepida caven-
da ^ censeo. Nam et ilia urit perpetim,^ et tu per aetatem
et pulchritudinem capax ejus es. Hacc mecum Byrrbaena
satis anxia. At ego curiosus alioquin/ ut primum ^ artis
magicae semper optatum nomen audivi, tantum a cautela
Pamphiles ^ abfui, ut etiam ultro gestirem, tali magisterio
me volens ampla cum mercede tradere, et prorsus in ipsum
barathrum saltu concito praecipitare. Festinus denique et
vecors animi/ manu^ ejus velut catena quadam meraet
expedio : et, salve propere addito, ad Milonis hospitium
laqueis sempiternis alti amoris. Time contemnens eos, qui sibi non satis ohtempe-
rant, et vulgares: mutut illos momenlo temporis in lapides, in pecudes, et in quasli-
bet bestias: alios antempenitus interficit. Metuo tibi ab his malis, et suadeo, ut pra-
caveas ab iis. Nam et ilia incendit aterno amore, et iu ea es estate et forma, ut
ei convenias. Hac mihi dixit Byrrhana valde solicita. Verum ego alias avidus
sciendi, simul ac audiii nomen scienticB Magicce a me semper expetitum, tantum
abfuit ut mihi caverem a Pamphile, ut sponte quoque impatienter cuperem me dare
in talem discipliiiam, vel cum ingenti pretio, ac me penitus dare prcccipitem acce-
lerato saltu in ipsam voragincm Magics. Postremo properanter et turbata mente
libera me ex ejus manu tanquam ex aliquo vinculo ; atque Vale dicto festinanter.
\\\\. Oud. — 9 Qnin leponam, ut viles fast idiens 7 Dicta enim haec de Pam-
phile Milonis conjnge, hospita ipsius Liicii, quae, ut quenique juveneui con-
spexisset forma libera!!, illico in eum et oculum detorqueret et animum ;
statimque amoris pedicis irretire conaretur: si quos vero reperiret, quorum
mens occalluisset ad blanditias ; eos ut spretos a se, et vilia capita, niagicis
artibus misere exerceret. Steivcck. Fastidiens. Scriptum, fastidio. Colvius.
Fux. fastidio. Roaldus. Palat. et Flor. fastidio. Elmenh. — 1 Palat. Guelf.
specua. Dein alios non D'Orvill. Oud. — 2 Fux. hcec tibi trepida alias trepi-
danda. Roaldus. Trepido. Aldus, trepidanda. Elmenhorstius. Mang. hac tibi
trepidanda, ^c. Putean. Et cavenda. Th et male omittit Flor. Elmenh. Bas.
pr. cavenda et. Oiid. — 3 Perpetuum. Bert, perpetim. Sciopp. in Synibola.
Alii, perpetim. Elmenh. — 4 Rursus Edd. Aldi, Junt, post, alioqui. Oud.^ — 5
D'Orvill. ut primus. Dein ultra Fux. et maistcrio Oxon. Id. — 6 D'Orvill.
anim<s. Sed 1. iii. p. 54. ' Pamphile, vecors animi :' ut debet. Id. — 7 Ms.
et manu. Colvius. Forte, ex hi. Brantius. In Fux. etiam, et manu. Par.
sive Coll. Wass. manus, Et posset defendi per polysyndeton. Veluti Palat.
NOTii:
s Et viles fastidio, in saxa, et in pe- Phaedrus de cervo : ' Ut venatorum
eua, ^c. reformat] Sic Circe apud Ho- fugeret instantem necem.' Sic Te-
merum, 'OSwcr. K. rent. Andria, ' Patris pudor.'
*> A cautela Pamphiles'] Passive : sic
METAMORPHOSEON Liy. II. 123
pemiciter evolo. Ac, diim amenti similis celero ^ vesti-
gium. Age, inqiiam, o Luci, evigila, et tecum esto. Habes
exoptatam occasionem, et voto diutino poteris fabulis mi-
ris 9 explere pectus. Aufer ' formidines pueriles ; cominus
cum re ipsa gnaviter ^ congredere ; et a nexu quidera Ve-
nereo hospitis tuae tempera, et probi Milonis genialem to-
rum ' religiosus suspice. Verum enimvero ' Fotis famula
petatur enixe.* Nam et forma scitula,^ et moribus ludicra,
et prorsus argutula est. Vesperi quoque cum somno con-
cederes,"^ et in cubiculum te deduxit ^ coraiter, et blande
lectulo ^ collocavit, ct satis amanter cooperuit : et, oscu-
lato tuo capite, quam invita discederet, vultu prodidit ;
denique saepe retrorsa respiciens substitit.^ Quod bonum,
confero me celerrime ad cedes Milonis. Et, dum maturo gradum ad instar furiosi,
Eia, inquam, o Luci, expergiscere, et attevtus eslo ad tcipsitm. Occasio toiiis
citpila offertur iibi, ct poteris satiare animutn fabulis admirandis secundum deside-
rium, quo pridem tcncris. Apage melus pueriles, Aggredere stretiue rem ipsam
propius, et ubstine quidem a stupro lute hospitis, et intuere aim reverentia ledum
conjugalem boni Milonis. Verum aggredere omni conatu ancillam Futidem ; est
enim eleganti vultu, moribus facetis, et poUet mira dicacitate. Heri quoque veS'
perc, cum ires dormitum, deduxit te officiose in cubiculum, et sitaviter composuit
lecto, et contexit valde amanter, et osculata tuum caput ostendit vultu suo quam
repugnanter a te abiret : postremo restitit sape se convertens, et post se respectans.
Oi/d.— 8 Accelero. Vnlg. celero. Colvius. Pal. et Bert, celero. Elmenh.— 9
Ms. fab. mis'is. Locus niilii pariim saiius videtur. Medcborne legens,
mlscellis] At adhnc aliiid Imic loco qua:ro aptiim magis, nee placet hie
Beroaldi divinatio. Colv. Miseris, ^(iva'is. Malim tamen cum quibusdain
libiis mem. Wowerius. Miseris, deivais ; quanvis libri varient ; et lii miris,
alii Milesiis legant. Probo Milesiis, sicut in principio libri hujus dixerat :
* At ego tibi sermone isto Milesio varias fabellas conserani.' Sciopp. in
Symb. Miseris. Sic Flor. Aid. et Ro. Vulc. et Colv. 7niscellis. Beroald. /.
Milesiis: quod placet Scioppio. Elmenh. — 1 Aufers Vi[h. Uud.—2 D'Orvill.
graviter. Fux. naviter et annexu. Paiat. Pitii. et Edd. quajdam Vett. Vcverio.
Mox pro .susyjicc perverse D'Orvill. .s«sci/>e : et Pith, religionis suscipe. Id.
— 3 Idem Ms. V. enim puero. Colvius. Bemb. Verum enim puto. Putean. —
4 Annixc. Idem e7tixe. /Eque bene. Colv. Plor. et Lipsii liber, enixe.
Elmenh. — .5 Addit D'Orv. est. Contra mox pro argutula est. Vesp. in Fux.
Ifgitur, arg. En vcsp. Oud.— Par. condederis. Id.— 7 Te dux. Pleriquc,
te deduxit. Colvius. Lege cum Pal. deduxit. Wow.— H Oxon. (Juclf. pr.
Iccto te. Par. leclo. Dcin inricla tralatilio crrorc D'Orvill. Oitil. -'J li. r.
suslinuit. Emenda, auctore Ms. Berlin, retrursus r. subsdlit. Uowerius.
Retrorsum r. Fux. retrorsa respiciens. Roaldus. Bert, relmrsus. Scioppius
NOTiE
^ Genialem iorum'] Maritalcm. Gloss. * Ccnialis, 7o^ilAioj.'
124
APULEII
FELIX, ET faustum'' itaque, licet, saliitare non erit,' Fotis
ilia tentetur.^ Usee meciim ipse disputans? fores Milonis
accedo: et, quod aiunt/ pedibus in^ sententiara ineam
vadc' Nee tamen domi Milonem,^ vel uxorem ejus often-
do, sed tantura caram meam Fotidem : qua? 7 suis [25] do-
minis^ parabat viscum^ fartim concisum,"' et pulpam "
Igitur, quod boniim felix fortumtumque sit (quanqnam non futuriim sil sabibre)
petamus ilium Fotidem. Hac apud me disserens deveiiio ad ostium 31ilonis, ct
nTw"^ *''"'"' ^'^'1='°^ ^" P"'*''"* in meam sententiam. Nee tamen invenio in adibus
Mihnem, ant ejus conjugem, sed solum dilectam meam Fotidem, quw praparubat
suis hens pidtnentarium ex viscere congestim secto, et pulpam concisamfrustillatim
m Symb.— 1 Locus hie antea misere depravatus. Pleiiqne vnlgo, Quod bo-
num,felix et fans, sit itaque, licet insalutare non erit. Basileensis 1. rh licet non
habet. Sciiptnram veteris libri expressiimis. Posset etiam distingui :
Quod bonum, fel. et fans, sit itaque, licet mihi salutnre non erit. Pholis ilia, 8fc.
Et SIC lib. XI. ' Qiiod felix itaque, ac faustnni, salutareqiie tibi sit, aniiiio
gaudiali nirsum saciis initiere, Diis niagnis auctoribiis.' Colv. Vide Bris-
sonii Formulas lib. in. p. 275. et seq. Rom. et Aid, /, insalutare non erit.
Male. Elmenh.—2 Tentetur exulat a Regio et Fux. Oud.—Z Pal. ipsce d.
Pith. disp. ipse. Id.— 4 Quod aiunt. Par. ut aviter. Guelf. sec. quod ariter.
Id.— 5 In deest Gnelf. pr. Id.— 6 Mil. Ms. Al. Milonei. Colviiis. Edd.
Vett. et Pith, hoc oidine, Mil. domi. Fux. domum Mil. Oud.— 7 Bertin. nou
habet pronomen relativuni. Nee male, Consule disputata ad p. 18. 1. i.
Ed. Pric, 'Senicnlum. In angulo sedebat.'— 8 Idem Ms. non agnoscit to
domims, et cum eo aliquot impressi. Colv.— 9 Juscum. Quod Auctorem in
dmiinuendis vocibus libenter ludere animadvertissem, quod testantur ha?c
paura e pluiimis, ' mensula,' ' anicula,' • seniculus,' ' basiolum,' ' unctu-
lum,' 'specula' a, spes, ' recula' a, res, restituere putabam J!yst((?i(m; nisi
vcrius sit iscium ; de quo nos alibi. Stetcech. Viscum/artim concisum. Vulg.
hiscum fartim circumcisum, Isidorus Originum 1. xx. ' Pulpa est caro sine
NOTiE
•' Quod bonum, felix, etfaustum, ^c] astantes alloquebatur : ' Quibus haec
Solennis prafatio in rebus agendis salutaria videntur, agitedum, in dex-
adhiberi solita, niali ominis averrun- tram partem pedibus transite.' Qui
candi bonique procurandi gratia, transibant, dicebantur pedibus ire in
' Valere enim censebant voces, quas ejus sententiam.
vorant omina,' inquit M. Tullius, lib, " Viscum fartim concisum'] Chari-
1. de Divinat. sius lib. i. docet, ' viscus' secunda
' Pedibus in sententiam meam tado] et tertia declinatione Veteribus
Facete alludit ad morem Romanum. usurpatum fuisse, ' viscus' ' visce-
Cuni enim quis in Senatu qnidpiam ris' et ' visci.' Porro ' viscera' (in-
proponeret statuendum, nee posset quit Isidor. Origin, lib, ii.) ' non
ob teniporis angustias rogari unius- tantum intestina dicimus, sed quic-
cuj usque sententia, hoc compendium quid sub corio est, a visco, quod
iuventum est. Qui proposuerat quae est inter cutem et carnem.'
decerni cupeiet, peracta oratione sic " Et pulpain'] Idem Isid. lib. xx.
METAMORPHOSEON LIB. II. 12-3
frustatini consectam in cacabum ad pascua jnrulenta: ' ° ei
quod naribus jam inde haiiolabar "^ tucetura^' perquam sa-
in ahaco ad faciendum feicuhim jundentuni, Et jam quidem div'maham olfadu
pingnedine, dicta quod palpitet, resilit enini sa?pe. Hanc plerique et vis-
ciini vocant.' Ainobiiis lib. vii. ' Et, quoniam tauris pingnibusqne se da-
pibiis atqiie opimis infercinnt escis, iie quod stomaclii tramite male tians-
voratuni substiterit viscus.' Noc putem aliud esse ' viscus apiuguuni ' apud
Lurilium, quod ponitur a Charisio lib. i. ubi docet, ' viscus' et secundo et
teitio inclinatu Veteribus usurpatum fuisse. Colv. Circumci^um, Fux. coii-
cisum. Roaldus. Viscum, Scaliger, viscus, Rom. et Aldus, juscutn. Vide
Colvii Notas. Elmenh. — 1 Pulpam fritstraiim collectam ad pascua virulenta.
Hsec sciipta lectio. Bas. 1. et Veil, ct pulpam fr. consectam. Abacum pascne
hirulentam. Beioaldus sciibit : Abacum juiscue virulentam. Hieionynms
Groslotiiis Lislaens, literas lias bene doctus, aniicusque mens, legebat : ct
pulp, f rust, consectam in cacabum ad pascua jurulenta. Sed omnibus istis, quie
posui, Lipsianam lectionem antetulerim : et pulpam /rust, consectam in
abacum ad pascua jurulenta. Jnrulenta, quaj alibi jussulenta. Varro lib. i.
de Lingua Latina: ' Vasa in niensa cscaria, ubi pultcm aut jurulenti
quid ponebant.' Sidonius : ' Conviviuui per edulia nunc assa, nunc
jurulenta variatum.' Locus liic non parum nobis negotii exliibuit. Quern
puto vix aliter, quani ut Lipsius voluit, ab ipso Apuleio olini scrip-
tuni. Colvius. Vim negotii concitavit hie locus viris eruditis, qui eum
variis niodis sanare conati sunt. Horuni eniendationes commoduni reci-
tare non fert instituti ratio. Insistere libuit autiqua^ scripturw vestigii.s,
atqne ita cmendare : frustratim consectam ad p. jurulenta: vel, adipatam acju-
rulcntam. M'owerius. Ad pascua virulenta, Fux. Roaldus. Locus mendo non
caret. Flor. legunt : p.jujurenta et umba compascuce i. Seal. p.f. c. ndiposam
et jurulentam. Bert. p.f. cunjectam ambus compascuc jurulentam. Vulcan, p.f.
c. adipatis jurulenta. Roman, abacum ad pascua hyrulenta. Nos Lipsianan*
emcndationeni ceteris pra^tulimus. Elmenh. — 2 Jam mild hariolabar. Fux. j.
NOT^
Orig. ' Pulpa est caro sine pinguc- possunt et fricta.
dine, dicta, quod palpitet ; resilit i' Tucctum'] Fuliientius, de Prisro
enim saBpe. Hanc pleriqtie et viscum Sermone : * Tuceta dicuntur escae
vocant, propterea quod glutinosa regia. Calliniaclius Pisiris : * Am-
sit.' Donatus ad Hecyra: Act. iii. brosio redolent tuceta sapore." At
Seen. 4. aliud etymon affert. ' Pul- Sclioiiastes Persii ad imnc versum
pa,' inquit, ' proprie ea [caro] qua; Satyrac ii. ' Sed grandes patinte, tu-
manducatur, eo quod jyulsetur ac cctaquo crassa,' &c. ' Tuceta,' in-
conscindatur.' Certe, quicquid sit q"'t, * apud Gallos Cisalpinos bubula
de cfymo, pulpa est caro snusctilosa. dicitur condimcnti.s (piibusdam cras-
" Ad pascua jurulenta'] IIu'C est Lip- sis oblita ac luacerata, et idco toto
sii lectio, quam secutus sum, nielio- anno durat. Solet etiam porcina
rem non nactus. Tria genera cibo- eodcm jure coudita scrvari, aut as-
rum vel (ut cum Apuleio locpiar) saturarum jure. Hinc Plotius Vir-
pascuorimi potissimum f'uerunt, sci- gilii amicus in eadem regione nomi-
licct assoruni, clixorum, et jurulen- natus est Tucca.' Lubinus vcro ad
torum, 8ivc ex jure ; quijjus addi eundeni locum Persii ait tucetum ge-
126 APULEII
pidissimum. Ipsa linea ' tunica'' mundule* amicta, et rus-
sea ^ fasciola prainitente altiuscule sub ipsas papillas suc-
cinctula, illud cibarium vasculura floridis palmulis lotabat
in circulum; et in orbis"^ flexibus crebra 7 succutiens, et
simul membra sua leniter illubricans, lumbis sensim vibran-
tibus, spinam mobilem quatiens placide, decenter undabat.^
Isto aspectu 9 defixus obstupui, • et mirabundus steti ;
steterunt"^ et membra, quae jacebant ante. Et tandem
ad illam, Quam pulchre, quamque festive/ inquam, Fotis
mea, ollulam istam cum natibus intorques ? quam melli-
illic esse minutal prcEstantissimi saporis. Ipsa puriter induta veste linea, et paulo
alt ius succincta sub ipsas inammas parva fascia ruhra vulile splendente, agitabat in
orbem vas illud cibarium suis formosis jnanibus ; et siepe succussans illud inter
rotandum, sinmlque placide movens artus suos lumbis paidatim fiuctuantibus, con-
cutiens leniter spinam dorsi flexilem, venusle agebat in tindas illam carnem conci-
eam. Huic spectaculoinfixtisattonilusfui, et restiti prcBadmirationc. * * * *
***»*.* £i tandem ad ipsam aio: ****** * Quam
inde hariolabar. Roaldus. Flor. j. hide hnriolabar. Elmenli. — 3 Palat. Hntea,
aeqiie bene. Elmenh. — 4 Fiix. nidule. Forte nitidule. Roaldus. A pud Plant,
est mundulus. Dein et exnlat ab Ed. Bas. pr. Oud. — 5 Ms. et Ko. rursus
sea. Ex quo recte olim Beroaldns »'Mssca. Non contemnendiim plane tamen,
quod in postrema editione est »'((i»fa. 'Russeus' et ' rubens ' idem. Glos-
sariaim veins: ' nu^pbs, lusseus, rubens, rufus.' Varro de Re Rustica lib. ii.
' Colore potissimus nigro, dein rnbeo, tertio lielvo, quarto albo.' Petronius :
' Viderans senem calvuai tunica vestitum rnssea.' Cnlv. Fux. rursus se a /.
Lege russca, nt in Aid. et Beroald. RoakL^G Forte or^fc/s. Brantins. Cur?
dura flectebat orbem sive vasculum illud. Oud. — 7 H.M.crebre. Pnteanus.
Item D'Orvill. Fux. Guelf. uterqne. Sed vide supra ad p. 24. ' Retrorsa
respiciens.' Virp:. G. iii. 498. deoquo: ' Terram crebra ferit.' Oi«rf. — 8 Vul-
gati omnes, inundnbat. Quidam legunt nudabat, teste Beroaldo. Colv. In-
undabat. Sic ]\Isti. Beroald. nudabat. Vulgo undabat. Male. Elmenh. —
9 Aid. Ven. aspeclo. Colvius. Rom. et Aid. 1. aspecto. Florent. 1. affectu.
De Philos. Morali : ' Ea stupore deficit immobili.' Lib. ix. ' Familias totins
ad extremnm stuporem dejecernnt.' Elmenh. Illo Fux. Aspecto qnoqne Edd.
Vicent. Ber. Jnnt. pr. Perperam. Vide Pricapum. (Jic. 1. iv. de Div. c. 23.
* Ejus aspectu cum obstupiiisset.' Virg. 1. v. lEu. 90. ' Obstnpuit visu.'
Oud. — 1 A\6. obstipui. Elmenh. Sic et Edd, Junt. et przetulit Wasse ; ut
passim exarari noverunt ernditi in vetnstissimis Mss. Terentii, Virgilii,
Ovidii, item Lucani 1. IV. 748. Oud. — 2 Vdla.t.festine. Elmenhorstius. Fux.
NOTiE
iHis esse farciminis e carnibus tnillis iiicato scruta popello.'
minutim concisis. ■■ Sleterunt, ^c] Honestis verbis
1 Tunica] Vestis fuit brevior abs- genitalia sibi arrecta fuisse designat.
que manicis, viliorum hominnm. Ju- Beroaldus,
ven. [Herat.] ' Villa vendentem tu-
METAMORPHOSEON LIIJ. II. 127
turn 5 pulmentum * apparas ? Felix, et certius beatus, ciii
peimiseris illuc digitum intingere. Tunc ilia lepida alio-
quin ct dicacula + puella, Discede, inqiiit, miselle, quam
procul a meo foculo,^ discede. Nam si te ^ vel modice
meus igniculus afflaverit, ureris^ intime: nee ullus^ extin-
guet ardorem timm, nisi ego; qua?, diilce condieus, et ollam
et lectulum suave quatere* uovi. Haec dicens, in me re-
spexit, et risit. Nee tamen ego prius inde discessi, quam
diligenter omnem ejus explorassem liabitudinem. Sed^
quid ego de ceteris ' aio ? cum semper mihi unica ^ cura
fuerit caput capillumque sedulo et publice prius intueri, et
domi postea perfrui ; ' sitque judicii hujus apud me certa
dulcc pulmentum prceparas! Fortunatus ille erit, et procul dubio heatus, quern
siveris immittere digitum in illud. Turn ilia utpote faceta puella et cavillafrix,
Apage te, inquit, miser : abscede longissime a meo igniculo. Nam, si meus ignis
te co7Uigerit vel tantitlum, conjiugrabis penitus, nee quisquam puterit restinguere
tuum incendium pr<eter me ; * * * * * * * Hcec loquens intuitu est me,
et risit. Neque lumen inde abii, antequam inspexissem stuJiose latum habitum cor-
poris ejus. At quare ego memorem reliqua ? cum semper mild fuerit singulari
curcE, primum considerare diligenter et palam caput, comamque^ ac deinde domi
Justine, et mox illam. Oiid. — 3 Oxon. Par. quam pulchre mell. D'Oiv. molli-
tum. Id. — 4 Ms. didacula. Colvius. Item Fiix. Dicatula D'Oiv. Mox in-
quit abest ab Oxon. Oud. — 5 A me foculo. Viilg. a me, a foculo. INIs. a meo
foe. Postremam editionein liic non niiitavimiis. Colo. Scribe : meo foculo.
AV'owerius. A meo oculo. Bert, et Aid. a me, a foculo. Elmenh. — 6 Nam iste
si te Palat. Giielf. see. Vel exulat male ab iitraque Jimt. et Aid. Edd, 3Jo-
dicus Pal. Oud.—l Edd. Vic. IJer. Junt. pr. Aid. Colin. Bas. pr. urercris.
Id. — 8 Vulg. nuUus. Colviiis. Nullus. Fux. nee ullus. Roaldiis. Et sic reli-
qiii, excepto .Pitliteano, Mss. cum Ed. Junt. ])Ost. et seqiientibns Colviiim.
Tuum ignorat D'Orvill. Nisi hand comparet in Pal. Oud. — 9 lideni : Vel.
Colvius^ Vel. Fax. Sed. Roald. Accednnt Flor. Oxon. Par. Reg. D'Oiv.
et sic jam olim e snis codieibus enieiidandum monuerat Becicliemus Epist.
l.xxi. Oud. — 1 V. de ca-sarie. Oroslotius. Male. OhcZ. — 2 D'Orv. >«M^^. Oiid.
— 3 Ms. perstrui. Colvius. Pilli. quoque et Edd. ante Beroald. qui bene
NOTiE
' Pulmentum^ Varroni et Isidoro a das, insane, trilibrcm MuUtini, in sin-
pulte dictum; sive cnim sola puis, gula (juem niinuas pulnienta necesse
sive quid aliud ejus permixtione su- est.'
nierctur, proprie pulmentum erat. ' lit lectulum sunvc quaterel In col-
Videtur tainen Hoiatius per pulnien- luctatione Vener(!a. Catullus : ' Trc-
ta intelligere frn»la sen bncceas, aut mnli(|uc quassa lecti Argutatio in-
ccrte niinutal ex fnistis constans. ambulatioque.' Beroald,
Sic eniiu liabet lib. ii. Satyra 2. ' Lau-
128 APULEII
etstatuta^^ ratio, vcl quod pra-cipua pars ista corporis, in
aperto et perspicuo posita prima nostris luminibus occur-
lit ; et^ quod in ceteris membiis^ floridas vestis hilaris 7
color, hoc in ['26] capite nitor nativiis operatur. Denique
pleraeque, indolem gratianique suam probaturae, lacinias ^
omnes exuunt, araicula dimovent:^ nudam pulchritudinem
suam praibere se gestiunt : magis de cutis roseo rubore,
quam de vestis aureo colore placiturae. At ' vero, quod
nefas dicere, neque sit ullum hujus rei tam^ dirum exem-
plum: si cujuslibet eximias ' pulcherrimaeque foemiuce ca-
put capillo exspoliaveris,'* et faciem nativa specie nudave-
ris ; licet ilia coelo dejecta,^ mari edita, fluctibus educata,
licet, inquam, Venus ipsa fuerit, licet omni ^ Gratiarum
choro " stipata, et toto Cupidinum populo comitata,^ et bal-
potiri. Et sic ohfirmatus sum in hac sententia, vel oh hoc umm quod ista pars
pntissima corporis, sita in propatuh) et conspicuo, prima obvia est nostris ocuUs, et
naturalis splendor capillorum idem efficit in capite, quod vividus color pulchri vesti-
menti in reli(juis artubus. Detiique maxima pars mulierum volentcs demonstrare
naticam pulchritudinem illecebrasque siias, deponunt pallas omnes, rejiciunt vesti-
menta, avent ostendere formam suam nudum, scienlcs se gratiores futuras oh rube-
dinem roseam suce pellis, quam ob fulgirem aureum sui indumenti. Verum (quod
lie dicere qnidem licet, utinamque nullum sit tarn crudele specimen hujus rei) si
exueris sua coma caput cujuscis mulieris egregice ft formosissimce, et spoliaveris
vultum ejus naturali decore ; quamvis ilia fuerit dcmissa e calo, producta e pelago,
nutrita in undis, quamvis, ijiquam, fuerit ipsa Venus, quamvis cincta universo
ccetu Charitum, et stipata unitersa gente Amorum, accincta suo cesto, olens cinnama,
perfrui corrigi jussit. Peruri conjecit Groslotins. Oud. — 4 Vereor, ne genni-
nuni sit stata.- eamque sciipturam pluribiis postea locis recipiendam. Ste-
7vech. Sicquejudicii,Si-c. ratione. Vulgali quiilani : sicque jud, ha. ap. m. c. et
St. ratio. Co\. sitquejudicii hujus, ^x. Lib. v. ' Et quamvis statute ronsilio
et obstinato animo jam turn facinorosas nianus adniovens.' Nee aliter lib.
VII. et alibi. Colv. Fn\. sitque judicium, Ifc. ratione. Kon.ldus. Statuta ratio
est. Ita Mstus Florentinus et Beitin. Alii, s. ratione. Elinenh. — 5 Toll. vel.
Oud. — 6 i\Is. quod cet. m. Ven. Aid. qnidem est mem. Colvius. Et quidem in
cet. Aldus perpeiam. Roald. Viccnt. quoque et Junt. pr. quidem ; sed Be-
roaldus jam monuit quod legendum. /n abest a Fux. Oud. — 7 Quid velit
margo Palat. Cod. prolaris color, nescio. Pliu. 1. xxiir. c. 8. ' Hilaiioremqne
coloiem facit.' Id. — 8 Vitiose lacinia D'Orv. et amiculam Pal. Oud. — 9 Belt.
removent. Elmenli. — 1 iMs. D'Orv. de more, Ac. Ond. — 2 Neque sit hujus rei
ullum tarn. Vulgati : we quod sit ullum hujus rei tarn. IntVa lib. x. ' Et in
pace placida tam dirum sa?culo prodeiciui' excmpluni.' Cole. Dhjmjm. Fiix.
dirum. Roaldu?. B. M. tarn dirum. Putean. — 3 Aid. Ven. c.vimiaque. Colv.
— 4 Vulgo, spoliaveris. Colvius. Spoliaveris. Vulgo, cap. exspoliaveris. El-
menli. — 5 Male Giuterus alleveiat maigini delecla. Lib. x. pag. 234. ' Cor-
pus [Veneris] candidum, quod calo denieat.' Gnelf. pr. a m. sec. de c. dej.
Oud. — 6 Fux. omnium, Roaldus. Ms. omnium. Sciopp. in Symb. — 7 Palat.
MRTAMORPHOSEON LIB. IF. 129
teo suo cincta,^ ^ cinnama fragrans, et balsaraa rorans,
calva proccsi^crit : placcre noii potoiit nee Vulcano suo."
Quid ? cum 9 capillis color " gratus, et nitor splendidus il-
lucet, et contra Solis * aciem vegetus fulgurat, vel placidus
renidet,' ac* in contrariara gratiam ^ variat aspectum ? et
nunc ut aurum coruscans in Icvem mellis deprimitur uni-
bram/ ^ nunc corvina nigredine ccerulos ^ columbarum
diffiiiens balsamo ; si prodierit calva, nee Vulcano quidcm suo poterit probari.
Quid, quando cnpillus emicat jucundo colore, et splcndore coruscunti, et refnlget
vivide adversus radios solis, atit sublucet lenius, rariatqiie aspectum in divcrsum
decorem : et mode, fulguruns instar auri, obscurnlur in tenuem umbrain melki
coloris; modo nigrore corvina imitatur Jlorcs ccerulcus colli cohimbarum ; aut
communicata. Elmenh. Quasi fiierit continuata, de qno dixi ad 1. i. pag. 17.
• Egiedientem continuatur:' et pluia ad 1. v. in f. ' Earn Jiuio et Ceres con-
tinuantur.' Oud. — 8 Sciiverius contra Mss. O. edidit : b.succincta. Sed sis-
natius suo addidit, ut intelligatiir claiius exiniius ille Veneris ccstns, sen cin-
guluni, Martis donuni : nisi ijuis putet abnndaie ob seq. ' Vulcano snn.' Id. —
9 Pith. tunc. Id. — 1 Temcre Putscliins libri sui oraj appinxit, ' F. odor.^
Spleiididc D'Orv. quas vox cum seqq. usque ad fulg. oniissa est in Par. et
Giielf. pr. Scd Guelf. sec. habet quideni spl. illucet. At cetera illi usque ad
iT^. /)/rtt\ desunt. Id. — 2 Et contra Solis. Bas. 1. Venet. ecce Solis. Ceterum
haec male ubique ante interpuncta. Colv. Et contra, bene emendarunt Be-
cicliem. Ep. lxxi. ac Beroaldus, edens tanien cum prioribus ecce. Vide
sa?pius supra. Oud. — 3 Fux. ut placitns renitet. Recte. Roald. — 4 Vulg. at.
Colv.— 5 M\\,gravem. Elmenli. Scil. in Pith. Cod. et Ed. Vicent. Hinc
legebat ibi vir doctus, in contrarium. Sed correxit jam Becichera. Ep. lxxi.
et Beroald. Oud. — 6 Nunc ut aurum coruscans in levem deprimitur umbram. Ve-
teris libri hasc scriptura. Vulgata : nunc aurum coruscans in lenem mellis depr.
umbr. Et certe rb jne/Z/s jam non putem tollendum. Colv. Vr). lenem. Ite-
ponenda »id/is ex antiquis editionibus, hoc uiodo: in lenem mellis deprim.
NOTyE
" Gratiarum c/toro] Tres fuerunt vitas, dulcia colloquia, bencvolentia,
Gratiae, seu, ut Grajcl vocant, Clia- suasiones, tVaudes, veucficiaque ania-
rites: Aglaia, Euphrosyne, et Thalia, toria, quae vel sapientis nientem de-
fiiia* Jovis et Eurynomes, ut ait He- liniaiit. De hoc Martial. Epigram,
siodus in Theogon. Orpheus tanien 207. lib. xiv. ' Siuue Cythcriaco nir-
Charilum niaticm vocat Eunoniiani, dicatum nectare ceston : Ussit ama-
Hon I2urynomen. Alii alia de Chari- torem balteus iste Jovem.'
tibus fabulantur, qua; omnia longum " Vulcano s«o] Qui Venerem suam,
esset exeqni. ^'ide Lil. Gyrald. Syn- licet totics adiillcram, efllictim de-
tag. xiii. et Natal. Comitem lib. IV. peribat. Unde apud Statium Venus
Mytliol. Marlcin dchortans, ne bcllum adver-
" lialleo suo cincla'] Ilomcru?, Iliad, sus Thebas concilet : ' At non eadem
lib. IV. facit Venerem accinctam bal- Vulcania nobis Obscqiiia ; et laesi
teo, quern Ktaiov vocat, discolori et servit taTucn ira mnriti. Ilium ego
variegato, cui insunt blanditia-, sua- pcrpetiiis luilii desudare caminis Si
Delph. et Var. Cl/is. Apul. I
130 APULEII
colli ilosciilos semulatur; vel cum^ guttis Arabicis^ ob-
unctUvS,9 et pectin is arguti dente tenui discriminatus, et
pone ' versum coactus ^ amatoribus oculis occurrens, ad in-
star' speculi, reddit imaginem gratiorem ? Quid? cum
frcquenti sobole spissus* cumulat verticem, vel prolixa
nimc delibufiis tnyrrha, et cHstinctus exiguo dente pedinis acuti, et constrictus a
iergo, obvius oculis amatoris, reficctit speciem juainuiorem in modum speculi?
Quid ? cum deiisus multa propagine agglomcratiir in summa parte capitis, aut
vmb. Wowerius. — 7 Canhs e\ eodcni libro : in ciijus margine ascriptiim,
alias lej^i ccernleus pro carulos. Poiro vulj);ati liljii : ccerulus columharmn collis
flosc. Colvins. — 8 Vel nunc. Excnsi onines, rcl cum. Colvius. Seciiti sunt
Colvinm ceteii, peipeiam et contra ]\Iss. Giielf. utrumque,Palat. Bert. Pith.
Fux. Oxon. Reg. D'Orv. qiiare reposiii cum sive quum, referendum ad pree-
cedentia: 'Quid? cinn capillis.' Oiid. — 9 Omictus prave D'Orvill. Id. —
1 lidem : discriminatur. Et pone. Male scriljiint, male interpnngunt. Nee
pluribus hapc hiijusmodi persequi instituimus. Colv. Lipsiano Cod. accednnt
reliqni, cnm Edd. enm seqq. Oud. — 2 Coarctus. lidem, coactus. Colv. Malo
ex Palat. coactus. Wowerius. Coactus. Vulgati, coartus. Elmnnli. — 3 Alii,
instar. Elmenli. Instur speculi. V. L. ad instar. Brantins. Bene Elmen-
liorstium secuti sunt ceteri, addentes ad, ut inveni quoque in D'Orvill. et Ed.
Jnnt. post. Estque in Berlin. Pith. Fux. Guelf. utroque, et Oxon. Pinra
vide ad 1. vu. p. 135. Oud. — 4 Ctcm frequente s. s. Ms. cum fr. sob. spissus.
Bas. 1. et Venet. spiritus. Rom. et posterior Bas. spivisus. Spissus primus
reposuit Beroaldus, quod certe etiam in scripto libro ita esse videtur. Sed
etiaui non male posse scribi existimabam sparsus. B. Ambrosius 1. iii. de
Virginibus : ' An quicquam est tarn pronum ad libidinem, quam inconditis
nioribus ea qua; vel natura abscondit, vel disciplina nudavit, meinbrorum
operta nudare? ludere oculis, rotare cervicem, comam spargere?' Et facit
iiuc Lucianus : 'H ko/^ij koI eis roh-niaoo 6 nXSKaixos (Tvve(nr€ipufj.fvos ovk i\evdepiov
^Tjcriy aiiTuv eluai. ' Coma et cincinnus retro sparsus liaud iugenuae coiiditionis
esse liominem loquitur.' Quod spectat etiam ad illud, quod statiui, 'Vel
prolixa serie porrectus dorsa permanat.' Vide et PoUucem lib. ii. o. 15.
Soboles in arboribus sunt, al ■!rapa(pvdSes: quod ad Virgil, docte notat Scali-
ger. Hinc arbitrari possumus, quid etiam soboles in capillis. Varro UaTria-
TrdTnTCfi ■Kepi 4yKwp.loiv : ' Ante aures modo ex sobolibns parvuli intorti diniitte-
bantur, sed cinciimi oculis suppsBtulis, nigellis pupillis.' Colv. Spiritus. Fux.
NOTiE
jnbeam, vigilesquc opori transmittere vci tit Henricus Stephanus : ' Nitidas
nodes, Gaudeat, ornatusque novos, comas fac illi, Intus quidem nigran-
ipsique laboiet Anna tibi.' Itaque tes, At aureas superne.'
si calva Venus ipsi placcre non po- ^ Gullis Arabicis'] Ovid. Heroid.
tnisset, mulio minus ceteris. Epistola xxiii. ' Non Arabum noster
y InlcvemmelUsdcprimiturianbram] dona capillus olet.' Gutta" Arabicse
Cum nimiium flavus desuper capillus sunt myrrhiB lacryma, stacte dicta,
est, et intus subniger. Sic Anacreon quam myrrlia exsudat antequam inci-
ad Pictorem, de Bathyllo suo : Ai-n-a- datnr. Laudatissima in Arabia pro-
pus KCtf^cas iroiTjcro*', To fxlv ivdotiev i^tAai- gigiiitur.
vay, TA 3' is &Kpov -l^kid'cras : hoc est, ul
METAMORPHOSGON LIB. II. 131
seric porrectus dorsa permanat ? Tanta denique est capil-
lamenti dignitas, ut/ quamvis anro, veste, gemmis, omni-
que*^ cetero mundo exornata mulier incedat, taraen, nisi
capillum distinxerit/ oinata ^ non possit audire.9 Sed in
extensus in longum ordinem explicalur per dorsum? Poslremo tmilus est honor
capiltUii, ut, quiuiquitm mulier prodeat instructa uuro, vestimcntis, lupillis pretiosis,
reliquvque omni ornatu inuliebri, nihilonmius non poterit videri deccnler cxciilla,
spissus. Et itaBeroalJ. Scaliger legit spimi-e. Roaldus. Variant miie ex-
cusa exempla. Manu descripta babent spissus. Sed ita, ut aliqnid teitiae
litera; siiperpingant. Cum ipsain rem perpendo, et editionem Basileeusein
posteriorem, in qua est spirisus, vix anibigo, quin commode corrcxcrim :
frequcnli sobole spirosus. Loquitur enim de triplici capillanienti dispositione :
effuso et circum caput rejecto, in noduni coacto, et plurimis cinnis sparse.
Capillus spirosus es1,ciun in ciiculos torquetur : qui et spirac apposite dicun-
tur a forma : quoniam ad cum fere modum involvuntur, quo nautici funes.
Hac de causa et Plinio spiraj vocantur in arboribus, ubi se convolvunt venae
atque nodi. Etiam spirse anguium volumina. Viigil. ii. Georg. ' Squameus
in spiram tractu se colligit anguis.' Ciaudianus Preefatione in Kufinum de
IMtlione : ' Qui spiris tegeret montes, bauriret biatu Fl\unina.' Qua2 etiam
alias erbium nomine veniunt. Auctor jEtnas de Gigantibus : ' His natura
sua est, alvo tenus : una per orbes Squameus intortos sinuat vestigia ser-
pens.' OvifL III. INIetam. ' Ille voluminibns squamosos nexibus orbes Tor-
quet, et immensas saltii sinnatur in arcus.' Quod ita enodat mox : ' Ipse
niodo immensum spiris facientibus oibcm Cingitur, interdum longa trabe
rectior astat.' Sed et nominata; sinus Ciceroni lib. ii. de Nat. Dear. ' Has
inter, veluti rapido cum gurgite flumen, Torvn' Draco serpit subter snpra-
que revolvens Scse, conficicnscjue sinus e corpore flexos.' Quin etiam col-
leclio ista comarum erbium voce intetligitiir. Claud. 1. i. de Raptu Proser-
l)ina) : ' Illi multilidos crinis sinuatur in orbes, Idalia divisus acu.' Et Juv.
Sat. VI. ' Altera lavum Extendit, pectitque comas, ct volvit in orbem.' Grut.
Sobole spissus. Colvius : s. sparsus. Gruter. Susp. 1. iv. c. 7. s. spirosus.
Kom. edit. s. spirisus. Vera est cniendatio Yvonis Villiomari sive Scaligeri
1. in. c. 7. in Locos controvcrsos Titii, sobole spirisve, quein vide. Elinenh. —
."j Lt. Copula caret Guelf. sec. 0«(/.— Eux. cumque. Pro cetero in Guelf.
sec. certo. Id. — 7 Pra-pono lectionem Aid. Yen. et posterioris cditionis, di-
slrinxerit. L. xi. ' Variis lloribus subliuiem distrinxerat verticem.' 'I'amen
Tertiillianus : ' Cedo acum crinibus dislingucndis :' et Claudiamis de Nnp-
tiis Miir. et Honor. ' Ipsa caput distinguit acu, substringil amictus.' Cote.
Distriiureril. Ita Aldinus Codex. Uom. I'lor. et Rertin. distinxcrit. \'ide
(Jolvii notas. Etmenh.— S Eux. ornate. Koaldus. Item Reg. Oud. — Abire.
Ms. adire, ex quo substitui, cpiod vidcs. Lipsius legebat, eandem lectionem
Kcntus, audire. In vulgalis omnibus e^t, videri. Sed, ut nos, ipse etiam de
iJpo Socratis : ' Ut ncutra pars vestruui,ncc cpii Grace, nee cpii Latine pe-
tibatis, dictionis liujus expertcs abirelis.' Et rectc emendatum ab eodem
I,ipsio I'l.iuli Pseudolo : ' Proltrlo a<lcp(d ego nunc i>robo abeo matlulsa.'
Proniam et ejio sententiam nieam de alio ejusd(Mn I'lauli loco, in (|uo lioc
• iirendi genus restiluendmn eliam pularim. Leg;itur in Camerarii editione,
MiMcatorc: * Qui bono s»nit geiiere nati, si sunt ingenio nialo, Suaple culpa
{.'(•nere capiunt, genus ingenuuui impiDbanl :' nee melius apin! J^and)iuum.
I'l sc.teii I.ditione Parisiensi, (pram (piidain Simo (!arpentarius procuravit,
pu'.terioreni versum sic scriptmn repeii: Suaple culpa de ginerc capiunt, ge-
nus iiigeniuin improbant. L'nde diviuatio mea, corrigendum videri : Suapte
132 APULEII
mea Fotide, non operosus, sed inordinatus ornatus addebat
gratiam. Uberes enim crines, leniter [27] einissos, et ' cer-
vice dependulos, ac deinde ^ per colla dispositos,^ sensim-
que sinuato patagio ^ residentes, paulisper ad iinem con-
globatos/ in summum verticem nodus astrinxerat. Nee
diiitius quivi^ tantura cruciatum voluptatis exiraiae susti-
neie ; sed proniis '^ in earn, qua fine summum cacumen ca-
pillus ascendit, mellitissimum illud savium impressi. Tum?
ilia cervicem intoisit, et ad me conversa limis et morsican-
tibus ^ oculis, Heus tu, scholastice,'' ait,9 dulcem et ama-
rum gustulura ' carpis/ Cave, ne nimia mellis dulcedine
nisi discriminaverit comam. Verum in mea Fotide non laboriosus, sed neglectus
cidtus conciliabut venustatem. Nam ejus cupilii spissi, paulatim promissi, et pen-
denies a posteriori parte colli, dehincque distribuli per collum, et paulatim recum-
benfes fiexuoso limbo siimmce tmiicce , aliquantiim conglomerali in extremitate, re-
vincti erunt nodo ad summum caput. * * * * Tutn ilia inflexit collum, et
in me i-espiciejis obtuto obliquo et mordaci, Ileus tu, novicie, inquit, degustus simul
duke et amarum. Vide ne ex nimia suavitate mellis compares tibi diuturnam
culpa degeneres abeunt : genus ingenio improbant, Opposita liaec inter se.
Genus boiiiim, malum ingenium. Hoc qui pitcditi, illud improbant, et cor-
rumpunt. Non ilissimile Truculento : ' Verum qiii improbns est, aquam si
bibit, Sive adeo caret temeto, tamen ab ingenio est improbus.' Colv. Pal.
possit videri. Wowerius. Scio ferri posse : fuit tamen, cum malleni : (in
Susp. Lect. III. 10.) uberi sen liaberi. Sciopp. in Symb. Videri, Sic Mss. om-
nes. Lipsius audire legit, Colvius abire. Elnienb. — 1 Oxon. et D'Orv. ca-
rent copula. Oud. — 2 Guelf. pr. Ed. Junt. post, dein: ut ubiqne variatur.
Pag. 28. ' Dein coenae dedimus.' Id, — 3 D'Orv. despolos. Id. — 4 Fux. con-
glomeratos, Roaldus. Adde Ms. Regium ; et Ennium apnd Nonimn ; sed
1. V. p. 102. ' Pererrantium crinium globos decenter impeditos.' Mox
male in Ed. Junt. post, aftraxerat. Pith, et in summ. Oud. — 5 Pitli. qui.
Fux. Palat. quitum, Edd. Eimenhorst. et Scriv. quivi tunc: sed uncis
inclusa voce tunc. Idem. — 6 Protimis. Flor. 1. Alii, pronus, Elmenhorstius.
— 7 D'Orvill. Ttinc, Par. Guelf. pr. Turn aulem. Id. — 8 Ms. morsitantibus.
Colvius. Fax. mersitantibus. Roakl. — 9 LIjjs. D'Orv. Edd. ('olv. Vulc.
Wow. ait h. tu sch. Oud. — 1 Dulce et amarum gustulum. Bertin. osculum.
NOTjE
a Patagio"] Festiis : < Patagium est, Beroaldus. Vide Casaubonum, ad
quod ad summam tunicam assui so- Lampridium, pag. 416.
let, quaa et patagiata dicitur, et pa- *= Dulcem ct amarum gustulum car-
tagiarii, qui ejusmodi opera facinnt.' pis'] Plant. Cistell. Act. i. Seen. 1.
•» Scholastice] Scliolasticus Iiic pro ' Namque Ecastor amor et melle et
inepto juvene, et rerum adhuc impe- felle est fnecnndissiinus : Gustu dat
rito sumitur, non pro illo, qui scho- dulce, amarum ad satietatem usque
las operam dat, ut perperam putat oggerit.'
METAMORPHOSEON LIB. 11. 133
diutinam bills ^ amaritudinein contrahas.' Quid istic,'^ in-
quara, est, mea festivitas/ cum sira paiatus, vel uno savio-
lo ^ interim recreatus, super istumignem porrectus assari?
Et, cum dicto arctius earn complexus, coepi saviari. Jam-
que a^raula libidine in amoris parilitatem congermanescen-
ti* mecum, jam patentis oris inhalatu'^ cinnarneo, et oc-
cursantis linguae illisu nectareo^ prona cupidine allubes-
centi.^ Pereo, inquam, immo jamdudum peril, nisi tu9 pro-
pitiaris.*^ Ad haec ilia, rursum me deosculato. Bono animo
esto,' inqult. Nam ego tibi mutua voluntate mancipata
sum : nee voluptas nostra differetur ulterius, sed prima
face ^ s cubiculura tuum adero.^ Abi ergo, ac te compa-
fellh ainaritudinem. ******* His et similibus colloquiis inter nos
Sciopp. in Symbola. Bert. rf. e. a. jusculuni cape, Elnienli. — 2 In D'Orvill.
soVna. confasione, diulurnam vilis. Oxon. bibas; qiiando <;a/ias vel contrahas
esset pro glossemate liabendiim. Oud. — 3 Vulg. trithas. Supra 1. i. ' Anno-
sani et pestilenteni contraho.' Colv. Fux. contrahas, Roald. — 4 Vir Doct.
in iiiarg. Ed. Vic. M<i(c. Ond. — 5 Fux, sabiolo. Koaldus. Saviolo. Rom. basi-
olo, Elmenliorstins. Basiolo male Pith, et Edd. Colvianani prsecedentes.
Sabiolo etiam D'Orv. et Giielf. iit statini sabiari, Flor. suaviolo. Vel uno de-
stuit D'Orv. IMox semper Pith, et earn congressus in Palat. et Guelf. sec.
Oud. — G Oxon. inlatu. Id. — 7 Palat. nectarei. Id. — 8 Allubescente, Flor.
aUncscente. Male. Elmenh, Sic etiam Ed. Vicent. sive allibescente. Oxon.
allubescente. Allivesc. Pith. Optime D'Orvill. allubescenti, ut primus tacite
edidit Pricaeiis. Non ipse illisus allubescebat, sed Fotis, quae congermanesce-
bat, et allubescebat nectareo lingua? illisu ; cuique haec agenti aiebat cetera.
Sic lib. VII. pag. 140. 'Ilia basiare volenti promtis saviolis allubescebat.'
L. ix. p. 178. ' Aquis allubescerem.' Passim lioc verbo utitur et Martianus
Cap. ut pag. 11. 12. ' Suada, quo allubescat nisibus,' ut e Mss. piurimis est
rcponendum. Oud, — 9 Male exulat tu ab Oxon. Id.—~l Suavius ad aures
accedere visum, es, pariter ut loquitur apud Nonium Lucilius in, ' Es,' pro,
Esto: ' Conjice te intro, ac bono animo es.' Item Plautus Amph. * liono
auimoes.' Nee aliter Apuleius libro proximo: 'Bono animo es, quod ad
liujus rei curam pertinet.' Iteriim libro septimo : ' l}ono animo es, inquit,
Ciiarite dulcissinia.' Steuech, Groslot. es tu, inq. Contra Mss. Nil muta.
Nam et I. iv. p. 82. ' Bono animo esto, mi herilis :' ubi itidem es reponit
Stewech. Sed et lib. vii. p. 141. Mss. aliquot dant esto. Oud. — 2 Facie
not;e
•' Mea festivitas] Plant. Casina : irpoffcpOtyytcrBai. lib. irtp) Koff/xoyp.
' Mea vita, mea tVistivitas, sine, ama- I'ricaus. Congermancscens libido
bo, ted amari. Mens festus dies.' tlcgantcr pro coalesceiiti et conso-
Pricaus. ciata usurpatur. lleroald,
* Congeimanescc)di'\ Congerinanes- ' I'mintiaris] Placatu sis et propi-
cerc est quod aj)ud Pliiloneni (du tia. lieroald.
Eva loqiienlcm) ydyyvfrOvu, Ka\ ivri- >; Prima face] Huram vespertinam
134 APULEIF
ra:''^ tota enim nocte tecum fortitcr et^ ex animo prae-
liabor.'' His et talibus oggannitis ' sermonibns inter nos,'^
discessum est. Commodum meiidies accesserat, et mittit
mihi Byrrhaenaxeniola,7 ^ porcum opimura/ et quinque gal-
linulas, et vini cadumin aetate pretiosi.^' Tunc ego, voca-
hnbitis discessimus. Vix meridianum advenerctt, cum Byrrhcrnn mittit ad me
munera hospitidia, pingucm sucn, et quiiiaue jmllos,ct cmlum vini commcndabilis
inepte in Mss. aliquot. Paulo ante in Palat. differtnr. Id.— 3 i'u)), tuum
udiero. Ita correxit veteris !il)ii vestigia secutus. Vulg. in cub. iu. iidero,
Colv. Et Berlin, et Pal, scribunt atZero. Wovvcrins. Sic infra paj;. 74. (Ed.
Colv.) Sciupp. in Stjmf). Flor. ot Bert, cubicuhim t. ndero. Elmenii. — 4 I'ra-
para. Vulg. comparn. Colvius. Fax. prcppara. Roaidus. Flor. comparii.
Elmenii. — 5 Copulani a Beitin. exulantem uncis inclusit Prirseiis. Oud. —
/. n. Pith, a m. pr. in tuum. Asrtipsit vir doctus : Fovle, itu turn. Dein
commodius prave Guelt". sec. Id.— 7 Xen. Per s cxliibent Palat. Guelf, et
Oxon. Id. — 8 Optimum. Kestituendiim videri et hie et infra snepius opimum,
in Conjectaneis ad Fiontinum indicavi. Male quoque distinctum, quod
mox prsecessit de capillis Fotidis : ' Quid cum frequenti sobole spiritns cu-
mulat verticem,' 6cc. Interpungo : Quid? cum frequenti : eamqne phrasim
nimis saepe Apuleio periisse observavi ; sed longum niilii sit commemorare,
tibi legere ta?diosnni. Pioponere nialo, qnod paulo superius hoc eodein
libro monere propemodnm oblitus eram : ' Quin, inquit, etiam vol ipsam
parentem tuam acccdis et sahitas. Vereor, incjuam, ignotas niilii fremina? :
et statini rubore suffusus rejecto capite vestiti.' Tarn liberaliter educatuni
lit iste erat Lucius, caput rfjecisse, et, rum summa hiimanitate. opus erat,
niaxime inhumanum, incivilein se preebuisse, non credimus, eoque lestitu-
endum, rctecto capite. Quod auteni interpres ad superinra ilia: 'Vereor,
iiiquaiii, ignotcB niihi ffuniina-,' extiiusecus subintclligenduni putat, me
offerre vel (radere, vcl aliquid simile; enorem animadvertis, quod ilii in
mentem non fueriut liaec Varronis, Sardis Venalibus: 'Non te tui saltern
pudet, si nihil niei revereatur.' Item AtVanii illud Compitalibus : 'Si non
vereare, nemo vereatur tui.' Item alia ejusdem Afranii, Accii, et Pacuvii,
quae apud Noninm Marcell. de Nunieris et Casibtis. Steivech. Porcum opi-
mum. Vnlg. pore, optimum. Colvius. Flor. et Pal. p. optimum. Elmenh. —
9 Fux. V. c. inrectorati p. sed falso. Roald. Flor. v. c. jam cc. p. Sed iiiliil
mntandum. Elmenh. Vide Pricasum, et supra, ' Gravis in annis.' Palat.
Guelf. sec. inepte specivsi, ex frequenti etiam harum vocum confusione. Oud.
NOTiE
significat, qua faces accenduntur. ^ Xeniola] Munera hospitibus mit-
Beroald. tere mos fuit, quaj a |eVos, quod lios-
•> Praliahor'\ Praelio scilicet Vene- pitem significat, |eVia, et voce Latina
reo. Martial. ' O quaj praelia, quas civitate donata, xenia, et xeniola,
utrimque pngnas, Felix lectulus et hoc est, liospitalia, dicta sunt,
lucerna vidit!' Beroald. ' Vini cadum in (state pretiosi] Ca-
' Og^an7iitis'] ' Oggannire' et 'gan- dus vas fuit vinarium, duodecim con-
nire' obmurmiirare est. Et ' gan- gioium capax, figura turbinis, sen
nitio* apud Festum est ' querula ca- nucis pineap, quales fere videmus?
iium murmuratio.' amphoras in cau penis ligneas ferreis
METAMORPHOSEON LIU. If.
1:35
ta Fotide, Ecce, inquam, Veneris hortator et armigcr
Liber "* advenit ultro. Vinum istiul sorlieamus hodie '
[:28] omno, quod* nol)is restingimt' piidoris ignaviam,
et alacrem vigorem'^ libidinis incutiat. Hac enim sitar-
chia navigiuru * Veneris " indiget sola, ut in nocte per-
vigili, et oleo lucerna, et vino calix abundet. Diem ^ cete-
rum lavacro, ac dcin^ coense dedimus. Nam^ Milonis
sua vetustate. * * Reliquam partem dki iradidimus halneo, ac de'nnle ccena :
— 1 Sorb. hod. Inverse ordine Pith. Palat. et Fux. SoitawKS Bert. Pitli.
Guelf. sec. Id. — 2 Edcl. Junt. utraqiic, et Aldi, qui: quod deberet valere,
quo, sive, lit. Ad Liberum enim lute non retiahenda videntur. /(/. — 3 Pal.
restrin'^at. Elmenh. Item D'Orviil. Oxon. Gnelf. uteique solito errore.
Adi Diakenb. ad Liv, 1. x. 13. 'Stadia verecundia legiim restiiiguenda :' et
alibi. Oud. — 4 Fulvii V. C. acrem virorcin. Sciopp. in Symb. — 5 Narigio.
Fn\. navigiiim. Est ita o. p. 23. Beioaid. Ilould. Navigium. V>evi. naiigio.
Sciopp. in Symb. Elmenh. — G Margo scrij)!! codicis : A\. Demutn. Colvins.
Palat. Berlin. D. ceterumque : et in niarg. Guelferb. sec. Oud. — 7 D'Orv,
Fux. nc dciii. Edd.ante Colviimi, excepla Junt. post, habent cum Pith, dehinc.
Pag. 30. ' Ac dehinc tunc demum 13topliaucs,' &c. Id. — 8 Emendo : Jum.
Simile Plauti Mercat. ' Jam addicta, atque abducta erat, cum ad portuni
NOTiE
circulis revinctas. Quanto antem in Sitarchiam enim dici voluerunt pro
jiretio fuerint apud antiques vina ve- commeatibus et re annonaria : ut il-
tera, vidcre est passim apud Plan- lud ex lib. Regum i. ' Panis deficit
turn, Horatium, ct alios. in sitarchiis nostris, et spoitulam non
"■ Veneris hortator cl armiger Liljei'] habcmus.' Diclio ex Gra-co dncta :
Ovid. ' Vina parnnt animos Veneri.' siquidem apud Gracos ffiThv, cibus,
I'riccBus. Augustinus, quod annotatu cr'nos, frumcntum, (t7tos, esculentus
diainum est, lib. vi. de Civitate Dei, significat, &c. Ut autem sitarchia;,
Liberum ex eo dici rcfert, quod id est, commeatus ratio cumprimis
marcs in coeundo per ejus beneti- habetur in navibus a nautis : sic Ve-
cium emissis seminibus libcrentur. neris navigium egct vino et oleo, por-
Hoc idem dicunt in f<«;minis agerc inde ac sitarchia. Nam vino libido
Liberam, rpiam etiam V(!nerem pu- exsdmulatur ; oleo luceriiic lumen
tant, et Liivc Libcro virilem corporis alitur, rpia amatores gaudent : tan-
partcra in templo poni, foHuineam (juani pleniorcs sint voluptates noc-
Libcra; : et ob hoc addunl, midieres turn.e, (juas lucerna ardcnte oculis
attribntas Lihero, et vinum pro[)ter (pioquc usurpant. Ijcroiddits. Utun-
libidinem coiicitandam. Ilcroald. tur voce ista (sitarchiie) llicronymus
" Jtitc cnini sitarihianitcigium Vcne- in l)e Malchi Vita, lutcrpres vetiis
rii, y^c] Sensus est i)er metaphoram i. Samuel, ix. 7. Clirysologus ser-
a navigantibus ductus, Venercm mono xxxix. Sclioliastes ad Sat.
fgerc hac sola aunona et alimento. xii. Juveualis. I'ricnus.
13G APULlill
boni concinnatitiam 9 mensulam rogatus accubueiara, quam
pote tutus ab uxoris ejus aspectu, Byrrhasnae mouitorum
raemor; et perinde in ejus faciem oculos meos ac si in
Avernum lacum ' " formidans * dejeceram. Sed, assidue re-
spiciens praeministrantem Fotidem, inibi recreabar animi ;'
cum, ecce/ jam vespera, lucernam intuens, Pamphile, Quam
largus/ inquit, imber aderit crastino.f Et percontanti raa-
rito qui comperisset istud, respondit, sibi lucernam prae-
dicere. Quod dictum ipsius Milo risu secutus, Grandem,
inquit, istam lucernam Sibyllam'' pascimus,*^ quae 7 cuncta
nam, invitatus a bono Milone, assederam modica; menscB ejus, securus, quantum
fieri poterat, ab intuitu ejus conjugis, recordatus scilicet consiliorum Bijrrhance :
et inspexeram ipsam trepidans eodein modo quo aspexissem Infernum ipsum. Sed,
cum perpetuo intuerer Fotidem, qacB nobis ministrahat, exhilnrabar animo in ea
contemplanda. Oborta jam node Pamphile aspiciens lampmlem, Quam copiose
pluet eras, i^iquit ; interrogantique tiro sua, wide hoc noclsset, respondit, hoc
sibi prcenuntiari a lampade. Qua; ejus verba Milo excipiens risu, Magnam, ait,
vaticinatricem alimits hanc lampadem, quae prospicit e candelabra tanquam e specula
vetiio.' Steicech.—9 Idem codex; concinnaticam. Colviiis, Alii: concinnu'
ticam. Elnienh. Concinnaticam etiain in Palat. Contumaciam Fnx. Keg.
Mox vitiose cuberam Oxon. accubam Palat. accubcram Giielf. duo. Oud.
— 1 Pal. iw latus curvum. Male. Elmenh. Deest in Editioni Junt. pr.
Jam unum I. Par. In adunum lata Giielf. pr. In Avernum latus cumum
Guelf. sec. Supra monitionum Oxon. Oud. — 2 Idem codex, reformi-
d(ms. Colvius. Reformidis in Guelf. pr. Formidinis Oxon. Reg. Fnx. Oud.
— 3 Animo. TEque placet vtilgata lectio, animi. Colvius. Animi. Sic
recte M&sti. Alii: r. animo. Male. Elmenh. — 4 Concinnior visa lectio
Palat. cum esset. Wow. — 5 D'Oiv. et Fnx. large, et mox percunctanti cum
aliis. Imbris Guelf. sec. Oud. — G Lucernw Sibyliam pascimus. Manuscriptus :
lucernam Sibyllamdicamus. Vulgati veteres : I. Sib. parcimus. Colvius. Ex eo-
dem Pal. codice scripseris, Sibyliam dicamus. Wowerius. Fux. S. dicamus,
Omnino recte. Roald. Bert, lucernir fibram. Sciopp. in Symbola. Lucernam
S. pascimus. Alii, lucerme S. Bert, lucernce fibram. Palat. Lipsii codex, Wo-
werius, et Roaldus, dicamus. Elmenh. — 7 In Guelf. pr. a m. pr. qui. Oud. —
NOT.E
" In Avernum lacum'] Avernus lacns tillare oleum, et putres concrcscere
fuit Campanias prope Baias, sic die- fungos,' quod imbris imminentis sig-
tus quasi &opvos, hoc est, avibus ca- num est apud Virgil, lib. i. Georgic.
rens, eo quod tetris suis exhalatio- et apud Avienum in Arati Prognosti-
nibus supervolantes aves enecaret. ca. Cujus vci rationcm afltrt Plin.
Hunc Plutoni dicatum, et limen esse quod, cum aer humidus esse ccnperit
Inferorum creditum est, et saepe su- (quod fit imuiinente pluvia) favilla,
niitnr pro ipso Inferno, quemadmo- quae cum fumo solet egredi, probibita
diim hie-. aiiris crassitate, in luceniis residet, et
^' Lucernam intuens, Pamphile, Quam quasdam velut fungorum imitatur
largus, inquit, imber aderit crastino] imagines.
Nempe, ' testa ardente videbatScin- 'i Sibyllaml Sibylla; dictas fucrnnt
METAMORTHOSEON LIB. H. 137
coeli negotia et Solem ipsum de specula candclabri^ con-
tuetur. Ad hasc ego 9 siibjiciens. Sunt, aio, prima ' hujus-
cemodi^ divinationis experimenta : nee mirum, licet modi-
cum istum ' iguiculum, et manibus humanis laboratum,
meraorem tamen+ illius majoris et ccelestis ignis, velut sui
parentis, quid esset editurus ^ in aetheris vertice, divino
praesagio et ipsum scire, et nobis enuntiare. Nam et Co-
rinthi'^ nunc apud nos passim Chaldaeus quidara hospes
miris totam civitatem rcsponsis turbulentat,^ ' et arcana fa-
torum stipibus emerendis edicit in vulgum: qui dies copu-
quwcumque geruntur iii ccelo, ipstimque adeo solem. Ego excipiens hac verba.
Sunt hcEC, imiuam, prima speciinina hujusmodi vaticinationis. Nee mirabile videri
debet, quod hcEc Jiammula, quamvis admodum pana, et producta humano artificio,
recordata tamen ignis illius majoris et atherii, tanquam sui genitoris, prcesagiat
divinilus, nobisque signijicet quid ilk sit producturus in fastigio coeli. Corinthi
enim apud nos adtena qnidam Chaldceiis perturbat nunc totam urbem admirandis
pradictionibus, et exponit secreta fatorum apud plebem nummorum lucrandorum
8 D'Orvill. riirsiis candelavri. Id. — 9 Th ego delet Florent. Ehncnli. — 1 Plurima
forte. I'riia Colv. Quod nee rejicio. Cyprian. ' Quandostatuerim nihil,' &c.
* mea jjiiva sententia gereie.' Brant. — 2 Hujusce. \u\g. hujuscemodi. Colvius.
Bert, hujuscemodi. Elnienh. — 3 Ms. istud. Sic eodem genere ' unctuliini,'
' gustuluin,' ct similia. Colv. — 4 Bas. 1. et 2. turn. Colvius. Fux. tamen : quod
magis ad sensum. RoaW. Et vere. Tamen abest a Palat. Dein et deest Oxon.
Guelf. pr. Oud. — 5 Flor. quis e. e. Elnienh. Cum Guelf. pr. In Pith, quis editur.
Oud. — G Corinthi. Reg. Fux. eorum. Turn Paiat. et Guelf. sec. C. et apud nos.
A Regio et Fux. cxwldt passim, a Pith, hospes. Id. — 7 Turb. ]Ms. Ven. Bas.
1. lurbulenta. Lib. ix. 'Adeo me sirepitu turbulentat.' Colv. Mss. etiam
Guelfcrb. Palat. Par. Reg. Fux. cum Edd. Vicent. Sec. dant turbulenta, quod
bene correxit Beroald. Adde Stewech. ad Vegetii 1. iii. c. LI. et Ind. Oud,
NOTiE
fatidica; mulieres, quasi 2i<Jj3ovAai, bulo: est enim Chaldaea regio Asia?,
lioc est, Uei consiliorum pariicipes. Arabiae contermina, in qua Babylon
Milo hie Sibyllam jocose vocat lucer- magna civitas. Romae genethliaci,
nam fiituriptiLsagam. IJecemfuerunt qui et mathcmatici, futurorum pra:-
.Sibyllx-, quaruni nomina vide apud nuntiatores, somniorunique interpre-
Isidorum, Origin, lib. VIII. De Sibyl- tes, Chaldaei vulgo dicti fucrunt :
lis expccta cruditissiniain clarissiiui sive quod soli Chaldaei artes illas pro-
Viri Petri Petili Dissertationcni, in litercntur: sive, quod eas prol'essi se
liiccm piopedicm prodituram. nientirentur Chaldaos, quo majorem
' Chaldaus quidam hospes miris totam sibi compararent auctoritatem. Ho-
ciiilalem responsis lurhuleiilat\ Horat. rum quoque u'rusratoiuni ars Firmico
' Irritat, mulcet, falbis tcrroribus iui- ars Chaldaica dicitur. Vide Gell.
plet, Ut Magus.' Assyriorum Magi lib. xiv. cap. L ct Scxtuiu Euipui-
Cbaldici dicibantur, ex gcniis voca- cum.
138
apull:ji
las nuptiales ^ affirmct, qui?^ fundaraenta moenium perpe-
tuet: qui negotiatori commodus, qui viatori Celebris, qui
navigiis opportunus: mihi denique provcntum hujus pere-
grinationis [29] anquirenti/ multarespondit, et oppido mira,
et satis varia. Nunc enim gloriara satis floridam, nunc
histoiiam^ majinam, et incredendam fabulaui, et iibros me
luturum.' Ad Iiaec renidens Milo, Qua, ''^ inquit, corporis
habitudine praeditus, quove nomine nuncupatus hie iste
Cbald^us est? Procerus, inquam, et suiiusculus,^ Dio-
phanes ^ nomine. Ipse est, ait, nee ullus alius. Nam et
hie apud nos multa multis similiter eflatus, non parvas
stipes, immo vero mercedes opimas^ jam consecutus.
causa: verbi gratia, quis dies corroboret vinculum jugale ; qids reddat fundamenta
murorum aterna ; quis dies sit opporttinus mcrcatori ; quis solennis peregrinnnti ;
quis idoncus vavigationibus, Denique, cum sciscitarcr ab eo quid mihi esset cvcn-
turum ex iinc itinere,plurima mihi respond it lalde admirnnda et midtum diver sn.
Dixit enim nutic me comparatiivum luudem prachtram, nunc scripturum ampUini
historiam, et fabuUtni incredibilem, et Iibros, Milo ridens ad ea, Quam, inquit,
corporis stalurain habet iste Cluddceus, et quomodo vocatur? Grandis est, inquam,
et subniger, vocaturque Diophaiics. Ipse est, inquit Milo, nee alius quisquani.
Hie enim, cum plurima pr^edixisset multis ad cundem moduiii in hue urbe, compa-
ravissetque nuinmos non paucos, quinimmo mercedes amplissimas, infcliciter ex—
—8 Copulam nvptialem. Ms. copuins nuptiales. Colv. — 9 F. mcenium exulat a
Palat. Mox eolubris in Pitli. Oud. — 1 Tnquirenti, Flor. anq. recte. Elmcnh.
Nonita, sed fuv/uircHti in nicmbranis Floientinis esse, e Coil. Lindenbrogii
enotavit Celeb. Wolfiiis. Qiiicquid sit, unquirenti bene edidenint Sciiverius
ct Floridu?. Dein vana Pitli. Oud. — 2 Palat. nunc enim h. Pro incredendam
D'Orvill. incredukim. Pith, incrcdundam. Id. — 3 r'acturum. Flor. fulurum.
Elmenli. — 4 Quia Giielf. a ni. pr. Hand ineleganter est in Oxen. Qua, inquit,
qua c. Vide siipia. Proditus Fax. Ille Chald. in Keg. i\n\ caret cum Fnx.
mox Tij) inquam. Oud. — 5 Ms. suffulculus. Colvius. Sic fere Guelf. piim.
Pitli. insuffus. Palat. cum Guelf. sec. suffuculus. Par. suffultus. Item Pal.
€t Guelferb. sec. Id. — C Diafones. Pith. Diaphanes, et mox ei pro est.
Dein edidi, .wniliter effatus, ut in Mss. et Edd. Vett. non eff. sim. Sed Pal.
et Guelf. sec. affutus simul. Id. — 7 Optimus. Assentior Beroaldo scribenti,
npimas. Colvius. Bert, et Pal. optimas jam c. Woweriiis. Flor. optimas jam
c. Elmenb. Vide supra, ad ' porcum opimum,' J. Rhoer. in Fer. Dav. p.
226. Mss. tamen phirinii conspirant in vitiosum optimas. Reposui etiani
jam, auctoribus Mss. et Edd. antiquis. Exciderat ex Edd. Colv. et Vulc.
aOTJE
* Qui di^s copulas nuptiales affirmet, a quibus dies tanqiiani a Chalda^is
qui, ^c] Cicero pro Muraena: ' Erant petebatur,' &c.
in magna potentia qui consulebantur,
JViETAMOili'nOSEON L1I5. 11. 139
Fortunam sc^evam, an sa3vam ^ verius clixerim, miscv inci-
dit. Nam die quadani, cum, Ircquentis popiili circnlo
conseptus,9 coronse circiimstantium fata donaret/ Ccrdo
quidam " nomine nci^otiator accessit eum, diem ' commo-
dum peregrinationi ciipiens. Quern cum elcctnm destinasset
illi/ jam deposita crumena, jam profusis nummulis, jam di«
nuraeratis' centum denariis, quos mercedem divinationis
aufcrret ; ^ ecce quidam dc nobilibus adolescentulus, a tcrgo
airepens, eum lacinia prehendit/ et conversum amplexus'^
pertus est sortem sinistratn, rel (ut verius loquar) crudelem. Qiiodam enim <hV,
cum, circumdutus tiiagnu jdcbis corona, futa distribueret toti circiih se ambient iuin,
mercator quiduin, jiuncujiutus Ceido, vcnit ad eum, poscens diem idoneum itineri
siiscipicndo. Quem cum sclcgissel, et designavisset ei, discincto jam mnrsupio,
jam dcpromla pecunia,jum tiumeratis centum denariis, quos ipse tolleret in pre'
lium raticin(dionis ; ecce quidam juvenis ex primariis, penetrans se pone ipsum per
mediam turbam, arripii eum vestc, cumque ipse se vertisset, aiaplexatur eum, e|
Oud. — 8 Vnlg. Fortu. severam, an savarn. Ms. scenam. Colviiis. Bert, et
Roiii. /. severam, an s. Elinenli. Bene Colv. cniii in plerisqiie libris sit,
sievam an scevam, solito cnoie : iinde simplieiter in Oxon. llcg. et Par.
Jorsan sa;iam miser incidit. ¥u\. fort, swvamjam m. i. Abcst verius a U'Oiv.
In Bert, est tnelius. Oiid. — 9 Vulgo, septus. Elnicnh.— 1 Eum d. Mire liaec
cornipta. Putariin recte restittii posse hoc niodo : corona c. fata cnodaret,
Cerdo quidam negotiator accessit turn, diem com. pereg. cupie7is pranidere, Vocem
pravidere reposiii ex Berlin. Jl'viv. Enodaret. Flor. /. donaret. Male.
Lib. V. ' Conjugi priecepta sortis enodat int"ansta».' ElmcnJi. Cerdo quidam,
nomine, Sj-c. Credere neqneo t^ nomine ab ipso Aptileio esse, qiiippc assutiini
ab eo, qui digiius cerdoni Martialis servire perpetiium. Snbdit ipsemet
Apuleins paiilo postca : ' H;ec eo narrante adliiic nuiisto, cerdo ille negotiator
niininiuiis siiis correptis,' &c. Festiis: ' Cercopu vocant Gran'i liicrari uiidi-
qiic ciipientein, quasi /cepSof a, quem nos quoque lucrioneni vocanius.' Stewech.
Sic etiam W^owerius ; qiiare iincis inclusere alii. Oud. Enmd. c. p. cupiens.
Ignorat twm Ms. ('olvius. Vicrt. p. sibi cupiens providere. Elnienh. — 2 Idem:
eum cum elcctum desti7tassct ille. Colvius. Pal. Par. Fux. Guelf. sec. Qui
cum, et ille iidein cum Onelf. pr. et D'Orv. sc. Cerdo. Illis Pith. Turn
Pal. dispos. cr. item prorsus. Oxon. profusus. Oud. — 3 Pal. Guelf. anibo,
dcnum. Par. denuncialis. Id. — 4 Ms. quos in mere. die. afferret. Roaldus.
Mild cede dir. au. J5as. 2. editioiuMu expressimus. ('olvius. — 5 Apprehendit.
Vulf;o, prehendit. Kimeiih. Sic quidem Palat. (Jucif. pr. ac Par. At Mss.
ceieri et Ivld. ante J-luiculiorst. preh. (piod a'(|ue proljum esse, nemo saiius
negavcrit. Oud.— G Vulg. cotiverswi amplexusque. Ita, ut in veteri libro
NOTyE
' I'ala donaret] Elmcnhorst. cno- ncgotiis prospcros designabat.
daret. At donaret midius longe ex- " Cerdo quidam] Hoc loco Cerdo
primit plenariam illam, quam Magi nomen est proprium mercatoris.
sibi arrogant, jjotestatem : et fata Alias appcllativum est viliorum arti-
quidem donare merito dici poterat ficum, sutorum puta, atcpic aliorum
nioplianrjs ille, cum dies suscipieudis Imjusmodi lucro iiiliiantiun), a Gra;ca
140 APULEII
exosculatur ^ arctissime. At ille, ubi primum consaviatus ^
eum, juxtiui9 se ut assideret ' efFecit, attonitus et ^ repen-
tinae visionis stupore, et praesentis negotii, quod gerebat,
oblitus/ infit ad eum : Quam olira ^ equidem exoptatus
nobis 4- advenis ? Respondit ad haec ille alius : Commo-
dum vespera oriente. Sed vicissim tu quoque/ frater, mi-
hi memora, quemadmodum exinde, ut"^ de Euboea insula"
festinus enavigasti, et maris et viae confeceris iter. Ad
haec Diophanes ille Chaldaeus egregius, mente viduus, nec-
dum suus, Hostes, inquit, et omnes ^ inimici nostri, tam
basiat strictissime. Verum ille vicissim eum osculatus, simul atque jussit sedere
prope se, perturbatus est admiratione qua ipsum affecerat subitus conspectus amici ;
nee recordatus ret, quam tunc temporis gerebat, dixit ipsi : Quam pridem hue
desideratus accedis, amice? Ille alter ad ea respondit : Sub ipsum vespera ortum.
Sed tu qiwque, frater, narra mihi invicem, quomodo tam celeriter navigaveris ab
Eubcea usque Insula in hanc urbem, quaque ratione oncnsus fueris iter turn mari-
timum, turn terrcstre. Ad heec Divphanes ille votes eximius, ratione destitutus,
et nondum ad se reversus, Inimici nustri, inquit, omnesque qui nobis infensi sunt.
scriptnm, divinavit ante legendnm Beroaldiis. Colviiis. Fax. et conversum
amplexus. Roaldiis. Adde Mss. Reg. Flor. Gnelf. anibos, Oxon. D'Orvill.
&c. Oud.—7 Osculatur. Vnlg. exosculatur. Colviiis. Exosc. Sic Bert. Alii,
osculatur. Elnienh. Editio Basil, exosculatur, quod iiiagis placet. Brant. — 8
Consabiatur. Consuaviatus Fiix. Roatd. Et sic Edd. Col. Scriv. Consabialus
de more D'Orvill. Giielf. et Palat. qui caret tw eum. Supra prius in Oxon.
et Guelf. pr. Oud. — 9 Juxta. Liber vetiis noster, juxtim se, quod jam repo-
suerim. Vide Noniiim, de quo nos etiam monuit aniicissinius Canterus.
Colv. in Add. Juxtim. Alii, juxta. Elnienli. Fiix. juxia se ut ascideret.
Koald.— 1 Ms. assideat. Al. assidat. Colvius. Flor. assidat. Elmenh. — 2 Est.
Bert. et. Recte. Elmenh. — 3 Quam olim. Idem (Ms. Lips.) qn. Al. q^,. qn.
Piito quando. Colvius. Male. Belgice, Hoe tang is het geleeden, dat, ifc.
Oud. — 4 Pal. e. a nobis. Elmenh. In eo non compaiet equidem. Rlox Pith.
illis aliis commode. Dein ad hoc Guelf. pr. Oud. — 5 Sed v. tu q. Hie in Msto
Bertin. tres versus desiderantur. Elmenh. — C Exinde ut. E. iirbe Oxon. et
Par. De Euboica ins. Tnni festine navi male D'Orvill. Giielferb. pr. Id. —
7 In Par. est hospes et omniSfSfc. Oud. — 8 Duratn. Bert, diram. Sciopp. in
NOT/E
voce KipZos, lucrum. Cerdo Latine olim Chalcodontis, et Maoris, ant
verti posset, liicrio. Macra, et Chalcis ob aes ibi reper-
"^ Prccsentis negotii, i^-c.oblitus'] Sci- turn. Item Abantias, ejusque inco-
licet, se vendere Cerdoni diem pere- lae Abantes apud Homerum, et Aso-
grinationi commodum. pis. Item Straboni Oche et Ellopia.
" De Eubcea Insula'] IMaxima haec Hodie vero Negroponfe. Est et Eu-
est ex Maris yEgaei Insulis, adjacens boea Siciliae urbs Straboni; item alia
BoeotiaR, atque ab ea divnlsa angusto nrbs in ipsa Insula Euboea, sed a
freto, quod Euripuni dixere, vocitata niari absorpta.
MliTAMORPHOSEON LIB. II. 141
diram/ ^ immo [00] vero Uiyxeam peregrinationem "" inci-
dant. Nam et navis ipsa, ^ in qua vehcbamiir, variis tur-
binibus ' procellarum quassata, utroque re;j[imine - amisso/
aegre ad ulterioris ripae margincm detrusa, praiceps'
demersa est: €t nos, omnibus amissis, vix enatavimus.
Quodcumque vel ignotomni miseratione,'' vel amicornm
benivoleatia contraximiis,* id omne latrocinalis invasit
manus : quorum audaciae repugnans etiam/ cui nomen est
Arisuatus,^ unicus frater meus, sub istis oculis miser jugu-
incurrant in pereg7'inationem tarn savam, immo vero prorsus Ulysseam. Nam
et navigium ipsuin, quo ferebamur,f7'actum diversis vorticibiis tempestalum, de-
stitutum ambobus gubernaculis, difficulter compulsum in adversum littus, absorptum
est voragine, nosque, omnibus bonis nostris perdilis, cegre emersimus. Quicquid
putuimus corradere aut miscricordia extrancorum, aid benignitate nostrorum ami-
corum, illud totum rapuit turba pradonum, quorum etiam impetui resistens unicus
germanus meus, Arisuatus nomine, trucidatus est infelix ante hos meos oculos.
Symb. et Snsp. 1, in. 4. Diram. Viilgo duram, male. Elmenh. B. M. tarn
diram. Putean. Adde Gnelferb. iitrnmque, Flor. D'Orv. et Edd. ante
Colv. cum Vulc. et VV^ow. ac Flor. leponentem duram e Lips, cui conseotit
Oxon. Vide ad p. 26. Ed. Pr. ' Diium exemplum.' Dein Uiyxeam, nt
supia, resciipsi fide Mss. et Edd. Vett. pro Ulijss. Fux. uUriccam. Paiat.
Guelf. sec. vitiose inciderant, Fux. inciderat. Oud.— 9 Palat. Pitli. Fux. Par.
carent Tp j/)sa. Id.— 1 Ms. tribulationibus. Colvius. Unde suspicor iJtrtina-
tionibus.' Sed snspicor tantuui. Brant. — 2 Mang. remige. Putean. — 3 ViiU
garii, pracipitio. Colvius. Pracipitio. Fux. prcEceps. Roaldiis. Prceceps.
Berlin. Aid. et Rom. pracipilio. Elmenli. Malim cum edit. Basil, prcecipilio.
Brant. — 4 Extraximus. Scriptus, traximus: quod vidctur esse contraximus.
Colvius. Fux. conti-aximus. Koaldus. Bert, et Flor. contraximus. Eluienli.
—5 Etiam deest Lips. Oxon. Palat. D'Orviil. Fux. Guelf. pr. Oud.— a Cui
n. est a. \hi\g. nomine Arisuat. Scriptus etiam Arysnotus. Colvius. Bert.
Arismatus. Flor. et Palat. Trisnotus. Lipsii liber, Arisnotus. Elmenh.
NOTiE
y Ilostes, inquit, tam diram, ^r.] So- ilineris exemplum desumserit.
lenne, mala, quorum mentio inci- ^ Utroque regimincainisso']M-d\osci-
disset, liostibus imprecari. Ovid, licet, et gubernaculo, quibus navis rc-
' Hostibus eveniaiit convivia talia gitur.
nostris.' Virgil. ' Erroreiuque hosti- •' Vel ignotorum miseratione] Sole-
bus ilium.' Euplicmismi genus erat bant naufragi victum rogantes tabu-
malam omen averrunrantis. lam, in qua depictum esset suuni
» Uiyxeam peregrinationem] Noti naiifragium, circnmierre, quo obvios
sunt decennalcs Ulyssis errores, quo- quo.s(pie ad misericordiam facilius
rum spatio ea omnia, qujc Homcrus commoverent. Vide Interpretes Ho-
in Odyssea canil, mala per|)essus ratii, ad initinm Artis Poetica> : et
est : ut merito ab Ulyssea peregrina- Phadrum, lib. iv. Fab. de Simonide.
tione Apuleiua laboriosi periculotique
142 APULEII
latus est. Ha^c co^ adhuc narrantc mocsto^ Ceido ille^
negotiator, correptis' numraulis suis, quos divinationis
niercedi destinaverat, protiims aui'ugit. Ac dehinc, tunc
denium Diophanes expergilus sensit imprudentiaj ' suae
labem ; cum etiam nos omces circumsecus astantes ^ in
clarum cacbinnum videret eflusos. Sed tibi plane, Luci
doraine, soli omnium Chaldasus illc ' vera, dixerit ; sisque
felix, et iter dexterum porrigas.* Hsec Milone diutine ser-
raocinante, tacitus ingemiscebara, mihiquenon mediocriter
succensebam,^ quodultro^ inducta serie inopportunarum^
fabularum, partem bonam vesperae, cjusque * gratissimum
fructum amitterem. Et tandem denique devorato^ pudore,
ad Milonem aio : Ferat saam Diopbanes ille Fortunam, et
spolia populorum "^ rursum ' conferat mari pariter ac ter-
Dum is adhuc rcferret ista valde tristis, Ccrdo ille mercator rcsumtis propere suis
denariis, quos decreverat dare in pretium pradictioiiis, statim se conjccit in pedes.
Quo facto Diophanes turn denique excitaius ugnovit quantum damnum sihi crea-
vissct sua stolidilale, cum ccrneret quoque nos omnes, qui eum circumstabamus,
solutos in risum canorum, Verum opto, domine Luci, ut Chaldceus ille vera prce-
dixerit tibi iini inter 07nncs, et ut sis fortunalus, ct perfichis percgrinationem
tuam prosper e. Ulilone narrante hcec prolixius gemcbum apud me^ et irasccbar
7ion leviter, quodjilluto sponte mca contextu incommodarum fabularum, male per-
derem optimum partem vespera jucundissimumquc fructum ejus. Pustrcmo, insu-
perhabita verecundia, respondeo Rliloni : Diophanes ille habcal sibi suam sortem,
exponatque iterum turn mari, turn terra pradam populorum. At pcrmitte mihi
7 Eo deest a m, p. in Giielferb. pr. Oud. — 8 Pith. ilUs. Id. — 9 Ms. reptis.
An raptis? Col v. — 1 Impud. Col. impruderdia; . Bas. 1. et Ven. impudkitice.
Colvius. Impr. Fax. impudentia. Roaldiis. Berlin, et Aid. imprudenticc. Arno-
bius lib. IV. ' labem flagitioniii! ' dicit. Elmenh.~2 Nos o. circ. Viilg. nos o.
circ. astantes. Expunxi postreinuni illiid, jubente ita libro scripto. Sic le-
gendum aibitror lib. m. ' Inter tot niillia populi ciicumsecus.' Grajcismns
est : irdirres ol irtpi^. Colt. Circumsecus astantes. Th astantes addituni ex Flor.
ct Bert. Ebnenh. — 3 Ftix. iste. Pith, iliis. Oud. — 4 Ita Ms. Beroaldus olim
reposuit : it. d. pergas: qiiam lectioneni plerjeqne praj se fenint editiones.
Frnstra. lib. VI. 'Iter retrorsiim porrigens.' Colv. Iter dextrc pergas. Fux.
dextcre porrigas. Roaldus. Berlin, dexter porrigas.Sc'iopp. in Symb. Dextrum
pergas. Rom. et Heri.d, porrigas. lib. vi. ' Iter retrorsnni pcrgens.' Elmenh.
— 5 Mihique non m. succ. Ha?c absunt a Florentinis. Elmenh. — G Ms. ultra.
Colvius. Item Palat. Gnclferb. uterque, Pitli. Fux. a quo al)est quod. Oud.
— 7 Imporlunarum. Vulgatum, inopportnnarum. Colvius. Pal. inopportunarum.
Ebnenli. — 8 Ms. vespera ejus. Colv. — 9 Reg. Fux. denotata. Oud. — 1 It. idem.
Al. tursum. Colvius. Fux. et cursum. Dein ac terra; par. in eodem. Oud. —
NOT^E
^ Spolia populorum'] Pecuniam, quam eniunxerit.
suaruin prarstigiarum ope populis
JMETAMORPHOSEON LIB. II. 143
rae : mihi vcro fatigationis hcsternse etiamnunc saucio/ da
veniam maturius concedam cubitura. Et cum dicto facesso,
et cubiculum meum contendo : ' atque illic deprehendo epu-
larum dispositiones satis concinnas. Nam et piieris extra
limen, credo, ut arbitrio noctumi gannitus ablegarentur, hu-
mi quara procul [31] distratum fuerat : grabatulum meum "^
assistit 5 raensula coenaa totius honestas reliquias tolerans :
et calices boni,^ jam intuso latice semipleni, solam tempe-
adhnc lahoranti ex lassitiidine hestcrna, ut citius earn cubitum. Et hoc dicto abeo,
i't peto meum cubiculum. Atque ibi ojfendo convivium ordinatum clegautissime.
Lectus cnim erat stratus servulis humi extra ostium lotigissime, jnito, ut remove-
rentur ab auditii nocturnarum vocularum. Astabat men lectulo parva mensd 07iusta
sat lautis reliquiis totius cccnce, et crateres duo jam semirepleli infusa aqua, expec-
2 D'Orvill. non f. h. cum jam m. s. Par. Gnelferb. ambo, externa. Gnelfl
uterqne et Oxon. inodo pro mihi. Ed. Juiit. post, etiamnum. Seel vide supra.
Id. — 3 Fux.consceiido. Roald. — 4 iVaw et p. e. I. c. ut a. n. f(. a. h.q.p.dis-
tractum fuerat meum grabatulum. Corrigendum aiitiimo, atque in ordinem
redigenda verba : Nam et pueri e. I. c. ut a. n. g. a. q. procul. Humi distratum
fuerat meum grabatulum. Quod ad verbuni distratum verbo non contendani.
Nam et in Vegetio \>xolequis distratis suppositnm f\n%s>c distractis, ibidem os-
tendi. Addidi mendi originem inde esse, quod consonanteni c multis locis
inserere vel adimere solent librarii. Sciunt, qui menibranas antiquas volu-
tarunt. Ad hoc testis mihi Festus in ' Duuiecta/ in ' Deblectare.' Eodem
modo sen more s literam inserebant, attestante eodem Festo in ' Dnsmosuni.'
Quinimmo et typographos Germaiios, prapsertini priores illos, id religiose
secutos in variis rodicibus observavi : adeo nt non tantum ob inventani
pra-stantissimam atque ntilissiniani artem tyi)Ograpbican), verum eo quoque
honoiem liabendum censeam, quod codices IManiiscriptos Germana fide ex-
primere, quam in excudendis iis suo arbitrio nialucrint iiti. An non hinc in
uno Apuleii exemplari IJasiieensi, prafaclin, blactero, viclricus,inchouc{us, ])ro,
prafatio, &c. et contra conditum pro, condictum : tuni iila houustus, Iwstiulim,
coharlus, iiidcm clangulo,grassus, in (juibus G pro C. Similiter et consonantes
non geminatap, in pulutus, inacessus, penatus. Prajterea non levia quoque in-
dicia scriptura; vetustae typis fidelitcr reddita in benivolus, mulivolus, in omnis,
tris, pucrilis, pro, omnes, 6cc. in ansius pro, auxins ; contra in existimatio, pro,
aestimatio ; in aliis sexcentis, qua; in ilia Editione diligens lector facile de-
prehendat. Sicwech. Ilapt. Pius in Sidoniuui testatur veteribus libris h'gi :
Tiam et pueri ipsius nd limina, credo ut a. n. g. a. humi quam procul dislractum
fuerat grabatulum. Sensus tamcn, quern ex hac lertione elicit, idonens non
videtur. Scd mngis est, ut assentiar Beroaldo, cujus sententiam hie secutiis
sum, (jiiaiu vide apud ipsum. Colv. Locum hunc totnm sic ciiiendari recte
putat jjccichtnius: Nam et puero extra limin, id est, famnlo suo, qucni uni-
cum liabebat, credo ut a. n. g. ablcgaretur, humi quam procul distmclum fuerat
grabatulum, et meum assistit : Hfc. ' I\leum,' grabatulum scilicet. Nostram Icc-
tionem veriorem pnto. Vide Notas. Idem in Add. Sic et Schickcradus.
Oud. Ablegarentur. A\i\. oblcgar. Male. I'.bntnh. Alegar. GvwW. \n. ullcgur,
D'Orv. l»ar, prave : et nmx hami Oxon. Oud. — 5 Ms. ustitil Colvius. Fux.
ustitit. lioald. — IJcne Lipsius, //nii. P.ini, frigida^ et calida^ scilirct. Ln-
ciauus cnim : Tpawt^a 6e t|; K\ivri irapeiaTriKH, nor-fjpiov Hx^^'^o- ""i oZi^os aiirov
irapfKdTo, Koi 85ft»p tTotfxov Koi i/zuxp^" ""^ Otpixov. Colv. Oninino scribendum,
144 APULEII
riem sustinentcs: ct lagena^ juxta^ orificio cessim dehis-
cente 9 patescens, facilis hauritu, prorsus ' gladiatoriae Ve-
neris antecoenia.* ■* Commodura cubueram; et ecce Fotis
mea, jam domina cubitum ' reddita, jacta proximat rosa
scrta,''-* et rosa soluta in sinu tuberante/ Ac me pressim
deosculato, et ^ corollis revincto, ac flore persperso/ arri-
tantes tantum admixtionem vini : et prope erat lagena, quce dilatabatur ore paulatini
patescente, et ex qua facile hauririvinum poterat. ******* Forte
bini. Veram lianc emendationem prjBstabit Lncianiis, cnjns htec verba:
T(^ SeTTotSt e|co vireffTpooTo' rpdne^aSe, K. r. \. Bini igitur calices ad temperiem
frigidaj et calidae. Wower. Cal. bini. Sic vore niagiius Lipsius. In Mstis
et editis fco«i est, male. Bini inibi erant calices ad temperiem frigidae et
calidiB aqnjp. Lips. Elect, i. c. 4. Elmenh. — 7 Palat. et Guelf. sec. Codd.
laguna : lit saepe in Inscript. VideT. Fabr. et Giid, &c. ad Pliaedr. F. xxvi.
Oud, — 8 Juxta. Ms. lire. Nescio quid sibi velit. Colv. Notat Colvius pro
juxta legi in mannsc. vetere ure. Et nescit quid sit. Ego inde lego Lvra.
Et lagena Itira cessim dehiscente patescens. Lura est os culei vel utris, teste
Festo : ut illud orificio sit glossema too lura. Brant. Apage istam litram,
qnam ipso pro utre siimsit Lncilins. Juxtitn potins esset refingendum ; sed
nihil opus. Oud. — 9 O. sensbn d. Ita lumc locum correxit olim Beroaldus.
Ms. Ro. officio cessi in dcascenio, Bas. 1. orificio cessui de ascento. Veruni pu-
tarim : cessim dehiscente. Cessim, id est, retro. Alfenus JC. ' Interim su-
perins plostrum cessim ire coepit.' 1. i,n. D. ad L. Aquil. Martianiis Capella
L. VIII. 'Cessimque formidantes A!)piint pedes tremore.' Colv. Sensim, Fux.
casim, recte. Roald. Cessim dehisc. Flor. cesim d. Rom. officio cesim deascento.
Aldus, 0. sejisim (/. male. Vide Indicem. Elmenh. — 1 Prorsus e\n\i\X. a Pala-
tino. Oud. — 2 Antecana mavult Lipsius, qucm adi Cent, i, Epist. lxv. ad
Bonavent. Vulcanium. Brant. Corrupte D'Orvill. gladiatorem V. ancoenia.
Prsefero terminationem ia. Nam apud Macrob. 1, ii. S. c. 9. sunt duae
voces: 'Ante ccenam.' Guelf. pr. ancania. Oud. — 3 Cuhito. Flor. et Rom.
cubitum. Elmenh. — 4 Omnes editiones, excepta Bas. 1. jacta pr. roste ser.
Colvius. Schickeradus : Incita p. r. s. Lucianus : TcSc 5e (TTpoiiJLdrwv pdSa-iroWa
KareTTfTTaaTo' ra filv ovtu yv/xva KaO' avra, ra 5e \i\vj.i4va, ra 8e ffrecpdvois avfive-
irXeyi.Uva. Rosa serta. Flor. et Bert, r.serta. Elmenh. — 5 Abest copula a Fux.
Oud. — 6 Prosper so, Lie^e,persperso.Wowev. Fux. ;;frsymr.so. Roaldus. Vulgo,
prosperso. Elmenh, Persperso etiam in meis. Perplesso Palat. et Gnelt". sec.
Ex veteri lectione prosperso facere etiam possis, et forsan rectius, prasperso.
NOT^
^ Anteccenia'] Novator verbornm ens varie vexatus. Legendum forsan
non minus eleganter quam licenter juxtim proximat. Infra lioc libro,
appellat lagenam Veneris antecoi- ' Dumque jam juxtim proximanius.'
niam, tanquam prffigustatio quaedam Serta et soluta hie, ut et iv. ' Flori-
sit, et pracludium, ac pra^paralio bus sertis et solutis apprecantnr.'
ad pala?stram Veneriam exercendam. Sertis in coronam intcllige. Pricceus.
Beroaldus. f Tuberante] Tuuiescente. Beroald.
* Jacta proximat rosa serta, t^f.] Lo-
METAMORPHOSEON LIB. IF. 145
pit poculum, ac desuper aqua calida injecta porrigit bibam : 7
idquc modico prius qiiam totum exsorberem/ clcmenter
invadit : ac relictum 9 paululatim ' labellis minuens, meque
respiciens, sorbillat ^ dulciter : scquensque et tcrtium inter
uos vicissim et frequens alternat poculum. Cum ego jam
vino madens, nee animo tantum, verum etiam corpore ipso
ad libidinem inquies ' alioquin et petulans, etiam saucius
paulisper inguinum fine,+ laciaia remota,^ impatientiara
Olid. — 7 Porr. uti bibam. Fiix. porr. bibnm. Elegantcr, et ita in Alil.
Roahl. Sola Ed. Bas. pr. inserit ut, contra Mss. O. ac nioreni et elegantiani
Nostri aliorunique, de qua sn-pius dictum est. Oiid. — 8 Iihiiie modicum. Pri-
usqnam totum exsorbcrem. Sana liic omnia esse possunt, sed aliis : non etiam
niilii, ctii niisquara non liffiret aqua. Quid ergo? Nihil certi qiico : tantnm
trans[)osuerim iuterpunctiones ad hnne modum: porrigit bibam: idque modi-
cum, priusquam exsurherem, clem. t. Modicum hie non proletario ponitnr in-
teilectu : sed pro, statini, et paulo post. Utitur stepiiis. Snpra 1. i. ' Et
cum dicto rursum foribns oppessulatis iiitro capessit. Modico deinde regres-
sa, palefactis a-dibus, Kogat te, inquit : intetuli me.' Sic enini enm locum
constitno. Nam vulgo, quod legitur, inutili me, natum ex eo, quod praeteri-
toruni in compositis augmentum ignorarent verveces isti librarii. Grut. in
Susp. IV. 9. Gruterns ita hunc locum interpungit : p. bibam: idque modicum,
priusquam totum exsorbcrem. Elmenli. Lego, bibam. Idque modico priusquam
totum exsorbcrem. Brant.— 9 Reliquum in D'Orvill. Oud.— l Ms. pilhdatim.
A\. putlntatim. Arbitror scriptum fiiisse antiqiiitus, pollulatim. Titinnins :
•Pollnm addito ad landem priefiscini.' Colo. Fux. 7»//(tk(im, sed corrupte,
ut videtur. Rnald. Paulutim. Palat. puUatim. Rom. pullulatim. Recte.
Piaiitiis Asinaria, Scena : ' Uniimquodque istorum,' cSic. ' Ubi quid dede-
ram, quasi eolumba? puUi in ore anibae nieo usque eratis.' Matins apud
Agellium Noct. Attic, lil). xx. c. 11. ' Columbatim labra conserens labris ;'
ni)i Scaliger columbulatim sive columbialim legit. Elmeuli.~2 Ms. sorbilla.
Editio vetus sorbilat. 1. in. ' Sorbillantibus saviis.' Giosvaj vetcres : ' 'Pofu,
.sorbillo, voro.' Colv. Palat. Pith, sorbilla. Par. sorbrillia, inepte. (>«(/.— 3
Inquietus. Sic inicndat Beroaldus, et ei astipnlatur srriptu-^ codex. Col,
inquies. Bas. I. Ven. rt Rom. inquiens. Faciebam iiicieyis. Notat alibi P'estus
de scropha inciente, id est, cnjus uterus, )ii f'allor.jaui inoipit incitari. Ncc
latins expiicare me atatis mea; verecnndia sinit. Postea etiam legi iuhians.
Ut I. vii. ' Et, humi prostratis illis inhians, illicitas afque incognitas tentat
libidincs :' item alibi similiter. Cole. Inquies. Beroaldus: inquietus. Pria-
peia : ' Et inquietus iiiguiiia arrigat tumor.' Colvius, inciens, male. Vide
Indicem. l'Amevh.—\ I'in. Ms. Bas. 1. et B<roaldu8 ipse, sane; quem seciiti
alii. Venet. sine. Deiiiqne optime posteriores.y/ne. Legebat ex corrnpta
ilia lectioiin etiam Lipsius, saniv. Colvius. Sane lacinia remola. Fux. sine
Inscinia remola. Sed frustra. Roald. Vulgo, sane. Lipsius, sanie. Sed nihil
nnitandum. Sallustius in Fragmenlis Histor. 1. v. ' Fine inguinum ingre-
NOT;E
B Paulispcr inguinum fine, lacinia explicnvit. Sunisit ab rodem srrip-
rcmola] Ilhid 'inguinum fine' rec- tore Noster et vocem ' inquies,' id
tissime ex Sallustio (cujus et nos lo- est, inquietus : sic ' Impes, impetus'
cum auiio(dveramus) Elmenliorstiiis in Vet. Glossaiio. Pricuus.
Ddph. el Vur. Clui. Apul. K.
146 APULEII
Veneris '' Fotidi meae monstrans. Miserere, inquam, et sub-
veni maturius. Nam, ut vides, praelio, quod nobis ^ sine
feciali ^ officio ' indixeras, jam proximante vehementer in-
tentus, ubi priraam sagittam 7 saevi Cupidinis in iraa prae-
cordia mea delapsam excepi, arcum meum en ! ipse vigor
attendit,^ "^ et oppido formido, ne nervus rigoris 9 nimietate
rumpatur.' Sed,ut mihi raorem plenius gesseris, ineffusum *
laxa crinem, et, capillo fluenter imdante,^ ede ' complexus
amabiles. Nee mora, cum omnibus illis cibariis vasculis'*
raptim remotis, laciniis cunctis^ renudata, crinibusque ^ dis-
solutis ad hilarem lasciviam, in speciem Veneris, quae ma-
rines [32] fluctus subit,7 pulchre reforraata ; paulisper
diuntnr mare.' Elmenh.— 5 Nobis deest Bertin. Oud. — 6 Ita ex script! libii
auctoritate correximus : ut et qnosdam suo tempore legisse, testis Beroal-
dus. \ u\gati, fi^iali. Proverbialis hie sermo. Arnobins 1. i. 'Hoc enim
primum efficiendnm est ei, qui nos arguif, perpetuas et jugas calamitates
fuisse has, nunquam omnino respirasse mortalia, et sine ullis, ut dicitur,
feriis, multiplicium formas sustinuisse discriniinum.' Praelium, quod sine
feriali officio indixeras ; id est, sine induciis. Varro lib. Rerum Humana-
rum : * Induciae sunt belli feria?.' Colv. Ingeniosissimus vir et omni laude
major, Dominicus Baudius, animse diraidiiim meae, legendum sibi videri ali-
quando significavit : fecinlis. Wow. Malim feciali. Sciopp. in Symbola.
Fecialis. Sic recte disertissimus Baudius. In Flor. est, feciali, in Koni.
fanali. Bert, feriali : m Alio, Jinali. Elmenh. Leg. videtur /edaZi. Putean.
— 7 Pal. Oxon. sagiptam: et Pal. Cup. scevi. Guelf. pr. sccevi. Fux. dilapsam,
Oud. — 8 Vulgati, vigore tetendi. Colvius. Vigore tet. Fax. vigor attendit.
Roaldns. Vigor attetendit. Bert. Rom. et Aldus : ipse vigore tetendi. Elmenh.
— 9 Pith, vigoris. Oud. — 1 In ejfusum. Conjunge ineffusum. Putean. — 2 Vulg.
cap. fluente undanter. Colvius. ¥n\. fluent er undanle. Roaldus. Rom. Bert, et
Aid. c. fluente undanter. Elmenh. — 3 Palat. edas complexus. Elmenh. Guelf.
sec. edes. Oud. — 4 Cum cib. v. Idem, cum omnibus illis cib. vas. Colvius.
Bertin. o. i. c. vasantes. Male. Elmenh. — 5 Cunctis suis. Suis deest in Ms.
Colv. Th suis abest a Pal. Elmenh. Delevi rh suis auctoritate Mstorum, in
quibus et D'Orv. Oxon. Par. Fux. Oud. — 6 Pith, crinibus quam. Id. — 7 Roid.
NOTiE
'' Impatientiam Veneris'] Juvenal, tur] Bene liic ' rumpatur.' Donatus
' Tunc prurigo morae impatiens.' ad Phormionem : ' Immoderatas ple-
Pricceus. rumque vires, adducendo arcu, non
' Sine feciali officio] Ritum belli per telum incitant, sed nervum rumpunt.'
Feciales denuntiandi vide apud Li- Et alibi ad eandem Comrediam : * In
vium, lib. I. cap. 33. nervum ibit. Proverbio tracto a sa-
^ Arcum meum, Sfc. vigor attendit] gittariis, cum vis conatusque tenden-
Hinc ' tentum al5o7ov' in veteri Ono- tis arcum non in volatum teli, sed in
mastico. Pricceus. ruptionem nervi expetatur.' Pricceus.
' Ne nervus rigoris nimietate rumpa-
METAMORPHOSEON LIB. 11. 147
etiam glabellura feminal rosea palmula™ potius obumbrans
de industria, qiiam tegeiis verecundia/ Praeliare, inqiiit, et
fortiter praeliare : nee enim tibi cedam, nee terga vertam.9
Cominus in aspectum/ si vir es, dirige ; et grassare ^ navi-
xubitat. Colvius. Elmenh. — 8 Glabellafemina, vel rosea palla (potius) obumbraris
de industria, Sfc. Verecunda. Si quid video, scripsit Apiileitis, absque ilia par-
ticula (potius) : obumbrans de industria, quam tegens verecundia. Stevvech. Gla-
belluin feminal. Sic hunc locum eleganter elegantissimus Lipsius restituit:
et nos ilium sequi non dubitavimus. Poterat nos eo etiam fere ducere ve-
teris libri scriptura, glabellum, al. glavellum, feminea ; vulgatorum quorundam,
glabellafemina vel rosea, Ifc. Usus hoc Noster etiam Apologia prima. Sed
adi Lipsium Elector. 1. ii. Beroaldus primus pro verecundia reposuit vere-
cunda. Sed eum corrupta lectio in prioribus decepit. Putavit enim ad
illud 'glabella femina ' referendum : et genitalia muliebria denotari non
animadvertit. Mecum liic sentit et doctrina et genere maximus vir, J. Dousa
a Noortwyck, qui idem antea sibi notatum indicavit. Colv. Glabellum femi-
nal rosea palmula. Ms. Fulvii : glabellum femen vel rosea palm. VVowerius. Gla-
bella femina vel rosea palmula potius, Sfc.verecutida. Fux. glavellum faminea, vel
&,'€. verecundia. Corrigo, glabellum interfeminium velamento rosea palmula, <Sfc.
verecundia. Hunc locum notavit idem Apuleius pag. 181. his verbis: 'Sed
enim feminal nuUo pacto reperiens munditer dicere, ad mea scripta confugit,
quia, ut e quodam raeo libro legit, interfeminium tegat et femoris objectu et
paimae velamento.' Errat Lipsius, qui hoc loco feminal legit, et rosea palmula,
adduclo etiam in suam rem eodem Apuleii testimonio ex Apologia : sed plane
liquet, eum suo sibi ferro jugulum petere. Roald. Glabellum feminal rosea
palmula p. o. Elegans sane lectio, hoc est, auctore suo Lipsio digna. Sed
Ms. legit : glabellum femen vel rosula palmula, Hfc. Sciopp. in Symbola. Glabel-
lum feminal rosea palmula. Sic est in Florentino, quod etiam in mentemvenit
Lipsio Elect, ii. cap. 21. Bertinus legit, glabella vel rosea p. Rom. el Aldus,
glabella famina vel rosea. Fulvii \ihev, glabellum foemen vel rosea palmula. Ro-
aldus, glabellum interfeminium velamento rosea palmida. Quod non sperno.
Elmenh. — 9 D'Orvill. vcrtam, male. Oud. — 1 Videri possit Cominus sufficere,
et illud in aspectum ut glossema removendum. Pro dirige Bas. 2. et Ber.
(/irig^ece. Colvius. Cominus in aspectum dirigere. Antiquissimi libri : Cominus,
si vir es, arrigere. Alii : Cominus dirige te. In plerisque libris, quibus usi
sumns, desunt ilia, in aspeclum, et sane glossema praeferunt vocis Cominus.
Liberaho igitur eruditos molestia, (|uam in emendandis illis verbis sustiniie-
runt. Wow. Tb in aspectum ignorat Palatinus, et poterit abesse. Si qnis
tamen rctinere voluerit, oninino legat ccnseo, Cominus in os spatham. Vide
Pithd.um ad Petronium pag. 171. Gruterum Suspic. lib. iv. c. 11. Elmenh.
— 2 .Scriptus liber, crassare, ipxaiKus. Ex hoc multisque aliis siniilibus e
vetustissimo codice descriptuni nostrum hoc excm))lar videmus. Ii>sum ex
vetustissimis non est. Colv. Item Pal. Oxon. et Guclferb. dc more librari-
orum medii a^vi. Vide Drak. ad Liv. lib. vi. c. 25. et millics. Gravitcr
D'Orv. gnaviter Edd. ante Colv. ac Guelf. sec. a m. s. varietatc etiam per-
NOTiE
■" Glabellum fceminal rosea palmula"] inula. Pricanis. ' Glabellum foemi-
Codex Ms. mens glabellum fceminal nal' intcllige muliebrc pudendum,
vel ros. pal. Sfc. qua? certe scriptio ()uod Fotis merctricio more depila-
proxime a vcro abcst. Lege ex com- vcrat.
pendii vesligiis velamento rosea pal-
148 APULEII
ter, et occide raoriturus." Hodierna pugna^ non habet
niissionem.° Haec simul dicens, inscenso grabatulo, super +
me sensim^ residens, ac crebra^ subsiliens, lubricisque
gestibus mobilem spinam quatiens, pendulae Veneris fructu ^
rae satiavit ; usque dum, lassis animis et marcidis artubus
defatigati, simul ambo corruimus inter mutuos amplexus ^
aniraas anhelantes. His et hujuscemodi^ colluctationibus
ad confinia lucis usque pervigiles egimus, poculis interdum
lassitudinem refoventes, et libidinem incitantes, et volupta-
tem integrantes. Ad cujus noctis exemplar similes astruxi-
mus ' alias plusculas. Forte quadam die ^ de me magno
opere ^ Byrrhaena contendit apud eam coenulae * interes-
die quodam Byrrhcena me rogavit enixe tit adessem parva cana apudse; cumque
petiia. Oud. — 3 Pal. Hodiernum. Elmenh. Immo in Palat. et Paiaeano ac
Giielf. sec. a in. pr. e.«*t Hodierna sine pugna. Et forsan elegantius et qiiavi
e formula oniittitiir. In Guelf. pr. Hodiernam iivn habet m. Oud. — 4 Bert.
suhler. Elmenh. Paulo ante «Hse;-/so D'Orvill. vitiose. Adi Pric. et Conun.
ad 1. viii. p. 163. et 1. ix. non procul a fine. Oud. — 5 Seiisim niillius hie vide-
tur usiis. Vide, num substitui possit, cossim residens, id est, sareinaiornm in
moduni pt'dibus coinplicatis. Cnr? cogites quisque secnni. Adiiain tanien
locum Pomponii Pocaiia : ' Hoc sciunt omnes, quantum est, qui cossim ca-
cant.' Ista poteram, f'ateor, tacuisse. Sed, si medicis licet partes, quas
abscondit sinus, contrectare, sicubi remedium flagitant, quidni niihi iiceat
verba? Grut. in Susp. Assentior clariss. et eruditiss. viro Jano Grutero,
qui legenduin censet : cussim residens. Wow. Assentior eruditissinio Gru-
tero rescribenti, cossim residens, qtieni vide Susp. 1. iv. c. 21. Elmeuh. —
6 Crehro. Bas. Let Beroald. crebru. Al. crebre. Colvius. Bert, et Flor. crebra,
Elmenh. — 7 Flov./rictu. Id. — 8 Yi'Qiw. complexus: ut supra, fre(|uenti per-
uuiiatione. Oud. — 9 Oxon. et Edd. Vic. Ber. Junt. ntraque, Aid. (3olin.
hujusmodi. Pejus D'Orv. hiijus. Vide supra ad p. 28. Ed. Pric. /(/. — 1 Reg.
Fux. perperain astrinximus, et pro plusc. Palat. poculus, q. puucul. Id. — 2 Ex-
iilat die ab Ms. Par. et Ed. Junt. post, per seq. de, ut legendum videbimus.
Id. — 3 De me magnopere. Alii, niecum m. Bertin. de mecum magno opere.
Elmenh. Sic etiani Pith. De me mag, rescribendum omuino, auctoribus
Mss. Flor. Reg. Fux. D'Orv. Lips, ex Coll. Voss. Palat. Oxon. Par. et Ed.
Junt. post. Mecum rescripsere, quia exciderat de, ob piaecedens ' die :' uli
contra de me contendit dicitur, at 1. vi. p. 120. ' Petit de te Venus :' ubi vide.
NOTjE
" Et occide moriturus'] Non intelligit ° Non habet ?nissionem'\ Antiqni vo-
locum hunc Pricaeus, qui aut loco et cabant pngnani sine missione, cum
vult reponi, et occide, penultima cor- gladiatores ea lege desceudebant in
repta, legi. Nodum in scirpo qua;- arenani, ut neutri fas esset petere
rit. Occidit moriturus qui suo telo missioneni, sed necessnm eo usque
mortem illam Veiiereani amicae simul diniicare, dum alter cadeiet. Lipsiiis
et sibi cons( ifecit. Saturnal. ii. cap. 21.
^^ETAMORS•HO!^£:ON LIB. H, 149
sem : et, cum impendio exciisarera, negavit veniam. Ergo
igitur' Fotis erat adeiinda, deque nutu ejus consilium, ve-
lut aus|3iciuni,P petendum. Quae, quanquam invita quod a
se ungue latius^ digrederer, tamen counter amatoriae mili-
tiae brevem commeatum "^ indulsit.^ Sed heus tu, inquit,
cave regrediare coena maturius.^ Nam vesana factio nobi-
lissiraorum juvenum pacem publicara infecit:9 et passim
valde me excusarem, dixit se non ignoturnm mihi nisi venirem. Concenienda
igitur erat Fotis, petendnmque erat consilium, tanquam anspicium, ab ejus vohni-
t'lte. Qua, licet cegre ferens quod ah ipsa discederein latius ungue, benigiw tamen
tnihi concessit exiguas inducias belli amatorii. Verum heus tu, ait, vide ut cito
redeas a coena ; nam furiosa cokurs primariorum adolescentum perturbaiit tran-
Oud. — 4 Ms. cce. Qtis. Colvins. In^^erunt ejus qiioque Reg, Fiix. nterqne
Gnelf. Pal. Par. D'Orvill. Interesse Reg. Par. Fiix. Pith. Gnelf. nterqne.
Oud. — 5 Fiix. Ergo tibi F. Ergo milii irapeKKov lepidissimnni. Roald. — 6 Ms.
lautius. Infra 1. x. ' Ungue latins a se discedfre pdssa est :' et 1. XI. ' Neo
tamen sinobat me animns ungue latins indidem digredi.' Ex Planto hie
loquendi niodns. Anlularia : ' Si hercle tn ex istoc loco Diiritiini transver-
sutM ant nngueni latum excesseris.' Bene in hoc coi rexit Trinumnium et
Mostellariam, me jndicp, decns nostrnui, Lipsiiis Antiq. I.ect. lib. i. Cnlc.
Mox co;nj7<-r deest D'Orvill. ^wf/^orMw Edd. Ber. IJas. pr. Amat fix Coll.
Voss. Cod. Lips. Oud. — 7 B. indixif. Piitean. — 8 Ex mente Fotidis reponen-
dum immaturius. Nolebat enim ipsa tardins redire Apuleium a coena prop-
ter inetnin grassatornm. Itidem libro sexto Veims inquit: 'Sed baud im-
maturius redito.' Cicero m. Oflic. ' Venit ipse mature.' Vide Nonium in
' Matiirare.' Emendare conabar Accii versum INIenalippo apud Nonium in
' Maturnm :' 'Est res aliqua, qnam praesente his prins maturare institit :'
([wi v\\[gaUiT, qtuE prcEsente his prius mature ins. Stewech. Ex Fotidis mente
reponit ille immaturius. Nolebat enim ipsa tardins redire Apnleium a cojna
propter nietum grassatornm. Ratio ecjuideu) vera : sed et eadem manebit,
quamvis sua sibi relinquamus Auctori verba. Quippe ' cave' positum vide-
tur pro, vide et cautionem adhibe. Nee istnd ex meo sensn pronnntio, sed
aiictoritate ipsins Lucii nostri subnixns. Grut. Susp. iv. 13. Stewecii. imma-
turius, n\d\e. Vide Grnteri Suspiciones. Elmenh. Adde Sciopp. Susp. Lect.
I. 0. et Priczpum. Irdr. p. 36. 'Cave, cadaver probe ciistodias : i. e. vide,
cnra, nbi male vnlgo inseritnr «/. In Oxon. regradiare. Oiid. — 9 E membia-
nis ha'C lectio : <pi(»tuodo etiam fere einendat lieroaldus. Bas. 1. et Kom.
pace publica itifecta. Col. pace pulil. infesta. F.tiam in prioribns exigiia varia-
tio ; vesana f/ietione uoh.jur. Aid. et Basileensis edilio postrcma. I''ux. JSam
V. /. n.J. p. publicum in/ecit el p. Koaldus. Flor. Bert, et Roman, pace pub-
NOTyE
t' Velut auf.picium'] Sicnt nihil ge- ipsi instar est. De anspiciis ccleris-
rere alicnjus momenti soleljant Ve- que ad augures spectantibns, vide
teres, quin prius auspicarcntur ; sic Rosin. Antiquit. Roman. lib. in.
non audet nostcr Lucius ccenatum 'i Jirecem commeatum] Quo se ad
foras ire, quin Fotidis suae nutnm Byrrhtcna; canam conferret.
prius coDsulat, qui omnium avium
150 APULEII
tmcidatos per niedias plateas videbis jacere ; nee praesi-
dis ' auxilia longinqua levare civitatem tanta clade pos-
sunt. Tibi vero^ fortunae splendor insidias, contemtus
etiam peregrinationis ' "■ poterit aflerre. Fac sine cura sis,
[33] inquam/ Fotis mea. Nam, praeter quod epulis alienis
voluptates raeas anteferrem, metum etiam istum tibi de-
mam^ maturata regressione. Nee tamen incomitatus ibo.
Nam, gladio solito cinctus altrinsecus, ipse ^ salutis mese
praesidia gestabo. Sic 7 paratus coenae me committo. Fre-
quens ibi^ numerus epulonum,' et, utpote apud primatera
quillitatem publicam : et videbis hinc inde homines interfectos stratos in mediis
viis, nee prcesidia prafedi procincicE, utpote lotigiiis distantia, queunt sublevare
urbem tanta calamitate. Claritas autem tiiee fortunes poterit tibi creare insidias,
et peregrinitas tua poterit te reddere despicabilem. Secura esto, inqiiam, mea
Fotis. Nam revertar mature, non tanttim quia prapono mea gaudia conviviis
aliormn, verum etiam ut auferam tibi istum timorem. Nihilominus non illuc pro-
ficiscar solus. Feram enim niecum tutamenta mea vita, appenso nimirui7i con-
sueto ense ad alterum lutiis. Sic insiructus confero me ad ccenam. Multi aderant
conviva, iique principes urbis, quales decebat esse apud primariam mulierem.
lica infecta passim. Alii, p. p. infestat. Elnienh. — 1 B. prasidiis. Piitean. —
2 Par. Cod. Omnibus vero. In Pal. spendor. Oiid. — '.; Scribe meo periculo :
peregrinatio. Stewecii. Jacet hie sermo. Forte ita sublevandus et inter-
piingendus : Tibi vero Fortune splendor insidias, contemtus etiam peregri natio
poterit afferre. Natio peregri, id est, natio peregrina et extraria : tii natus
peregri, tii peregriniis. Peregri in loco, peregre ad locum est, nt scribit
Charisiiis ex Plaiiti Persa. Praeclara emendatio C. V. Jac. Cnjacii Institut.
Justin, lib. ii. Tit. de Haered. Instit. §. ult. 'li, quos nunquani testator
vidit, haeredes iustitui possunt : velut si fratris tilios peregri natos, igno-
rans qui essent, haeredes instituerit.' Colv. Forte : splendor insidias, con-
temtus etiam peregrinato vis poterit afferre, Sciopp. in Synib. et in Susp. Lect.
I. 6. Puto legenduni : c. e. peregrinitatis. Elmenh. — 4 ftlss. U'Orv. Pith.
Palat. Reg. Fux. Guelf. uterque, et Edd. ante Colviuni, in^itam, sis. Guelf.
sec. mea Fotis. Otid. — 5 Pitli. demca. Fux. denostra. Id. — 6 Pith, et ipse.
Id. — 7 Sicque. Vulg. Sic. Colviiis. Lipsiano Cod. accedit solus tbrsau
Flor. cum Edd. Colv. Vulc. Wow. Perperam. Vide ad pag. 25. Ed. Pric.
'Sicque judicii,' &c. Oud. — 8 In Oxon. tibi. Id. — 9 Vulg. epulorum. Col-
vius. Non nisi, operarum vitio, in Edd. Colin. Bas. sec. Epulantium Fux.
NOTiE
■■ Contemtus etiam peregrinationisl cuisse) ut sensus sit: Contemtus
Pric. [tacite, parentlietice addit Ou- etiam, in quo vulgo sunt peregrini,
dendorpiiis, dum haec citat,] mutat poterit insidias tibi parare. Sic etiam
cllegiX., contemtum etiam peregrinatio, apud Luciannm non ancilla hospitis,
quod expressi in interpretatione. At sed Abroea matrona, Byrrhsenae Apu-
nihil mntatu est opus, nisi forte pro leianae personam sustinens, Lucio
peregrinationis reponas peregrinitatis dicit, Ktu ^evos irpayfia euKOTo^pJi'rjTov,
(quod etiam video EInienhorstio pla- * Peregrinus facile contemnitur.'
METAMORPHOSEON LIB. II. 151
foeminam, flos ipse civitatis. Et opipare citro ' et ebore
nitentes lecti, aureis vestibus intecti;^' ampli calices, va-
riaj quidem graticC,' sed pretiositatis unius.* Hie vitrum
fabre* sigillatum, ibi crjstallura impunctum;^" argentura
Dapes erant copioaa et lauta, et lecti ebore splendentes, operii stragulis aureis,
crateres valde capitces, dioerscB quidem opuUntia, sed ejusdem pulchritndiyiis.
Hie est ritrum eleganter configurutum, ibi crystaUus dislincta variis punctulis ;
Oud. — 1 Opipares cibi. lideni, opipares citro. Colviiis. Fux. opiimres cibi citro
et ebore n. I. verissime, vel ingens fiiisset ttjs Ae'lewy e/cAeuf'ts. Roald. Et
op. citro legit iinns Flor. et Bertinus. In aliis tamen est cibi. Elmenh.
— 2 Intexti. Bert, intecii. Elmenh,— 3 Mb. varii q. gratia. Sclopp. in Syinb.
— 4 Vuig. affabre. Plautns : ' Hoc lepidum est, hoc factum est fabre :' et
Noster alibi. Antiilamas Moralibus : * Fabre compactnm animal hominem
quis fevat sic esse pecuatuni ? qiiis avermncassit arietinas hominum men-
tes:' qiiem locum, ut emendaieni, hie piotiili. Est autem apnd Fulgentiiim
Placiadem. CoZf. Affabre. Fux. /atie. Roald.— 5 Viilgati, impicfuw. Scripta
lectio elegantissima. Glossaviiis liber : '■"EyKivrpui, impungo.' Coif. Fux.
impactum. Impactum, KeKaacrvixevov : crystallo enim et vitro contexti olini
parietes camerarum. Seneca Episl. xcvii. ' Pauper sibi videtur ac sordi-
dus, nisi parietes magnis et pretiosis orbibus refulserint ; nisi Alexandrina
marmora Numidicis crustis distincta sint ; nisi illis undique operosa et in
pictura; modiim variata circuiiilitlo praeferatur; nisi vitro condatur camera,
nt bibliothecarum.' Etiam Boetliius lib. i. de Consol. Phil. ' Nee biblio-
thecae,' in(|ait, ' potiiis comtos ebore ac vitro parietes, quam tuae mentis se-
dem requiro.' Deniqiie speculorum et vitri non alius usus; quae specula
Seneca intellexit per ' magnos et pretiosos orbes:' ita enim appellat alio
loco cap. ult. lib. i. Nat. Quaest. ubi de Hostio illo impuro homine. Hora-
tinra quoque speculato cnbiculo scorta habuisse disposita scribit Suetonius.
Hue de re loci sunt laudabiles Sidonii, quos, quia corruptissime hactenus
circumlati sunt, non pigebit ascribere. Lib. ii. Epist. 10. loquitur de Basi-
lica Palientis,Epistopi Lngdunensis, in hnnc modum: ' Intus lux micat, at-
(pic hractuatum Sol sic solicitatur ad lacunar, Fulvo ut concolor erret in
metallo. Distinctuni vario nitore marmor Percurrit canieram, solum, fe-
nestras ; Ac sub versicoloribus figuris Yernans herbida crusta sapphiratos
Flectit per prasinuui vitrum lapillos.' Et in Narbone : ' Non tu marmora,
NOTJE
* Int. [fn<ex<i] An intexuntur lecti ca;o, juvante Oxon. Ms. in quo non
vestibus? Lege, meo perinilo, in- pretiositatis, sed speciositatis, legitur;
tecti, hoc est, Apuleiano loqueudi repone, inquani, varia quidem gazce,
modo, tecti, opcrti ; nequc enim par- sed speciositatis unius. Hoc nempe
ticula, in, hie negat. Vel, si mavis, vult Apulcius, niulta ibi vasa fuisse,
injecti, quod idem prorsus sonat Apu- qua, licet alia aliis proliosiora essent
leio. ol> materiam ex cpia erant conUata,
' Varia' quidem gratia, sed prctiosi- nihilominus ejusdem trant pulchritu-
tatis unim] At vitrum, crystallum, dinis. ' Variir. gaziR,' dicit etiam,
aurum, et argentum, quae niox cnu- lib. de Deo Socralis, * Ex argento,
nierat, quis uiiius cjusdemcpu' pretii et auro, et gemmis nionilia vari«
cvic dicat f Repone igitur cum Pii- gana; dependent.'
152 APULEJI
alibi "^ clarura, et auriim fulgurans, etsiiccinum^ mire ca-
vatum in capides/ '' ut bibas : et, qiiicquid fieri non potest,
ibi est. Diiibitores 9 " plusculi, splendide amicti : fercula
copiosa puellae scitule subministrare/ pueri calamistrati
alibi argentum nit idum et nurum cortiscans; et electnim miro artijicio excavatum
in pocula ad polandum. Denique, quicquid creditur fieri non posse, ibi reperitur.
flJulti escatum distribulores magnifice vestiti ; dupes abundantes : virgines eltgantet
bratteam, vitnimve.' Sic enim leg. ille loCns ex lib. veteri,cnjus varias lec-
tiones iitendas mihi dedit prases liumanissimus et eniditissinius I'. Faber,
Aquinorum hominuni flos delibutiis. ' Marmora ' Trpbj rh l5a<^os spectant,
'brattea' ad laciinaria, ' vitnim ' ad parietes. Sed pax. Variartim enim
lectioniini fines prij-tergressi, Tr\e7ov rov KaB^Kuvros, nobis videmvir. Roald.
Bert. Aid. et fiom. impictum. Einienh.— 6 Ms. albi. Sciopp. in Synib.
Prave. Alibi respondet prioribiis 'Hie,' 'ibi.' Statini et exnlat a Palat.
ante ' aurum.' Intelligit ptirnni, de quo vide Lips, ad Sener. de Tranquill.
c. 1. Olid. — 7 Flor. sucinum. Elmenli. Vt pa!^si^l in vetnstioribns nienibra-
nis^ Oud. — 8 Cav. in lupides. Vidgati plerique : cat. el lapides. Aid. Ven.
lapidem. Siiccinum cavatnni in lapides, hoc est, in niodiun lapidiim. Sic
lib. IV. eniendavi: ' Jacensque in niortuum;' cnni antea legeretur, in luodum
mortui. Lib. vi. 'Jupiter ningivit in bovem.' Lib. x. 'In Dea- Jiinonis
speciem siniilis.' Sed et hoc libro ipso sn|)ra : ' Lapis }^arius in Dianam
factns.' Colo, Et lapides. Fnx. in lapides. Leciioiieni vnlgatani eqtiis viris-
que tuetnr interpres, qiiain etiam firmant ilia inferiora, ' Geninias f'ornialas
in pociila vini vetiisti frequenter oft'erre.' Et sane vtriorest: contra enim
fidem est, succinum reperiri tanta magnitndine et crassitndine, qiuB cavari
posset in pocula, neque id prsetermisisset Plinius, alias harnni reriuu qua-
lumlibet etiam minutarum diligeritissimus. Roald. Vereor ne nie pudorem
devorasse cogitent alii, qui in Tiisce suave fluentibus scruposum quid inesse
suspicer. Sed quid vetat dicere, quod suspicor? nempe non paulo nialle me
pro illo, cavatumin /apides, minimissima rescribillari licentia,8« capides. Capis
idem cum capedine et capula. Priscianus lib. vi. ' Invenitur etiam hisc
capis, capidis, cnjus diminutivum est capidula.' Haiunfius : ' Capis genus
vasis est pontificale, diminutivum capidula.' Gruter. Susp. Forte rectius,
capides. Festus. Quod et Grutero placuit. Wower. Flor. et Kom. c. et lapi-
des. Gruterus Suspic. v. cap. 2. legit : c. in capides. Elmenh. — 9 Flor. diri-
vitores. Elmenh. Sic et Falat. Pith. Guelf. U'Orvill. et Edd, onuies ante
Colvium, ex solita confusione tcDi' b et v. Inde male diruitores Lips, dtirito-
res Par. diriniires Fnx. Oud. — 1 Fercula copiosa, puelhe scitule ministrantes,
Vulgat'i, fercula copiosa scitule subministrata. Non solum pueri, sed et puellae
Veteribus in conviviis ministrabant. Seneca Epist. ex. ' Hinc puerorum
perspicuos cultu alque forma gregcs, hinc fu;minarum.' Themistius Epita-
NOTiE
" Impunctuni] Vel punctis distinc- do dictum.' Item Varroni lib. i. de
tnm, ut vertimus, vel purum, et nullis Vita Populi Romani.
asperum variegatnmve punctis. ^ Diribilores] Ministri distribntores
*' Capides^ Sic lege, ut est in Scri- escarum. Diribitorium fuit locus, in
veriana Editione, et Gruteri Suspi- quo stipendia militibus numerantur,
cionibus, non lapides. Capis, apud a diribendo, hoc est, distribuendo.
Festum, est ' pocnli genus, a capien-
METAMORPHOSEON LIB. II. J. ^3
pulchre indusiati/ gemmas formatas in pocula ' vini vc-
tusti frequenter offerre.^ Jam illatis luminibus epularis
sermo percrebruit:^ jam risus affluens,"^ et joci liberales, et
cavillus hinc inde. Turn infit ^ ad me Byrrhaena : Qiiam
commode versaris in nostra patria? Quod sciam, tcmplis,
et lavacris, et ceteris operibus ^ longe cunctas civitates an-
tecellimus : utensilibus^y praeterea pollemus afFatim. Certo
minUlrantes : pueri cirrati,decore vestiti, crebro propinantes vinuin retiis i7i lapi-
dibus pretiosis coiijiguratis in calicum formain. Postquam lucvrncE imporlutce
fuerunt in triclinium, jam colloiiuiu convicalia celebrari cceperunt,jum risus undi-
que nhundare, et honesta dicteria cavilltitionesque juciari. Tunc Byrrhana sic me
ajfatur: Rectene te habes in nostra patria? Ni Jailor, multuin supenimns omnes
alia$ urbes delubris, el balneis, atque aliis publicis operibus, Abundamus insvper
pliio : KaTaK\ive\s 5' iiv\ crri/SaSos iffrpccnei^ris ritr-qm koI iropcpvpa, Kal rpairi^av
■rapaOfixevos 2iK€AiK7)f, irlvei re &5Sriv, Kal ivooXf^Tai, K6pris avrcf rivhs Kopiffli'as i^
•7roi56s 'ItjoviKoZ SiaKOfovuhaiu. Arcliestratiis : Xepvt^a 5' a.l\pa Ovpa^e (p(poi, are-
(♦jacii^oTa 5' eJ'o'co, Eu€i5rjs ^oSi^'ps x^PO'' ^'^'^o"''* '^'^/w?- Kt supra Noster: ' Sed
assidiie respiciens priPiiiinistraiitein Fotideni inibi recn-abar aiiiiiii.' Colv.
C. scit. subininistrata. jMs. una voce auctior : fercula copiusa, puellce scitule sub-
ministr antes. Koald. Palat. if^norat voceni pueite. Bertinianiis ita scribit :
fercula copiosa scitule subministrata, pueri calamistrati. Wowerius. Fere. cop.
scit. subministrata, p. calamistrati, gemmas, Ifc. Ita Bert. Sciopp. in Stjmb. et
Snsp. I. 6. Bert. p. copiosa scitate subministrata. Flor. p. s. subminislrantes.
Elmenh. — 2 P. i. Fnx. i. indusinti. Roald. Haec male indticit Berliniiis.
Elmenh. Ex crebro librarionim errore cl pro d in Edd. Vicent. Ber. Bas.
pr. Corrigendum jam Beroaldus inonuit. Oud. — 3 Flor. g-. /. simpocula, male.
Supra: 'Lapis Parius in Dianam factus.' Claud, lib. i. de Kaptu Proser-
pina; : ' In celsas surgunt electra coluninas.' Elmenh. Vide supra, ' succi-
num cavatum in capides.' Scilicet s male locum amisit in Flor. liabente
gemma. Oud. — 4 Offerentes. Scriptum erat in veteri libro, efferentes. Vulga-
tis, offerre, Colvius. Offerre. Fux. offerentes. Koaldus. Bert. Flor. et Rom.
offerre. Elnienliorstius. Bas. Ed. offerre: ut sit infinitivus pro iudicativo.
lirant. In nostris etiam offerentes. Guelf. pr. efferenles. Sed vide ad ' pu-
ellje scitule subministrare.' Oud. — 5 Sic bene Ed. IJeroald. \{i\go percrebuit.
Vide ad p. IG. Ed. Pr. ' crebriter.' Id.— G Ms. dejluens. Colvius. Ac Fux.
Mox. 6r< ante 'joci' excidit Ed. Floridi, ac cavillis excusum est vitiose in
IMd. Colin. Bas. pr. Oud. — 7 Turn inf. Bert. En, inquit. Elmenli. In col-
latione, qua; penes me est, Tu,itiq. Creberrinic Nostro adiiibelur 'infit.'
Vide Indicem I^luicnh. et Flor. Oud. — 8 Oxon. prave, opibus, et per in(;u-
riaui ex lid. l'"loridi elapsa est vox longe. Id. — 'J Vuljjo, utensilium. Colvius.
IJtenailiuni. Fux. utcnsilibus. Koaldus. Flor. et Bert, utensilium. Eniendo
obiter Senecam Ep. lxxxvii. ' M. Cato Censorius cauterio velicbaiur, et
NOTiE
y f7<ensi7JAu«]Utensilia proprie sunt * Sid)vectafpie utensilia ab Ostia et
res cibaria;, provisions de bouche. Ta- pro{)in(iuis niunicipiis, prctiiMn<|uc
cit. Anna!, lib. ii. ' Quastpie copias fnmienti niinutum,' <Vc. Utilia etiam
frumeiiti et omnitmi utensilium cpiar- pro iisdeni utcnsilibus usnrpatum in-
rjue natio penderet.' El lib. xv. venias.
154 APULEII
libertas otioso, et negotioso ' '■ quidem advenaj Romana
frequentia, modesto vero hospiti quics villatica: omni deni-
que provinciee ^ voluptarii secessus ' sumus.^ Ad hoec
ego subjiciens : "^ Vera memoras, nee usquam gentium ma-
gis me liberura quam hie fuisse credidi.^ Sed oppido for-
mido cascas et inevitabiles latebras magicae disciplinae.
Nam ne mortuorum ^ quidem sepulcra tuta dicuntur : sed
et bustis et rogis ^ reliquiae quaedam [34] et cadaverum
cibariis. Hie est profecto lihertns tranquilla, et hospes quidem negotiis gaudens
potest hie reperire hominuin muUitudinem similem RonuincB ; qui vero moderatus
est et ambitionis expers, otiutn quale ruri. Denique tota provincia hue venit sese
obtectatum, Respondi ad hcec: Vera sunt qua diets, nee pntavi me fuisse libtrio-
rem usquam terrurum quam hie. Sed valde vietuo obscuras iiisidias artis magicce,
quasnemo potest effugere. Nam ne motmmentu quidem defunclnrum feruntur esse
secura, sed residua qucedam et frusta eorporum mortuorum rapiuntur ex bustis et
hippophoris quidem impositis, ut spcum ntensilia portaret.' Nam ibi etiam
in Lipsii editione utilia male legitur. Elmenh. — 1 C. I. otiosa, et neg. ^c.
Non alifer hnnc locum olim correxit Beroaldiis, qunm nunc enm ex scripto
codice restitiiimiis. Viilgo ubiqiie lectnm : Certa libertas, otiosa et negotiosa
quidem, adveniente Romana frequentia. Colvius. Fiix. Cetera libertas otiosa tt
negotiosa quidem. Cetera absolute, quod dicimus, recte, et ita Latiiiitas oin-
nis. Horatius : ' Excepto, quod tii non eras, [Ergoue ecastor ' eras ' spon-
dapum tacit? At sic scripsit Horatius: ' Excepto quod non simul esses,
cetera laetus.'] cetera sanus.' Tertullianus in libro de Anima c. 14. ' Certe
ille Pythagoras, etsi bonus cetera.' Porro ad ilia verba, et negotiosa quidem,
pertintt quod nieniini ilUid ex eoden) Septimio, eodem loco: 'Omnia jam
pervia, omnia nota, omnia negotiosa.' Roald. Rom. certa I. o. et n. q. adveni-
enti. Flor. negotioso. Bert, adveniente. Elmenh. — 2 Ed. Has. pr. omnique
prov. Edd. ceteraj ante Colv. omnique denique pr. contra Mss. Turn voluptaris
D'Orv. Oud. — 3 Scriptus liber, succ^sams. Colvius. Scriptus liber, sj/ettssu*.
Juvo et lirnio loco uno et item altero Arnobii ii. Advcr. Gen. ' Aut quod
structis domibus et laiitioribus successibus institutis non antiquas adamave-
rint casulas.' Lib. v. ubi de Proserpina : ' Raptam virginem secum vehit,
et terrarum absconditur successibus rursus.' Rursum 1. vii. ' An hiatus
aliquis, ant ex molibus ina?qualiter aggeratis successus quidam et fornices,
in qnos intulit se raptim circumscripto tuentium visu ?' Glossae Graeco-La-
tinee : ' Successus : vnoxupricris.' Brant. — 4 Ad h. ego. Scribe : Ad h. ego sub-
jicien.i. Sic enim est in Ms. etBeroaldi Editione. Colv. Addit ult. Ad hcec
ego suhjieiens, in Aid. Roald. — 5 Praeteritum istud admodum languet : nee
satis hie convenit. An fuit, crede tnihi? Burmann. margini allevit me/nini.
Oud. — 6 Mortuo Fux. Pal. non habet rh quidem. Vide ad 1. i. p. 16. * Ac ne
sufficientem supellectilem.' In eodem male dicanlur. Bas. pr. diciint. Id. —
NOTiE
^ Neg. [Negotiosa'] Lege negotioso. nem appellat ejusmodi secessum, lib.
Negotiosum advenam opponit mo- xii. cap. 22. de Campania loquens :
desto hospiti. ' Urbis regiaa cella penaria, volup-
* Omni denique provincics voluptarii tuosa nimis et delicata digressio.'
secessus sumus] Cassiodorus digressio- •> Et bustis et rogis] Servius pyras,
METAMORPHOSEON LIU. 11, 155
praesegmina ^ ad exitiabiles viventiura Fortunas petuntur.
Et cantatrices anus in ipso momento choragii "" funebris *
praepeti 9 celeritate alienam sepulturam antevertunt. His
raeis addidit' alius: Iramo vero istic ne viventibus quidem
ullis parcitur. Et nescio qui,^ simile passus, ore undique
omnifariam "^ deformato ' truncatus est.''- Inter hsec, con-
viviuni totum in licentiosos cachinnos ^ effunditur : omni-
umque era et obtutus in unum quempiam angulo secuban-
tera conferuntur.^ Qui cunctorum obstinatione confusus,
pyris arJentibus ad perniciem vivorum. FA vetulcc incantatrices prceveniunt veloci
festinatione humatiimem alienorum cadaverum in ipso tempore feralis apparatus.
Alius ndjecit Ids verbis: Immo vero hie ne a vivis quidem ullis temperatur ; et
quidam, perpessus aliquid ejusmodi, mutilatus est facie ex omtii parte deturpata.
Interea risus soluliur pervagatur totum convivium. Et cuncti convertunl vultum
et oculos in quendam hominem scursim decumbentem in angulo, qui perturbatus
7 Idem Ms. psegnia. Colv. Sic et Oxon. prasengma Giielf. pr. prcesequia
Giielf. sec. prasignia D'Orvill. pessime. Adi Beroald. et Piic. ' Ungui-
um segmina ' Gell. I. X. c. 15. Oud. — 8 Funeris. Emendabis ex Ms. Ftilvii:
funebris prcepeti c. Wower. Vide quae. Andreas Schottns iu Nodis Ciceroni-
anis lib. iv. cap. 10. notat. Elmenh. — 9 Perpeti. Recte Ms. prapeti. Sciopp.
in Synib. Scioppiiis ex Msto Fulvii, prcepeti. bene. Elmenh. Magis placet
prcepeti, id est, praceunte. ' Aves praepetes,' quae prospeiiiis praevolant,
apud Agel. I. vi. c. 6. Brant. Vide illic Conini. Oud. — 1 Reg. Edd. Ber.
Bas. pr. addit. Pro istic in Oxon. istuc. Id. — 2 Reg. Fiix. ne qui. Pal. nesci
qui. Edd. Colvio priores quis, contra Mss. et elegantioruni morem. Passus
aiitem niagicis artibus intelligitur, ut loquitur in Apol. p. 528. Ed. Flor. Id.
— 3 Desermalo in D'Orvill. /(/. — 4 Prir. adest, male. 'Nescio qui' valet,
nonnemo. Non enim designare vult. Wass. Per adest enim niniis aperte
designaretur conviva, et inurbane. Oud.— 5 Per cunv. tntum Ulicentiosus ca-
chinnus eff. Vulgati, conv. totum in liceiitinsis cachinnis ejf. Colvius. Bert. conv.
totum illicentiosis cachinnis e. Elnu nil. — G Puto t^ conferuntiir expungendum,
el panlo post scribendum obtuitione pro obstinatione. Stewech. Veteres edi-
tiones, conferunt. Colvius. Bert, conservnlur. Stewecliius banc vocem putat
abundare, et legit obtuitione. Sed niliil mutanduni. Obstinationem vocat as-
pectum illorum, qui ol)stinate enm intucbantur, ut jam aliis observatum.
NOTyE
busta, et rogos ita discriminat ; ' Py- erat scenicus apparatus Vitruvio.
ra,' inquit, ' est lignorum congeries: Ciioragus x^P^/V^^j '!"' 'Uppeditat
rogus, cum arrlere c<i;|)erit : bustuni expensas, et instrumcntuni sccni-
vero jam exuhtum vocatur.' Ha;c cum, ct, latiorc significatu, cujusvis
tamen saepe videas nullo discriinine rei supjjcditator.
Uburpata. '' I'ndique omnifuriam] Apuleio fa-
''■ i:horagii] Clioragium, (iracis x"- niiliarc est advcrbia gomiuare idem
oiryiov, instruuicntiini ct apjiaratus Bignifuantia. Ouauiplurima cxeui-
pouipa; cujusvis. Item locus in cpio pla apu<l cum reperias.
15G APULKIJ
indigna murmurabundus,7 cum vellet exsurgere : Immo, mi
Telephron,^^ Byrrhaena inquit, et subsiste paulisper, et
more (iias urbanitatis fabulam illam tuam 9 lemetire, ut et
filius meus iste Lucius lepidi sermonis tui perfruatur comi-
tate. At ille, Tu quidem domina, ait, in officio manes'
sanctas tua3 bonitatis; sed ferenda non est quorundam inso-
lentia. Sic ille* commotus. Sed instantia Bj^rrhaenae,'
quae cum adjiiratione suae salutis ing:ratis cogebat eflfari,
perfecit ut vellet. Ac sic aggeratis in cnmulum stragulis,
et effultis in cubitum,'*^ suberectusque ^ in torum, porrigit
dexteram, et ad instar ^ oratorum confoi mat articulum ;
duobusque infmiis conclusis digitis, ceteros eminentcs por-
rigcns,^ et infesto pollice clementer subridens/ infit Thele-
omtiium pervicacia, et murmurana cvm ivdi^natiime, cum pararet illivc xurgere,
Ne hoc facias, mi Telephron, inquit Byii'ho'na, sed mine tantisper, ac pro solita
tun comitate resume ab initio tuum illam historiam, ut hie quoquejjlius mens Lucitis
potiatiir jucimditute titce faceta riarratiunis. At ille, Tu quidem, inquit, o domina,
remanes semper intra terminos tU(C inviolatte prohitatis: sed intolerunda est quo-
rundam protervia. Sic ille indignalnindus locutus est. Sed urgentes preces Byr-
rhancc, qu<e cum per vitam suam obtestans cogebat eloqui etiatn invitum, perpule-
runt ut consentirct. Telephron, stragulis in cumulum congestis, innixusqne cuhiio,
et aliquavtvm erectus in tectum, esctendit manum dexteram, et componit juncturas
digitorum ad exemplum declamatorum : duobusque imis digitis constrictis, expandit
reliquos prominentes, tt protenso pollice, subridens leniter, incipit : Cum ego adhuc
Elmenh. —7 Ms. wirabundtis. Colvins. Pal. indigne. Elmenli. li. indignans.
M. indigne. B. mirabundus ciinj Colvio. Pufean. — 8 Idem Ms. Tlwlyron.
Nnm Thelyphron? 'O QriKv(ppaiv. Colv. Flor. Thelyron. Colv. Thelyphron.
Elmenh.— 9 F. ilium. Fii\. /. illam tuam. RoaiiK Scilicet <Mam exciderat ab
Ed. Bas. pr. In D'Orv. et Edd. Vett. tuam illam. Oud.^ — 1 Vulgati omnes,
mones. Infra 1. v. ' Vos (luidem, carissima' sorores, ut par est, in officio
vestiae pietatis permanctis.' Colv. In officio manes Aldus, recte. Koald.
Flor. et Bert, mones sancta. Elmenli.^ — 2 Pith. Sicut illis. Oiid. — 3 Iidem,
instanti B. Noto infra ad I. vii. Colv. S<d ivstunti BijrrhancB, qiia; eum.
Vnlgo, sic instantia B. qua; cum. Elinenliorst. — 4 Kestilue ex Palat. et
Fiilv. Ac sic agger, in tumulum strag. et effultus cubitum, Palat. aggre-
gat'is, lion aggeratis scribit. Wow. Pal. aggregatis. Elmenhorst. Fiilviiis
niaviilt effultus. Sciopp. in Symb. Elmenhorst. — 5 Ven. Aid. suberectisque.
Sed Beroaldi Editio, iit nostra. INIargo Bas. 1. subjectisque. Colon, sub-
rectisque. Colv. Subrectisque. Aldus, suberectisque. Roald. — C Et instar. V. lib,
ad instar. Brant. — 7 Eminentes porrigit. Flor. et Bert, eminus porrigem.
^ Telephron] Nomen est admutilati clementer subridens. Exprimitiir co-
jlliiis. mis ilia vultus compositio, qua audi-
f Clementer subrigensl Optime Pri- torum benevolentiam Oratores jam-
caeus ex Maniiscripto Oxoii. reponit jam dicturi captare solent.
METAMORPHOSEON LIB. II. 157
phron : Pupillus^ ego Mileto» profectus ad spectaculnrn
01ympicura,9 '■ cum hsec etiam loca provinciae faraigerabi-
lis ' adire cuperem, peragrata cuncta ' Thessalia, fuscis
avibiis * Larissam accessi. Ac dum, singula pererrans,
tenuato adraodum viatico, paupertati meae fomenta conqui-
ro ; ' conspicor^- medio t'oro proceruni [35] quendara senem.
Insistebat lapidem, claraque voce prajdicabat, si qui mor-
TUU.M SERVARE VELLET, DE PRETIO LICERF.TUR.^ Et ad
pupillus pi'ofedus essein Mikto, ad Ludos Olympicos spcclandos, vellemque etium
venire in hcec loca procincice famusce, lustrata jam tuta Thessulia, malis auspiciia
Larissam ceni. Dumque pecunia, quuin in vi<E sumtus mccum asporlaram,jam
valde iiniitinuta, omnia perluslro, qiuirens lenimen mece inopice, video quendam
senem altce statura in medio foro. Stabat in saxo, et alia voce clamalnU : Si qiiis
vellet cu^todi^e cadaver defuucti, pacisceietiir de mertede. Turn ego con-'
Elmenli. — 8 Injit : Telephron pupillus. Distini^iie: subr. infit Telepliron : Pu'
pillus. Woweriiis. Prava ilU distinctio inepseiat sero in Ed. Colv. retenta a
Viilc. et Florido. Oud. — 9 Beit. Olympiarum. Elmenh. Voliiit Olympiacum,
lit 1. XI. p. 257. ' Olympiacain stolam.' Olympicum Mss. et Graniiiiatici reti-
nent in Horat. lib. i. (). 1. iibi tamen ('luiingti. et alii maliuit, uti passim di-
citur, Olympium. Vide et Comin. ad Suet. Aug. c. G. 'Jovis Olynipii.' Et
sic in Flor. N. 9. ' Certamine Olympio.' Dtin in Pith, turn hoc in I. ia
D'Orvill. frunigerahilis, Fux. famigerulis. Oud. — 1 Fux. tola. Roald. Alte-
rum niagis Appuleianmn. Vide ad 1. in. p. 45. ' Cunctae civitatis singula
p.' In Bas. pr. iiiepte pergrata. Oud. — 2 Fux. fusis ominibus, Conupte.
Roald. Sic et Reg. In Oxon. /. auribus. Partini ex glossa, partim depra-
vate. Oud. — 3 D'Orvill. Par. perquiro. Guelf. pr. prceconq. Fueratne olim
anquiro? ut supra p. 28. Id. — 4 Bas. 1. conspicio. Colvius, Palat. conspicior.
Mox D'Orv. perperani procerem. Guelf. pr. pro quorum. Oud. — 5 Licerclur,
NOT/E
K Milelo] De hac urbe jam dixi- iinde nevTaer-npiKol, id est, quinquen-
mus, lib. 1. initio. nales, dicti sunt. Quippe quatuor
*■ Ad spectaculum Olympicum] Quod cxactis annis in orbeu) rccurrebant.
cdebatur quinto ipioque anno in Jovis Tenipus Iiorum peragendorum fere
lionoreni, in Pisatide, Pcloponncsi a-stivun^sub i|)sum solstitium. Inillis
regione, Elidi coutributa, ad urbein Agonibus conflueiis ex tola Grii-cia
Pisain sive Olympiam, unde nonicn juventus contendebat cestibus,<:ursii,
traxit. De Ludoruui Olyn)|)ic()ruin sallu, disco, et pugilatu. (iuintus
intervallis, et tempore (pio institnti dies certamini (inem iuiponeliat. Et
sunt, iiiliil certi liabeinus ante I|)lii- victor, Olynii)ionicis etOlynqiionicus
turn Praxaoiiida; filiuni Eleinn, qui dictus, oleagina corona donabatur,
illos iiiHtaur.ivit anno 777. ante TErum aliis(|iie lionoiibus, et pra;niiis, quie
Cliristianani, a Miindi Creatione videre est apud Auctores, qui de ea
3208. ante Romam conditani 23. a re fusius scripseruut.
quo prima Olympias initium liabiiit, ' Provincicc famigerabilis} TUessa-
et ipsi Ludi stati esse coeperimt, ut lia;.
qiiintu qiio<|ue ineunte anno redirent :
158 APULEH
quempiam preetereuntium,^ Quid hoc, inquam, comperior?
hiccine mortui solent aufugere ? Tace, respondit ille. Nam
oppido piier, et satis 7 peregrinus'' es, meritoque ignoras '
Thessaliae te consistere, ubi sagse mulieres ora mortuorum
passim demorsicant : ^ eaqne sunt illis aitis magicas sup-
plementa. Contra ego, Et qua? tii, inquam, die sodes, eus-
todela ista feralis? Jamprimum, respondit 9 ille, perpetem
noctem eximie vigilandum est, exertis ' et inconnivis ^ ocu-
lis semper in cadaver intentis ; nee acies usquam dever-
tenda,' immo ne obliquanda quidem. Quippe cum deterri-
mai^^ versipelles,™ in quod vis animal ore converse, latenter
versus ad aliquem ex transeuntihus, Quid est hoc, inquam, quod audio? An hie
mortui consueverunt aufugere ? Sile, inquit Hie ; nam multum juvenis es, et valde
novus hospes, et nescis te versari in media Thessalia, ubi veneficce famince lacerant
mordicus vultus mortuorum, eaque sunt ipsis prcesidia artis MagiccB. Ego ad hccc,
Die oro, inquam, qualis est ilia eustodia funebris? Primum omnium, reponit ilk,
cgregie vigilandum est per solidam noctem lumitiibus apertis, neque ullo pacto con-
rdventibus, et perpetuo infixis in corpus mortui, nee avertendus est obtutus in idlam
partem, ac ne leviter quidem dejlectendus. Quoniam pessima illce saga, mutata
corporis forma in quamlibet bestiam, penetrant se claneulum; adeo ut facile fallant
Ms. liceret. Colvius. Fnx. liceret. Roaldus. Alii, licerel. Elmenli. — 6 Fiix.
quendam prcetereuntem. Roald. — 7 Idem Ms. sanis. Forte, sane. Colvius.
Colvius et Gruterus, sane. Elnaenli. — 8 Reg. Fux. demors. passim. Oud. —
9 Ed, Scriv. respondet. D'Orv. caret rf noctem. Id. — 1 Bertiii. exertisque.
Haud male. De roh que et diximus supra. Vide Ind. Notarum. Id. —
2 Prseclare hie locus emendatus e scripto libro. Vulgati, inconversis. Idem
hie Auctor noster 1. vi. ' Et longa coUa porrecti saevi dracones, incoiinivaR
vigiliae luminibus addictis, et in perpeluam lucem pupillis excubantibus.'
Gellius 1. II. c. 1. Noct. Atlicar. ' Stare solitus Socrates dicitur pertinaci
statu, perdius atque pernox, a sumnio iucis ortu ad solcm alterum orienteni,
inconnivens, inimobiiis :' ubi forsan ctiam scribendum, inconnivus, immob.
Colvius. Bert. Rom. et Aid. inconversis, haud acque bene. Elmenh. — 3 Ber-
lin, div. Idem. Edd. Scriv. et Florid, dant di. Sed male. Avertenda
significat. Oud. — 4 Deterrime. Fux. deterrima. Roald. In sola Bas. pr.
est me. Burmanno hie quoque placebat aliquando teterrimce. Oudendorp.
NOT^
^ Satis peregrinus'] 'Satis' hie et emendat, pro meritoque ignoras, S^c.
alias saepe in hoc opere, multum, so- optime sane. Sic initio libri hujus;
nat. Sic supra: ' Mihi denique pro- ' Repulansque me media Thessaliae
ventum hujus peregrinationis inqui- loca tenere.'
renti multa respondit, et oppido mi- ™ Versipelles] Nonio versipellessunt
ra, et satis varia. Nunc enim glo- ' quolibet genere se commutantes.'
riam satis floridam,' &c. Eandem Plautus in Amphitr. ' Versipellem se
vim habet Italis vox assai. facit quando lubet.' Vocabulum hoc
' M, lIiIedioque'\ ign.] Sic Pric»us a vertenda pelle formatum est. Ha-
METAMORPHOSEON LIB. II. ]59
arrepant; * lit ipsos etiam ociilos Solis et Jiistitiae" facile
frustrentiir.*' Nam et aves, et rursum canes ^ ° et mures,
immo vero etiam muscas induiint. Tunc diris cantamini-
bus sorano custodes obruunt. Nee satis quisquam deti-
nire^ poterit, quantas latebras nequissimae mulieres pro
libidine sua comminiscuntur. Nee tamen hujus^ tam exi-
tiabilis operge merces amplior, quam quaterni vel seni fer-
rae ' oflferuntur aurei. Ehem,^ et quod paene praeterierara,
si qui ' non integrum corpus mane restituerit, quicquid
inde decerptum deminutumque ^^ fuerit, id omne de facie
sua desectum sarcire compeliitur. His cognitis/ animum
oculos Solis et JustlticE. Convertunt enim se in volucres, et praterea in canes et
soriceSy quinimmo et in muscas. Turn opprimunt sopore custodes ope ferulium
carminum. Nee ullics potest enumerare quuntas fraudes excogitent suce tlhidinis
gratia. Neque tamen promittitur majus pretium tam periculoscE vigilicB quam
quatuor aut sex nummi aurei. Ehem, et quod fere prcetermiseram, si quis postero
die mane non reddiderit cadaver illihatutn, quicquid demorsum fuerit, et ahlatum
ex illo, cogitur reparare id tolum abscissum ex suo vultu. Ego, his auditis, objirmo
— 5 Fax. arrepant. Roaldus : obrep. Flor. et Bertin. arrepant. Elmenh. —
6 Oxon. frastentur, Palat. sustentem, Guelf. sec. suhsteyiteritur. Ed. Jnnt.
post, frustrarentur. Oud. — 7 El ursum, canes. Vulgati omnes, et rursum.
Colviiis. Malo cum Palat. ff rursumcanes. Wowerius. Pal. Aid. et Venet.
et rursum. Bert, ci/rsws, inepte. Elmenh. — 8 Nee quisquam definire. Ms. vec
q. satis def. Quod reponendum. Colv. Lege ex Flor. nee satis q. d. Elmenh.
Et tamen in contextu cum seqq. edidit, nee quisq. satis. Sed praecedit satis
etiam in Pal. Reg. Fux. Pith. GueJf. pr. Bertin, D'Orv. Oxon. Pric. Edd.
Jnnt. post, et Scriv. A ceteris male exulat. Oud. — 9 Palat. ejus. A Bas. pr.
abest tam. Reg. inexitiabilis. Mox amplior exulat a Lips. Ampliori Fux. Id. —
1 Tb ferme non est in Palat. Elmenh. Hinc uucis inclusit Scriverius. Oud. —
2 Aid. Hem. Colvius. Hem, et quod pane p. Rom. Ehem dq. p. Klmenh. 8ic
Edd. O. cum Mss. praeter Edd. Junt. In Pal. D'Orv. Guelf. Et hem. Oxon.
Hiem. A Regio, Fux. abest pane. Sed vide Pricaeum. Oud. — 3 Par. Cod. si
quis. Male. Vide ad 1. i. p. 3. ' Si qui velit.' Id. — 4 Dim. Rectius Ed. Junt.
post. dem. ut Ms. D'Orv. lib. iv. pag. 09. ' Duce deminuti.' Consule notiita
ad Sueton. C.bs. c. 5. Id. — 5 Fux. pracognitis. Roald. — 6 D'Orv. an. tnerito
NOT^
betur inter malcdicta. nienti et formidabili, Inminibus ocu-
" Oculos iSolis et Justitia] Lib. i. lorum acribus,' &c. Ab hoc exem-
Solem vocat Noster videntcm Deura. plari desciscunt nostri Pictores et
A Grsecis quoque iravS' bpHiu, omnia Plastap, qui Thcmidi oculos fascia
videns, dicitur. Justitiam auteiii ex velant.
Chrygippo sic dcscribitGellius Noct. " Aves, et rursum canes, ^-c] Sic
Attic, lib. XIV. ' Iniagincni Justitia; Manuscripti Codices a Pricaeo lan-
fieri solitam ait [Chrysippus] forma dati. Vulgo aves, et ursum, canes, Sfc.
ntque file virgiuali, aspectn vche- male. Sub ursi enim forma, animalis
IGO APULEII
mcum commasculo :^ et illico accedens praeconem, Clama-
re, inquam, jam desine. Adest custos paratus : cedo^
praemium. Mille, inquit/ nummum^ deponentur tibi. Sed
heus juvenis, [;3G] cave diligenter principum civitatis ' hu-
jus filii cadaver a malis Harpyiis p probe custodias. Inep-
tias, inquam, mihi narras/ et nugas meras. Vides homi-
ncm ferreum, et insomnem, certe perspicaciorem ipso Lyn-
ceo,'' vel Argo/ et ' oculeum totum. Vix finieram : et
illico me producit "^ ad domum quampiam, cujus ipsis fori-
bus obseptis, per quandam^ brevem posticulam introvocat
me, ct conclave quoddam obseratis hmiinibus umbrosum.
viriliter meum uvimmn, et adiens ■prcEconem e vestigio. Jam cexsa voci/erari, in-
fjiuiin ; ccce tibi pra'sto custos ; die qua merces erit. Accipies mille iiummos, in-
({uit ; verum heus tu adolescens, cura sedulo ut bene serves a nequissimis Harpyiis
corpus filii iinius ex primariis hiijus iirbis. Absurda, inquam, mild garris, ac puras
ncmias. Vides in me rirum intrepidum, et profecto impervium sopori, clarius vi-
dentem ipso Lynceo, vel Argo, et totum ex oculis conjlatum. Vix desierain loqui,
cum me slutim deduxit ad quasdam cedes, quarutn quiajanua erat cluusa, introducit
me per quoddam posticum ungustum, et ostendit cubiculum quoddam obscurum con-
eomm. Oud. — 7 D'Orv. icedo, Fors. mi pro mihi cedo. Vide supra. Id. — 8 Prave
E(i. Jiint. pr. inquam. Id. — 9 Nummi. Flor. nummum. Elmenli. IVI. Nummum.
Ptiiean.— 1 Cave d. ut primatis civitatis. Vtilfjati : c. d. principium civitatis:
quod not! rejicieiiduin. Sic ' priiicipes A. U.' id est, Augusiae uibis, Flo-
ridis. Ubi vide, qua? uotamus, Colv. Fax. c. d. id privatis hujus civitatis
cadaver a m. H, p. c. Roaldus. Fior. Roin. et Bert. c. d. principium c. f,
Elnieiih. — 2 D'Orv. varias. Fux. etiam ins. Oud. — 3 Ms. i. Lynce vel Argo
vel Odd. Colv, — 4 I'roduxit. Fux. peiduxit. Roaldus. Flor. producit. Bert.
perduxit. Pal. perducuid. Eliuenli. — 5 Ms. al. qdam. Colv. — 6 Intr. me, et c.
aOTJE
minime domestic!, non bene Solis et dabit astra rati, cumque sethera Ju-
Justitiae oculos effugissent. piter umbra Perdiderit, solus traus-
p Harpyiis] Incantatricibus mulie- ibitnubila Lynceus,' Nouieii vide-
ribus, quie cadaveruni frusta rapie- tur traxisse Lynceus a Lyucibus, de
bant, veluti Harpyae escas Phinei. quibus Plin. lib. xxviii. c. 8. ' Per-
De Harpyiis vide Virgil, lib. ni. egrinae sunt et Lynces, quaa claris-
iEneid. et, ad ilium, Servium, et Lyl. sime omnium quadrupedum cernunt.'
Gyrald.Syntagm. VI. ' Argo] Ovid. lib. i. Metamorph.
■> Lynceo] Valerius Flaccus, lib. i. ' Centum lumiuibus cinctum caput
Argonauticon Lynceum inter Argo- Argus habebat, luque suis vicibus
nautas uiemorat perspicacissiuiae aci- capiebant biua quietem, Cetera ser-
ei virum. De hoc ille : ' Fluctibus et vubant, atque in statione manebant,'
mediis terras dabit illc magistro, Et &:c.
METAMORPHOSEON LIB. If. 161
ct demon strat matronam flebilcm,^ fusca vcste contectam -J
quam propter^ assistens, Hie, inquit, auctoratus ' ad cus-
todiam mariti tui fidenter aceessit. At ^ ilia, crinibus ante-
pendulis hinc inde dimotis,' etiam '^ in moerore luculentam *
proferens faciem, meque respectans,''^ Vide, oro, inquit,
quam expergite ^ munus obeas. Sine cura sis, inquam ;
modo corollarium ' idoneum comparas.*^ Quo placito, ociter ^
clusisftnestris, ac muUerem latnentanlem amictam vestimento nigra; prope quam
stans ille, Hie, ait, andacter hue venit mercede rite obligatiis ad servandum tuum
cimjugem. At illa,rejectis in utriimfjue latus cupillis, qui ante ejus faciem pende-
bant, vultum ostendens in luctu quoque formosum, et me intuens, Cura, inquit,
qucpso, ut vigilanter perfnngaris officio suscepto. Secura csto, inquam, et pra-para
miki tantum aliquod auctarium congruens meo labori. Quibus verbis assensa,
q. 0. limitiibus. Umbrosam demonstrat m, f. Vnlgati, umbrosum demonstrat
vubiculuin, matronam flebilem. Neutia lectio adliuc niihi satis concinna vide-
ttir. Culv. Lectioneni lianc non satis concinnam fatentur alii ; etiam ego,
et, quoniain liljeiiini est, sententiam snam, quod sine praejiidicio fiat, pro-
jionere, divinubain fiiisse, introvocat me ad conclave quoddam obscratis luminibus
umbi'osum. Demonstrat matronam. Liqiiido plane sensii. At, quod legitur
matronam fusca veste indutam, notandiim est respexisse Liiciuni nostniin ad
a!vum Ronianonun vetns, cum albus tantum in usu promiscuo, spretis arces-
sitis coloribus, quo de more pensiculate alibi doctor Lipsius. Ab liac causa
lanam fuscani Polcntinam Martialis nominat lugenteni. L. xiv. Epig. 157.
' Non tantum pullo Ingentes vellere lanas, Sed solet et calices haec dare
terra suos.' Grut. Susp. 1. v. c. 4. Vulgati libri : vmbrosum demonstrat cubi-
culum, m. f. Recte emendabis : per quandam br. posticulam introvocat me ud
c. q. 0. luminibus umhrosum, demonstrat m. f. Wowerius, Luminibus. Sic
rocte liert. et Floient. In vnlgatis est liminibus, male. Vide Indiceiii.
Bertin. demonstrat cubiculum m. ]<2lmenli. — 7 Conlexlam Ed. Vicent. conleptam
Guelf. pr. Oud. — 8 Q. 7). Ms. al. qua pp. Colvius. Flor. quam prope. El-
menh. — 9 D'Orv. Ac vitiosc, ut sappe. Oud.— I Idem liber demotis. Colv.
Item D'Orv. Par. prave. p. 26. * Aniicula diinovent:' ubi vide. Comatis
Fux. Oud. — 2 Par. Guelf. pr. ct. D'Orv. in marorcm. Id. — 3 Idem Ms.
luctukntam. Colv. — 4 Horn, et Flor. respiciens. Elmenli. — 5 Idem Ms. c.r-
pcrgite, omisso quam. Colv. Male : t^ quam ad emphasin passim Aucfor
jiMigit positivo ; ut <lieam latins infra. In Oxon. a ni. pr, obycis. Oud. —
6 Compura. Flor. comparas. Elmenh. — 7 Vulg. ocyus. Colvius. Ocyus. Fux.
NOTiE
' Auctoratus] Obligatus mercede cramcntum remissum est (cass6).
ad aliquid [)crjculosnni. Hoc nomen Auctoranientum merces ct pretium
proprie giadialoribus niilitibus(|ue obligationis. TertuUian. Apologet.
competit, qui in liac concepta verba cap. 3'.). ' I'arasiti sub auctoramcnto
auctoris adigebantui' ; ' uri, vinciri, ventris inter contumelias sagiuandi.'
secari.' Glossarium vetus Prica^o ' C.oroUarium'\ Varroni rorullarium
laudatum: ' Auctoratus, 6 Trp^s ai5;;^of e8t, si (juid additum prxtcrquam
TTfJo^ds, ad ferrnm venditus.' Contra, quod debitiim erat. Vocabnlum fic-
cxauctoratus dicitur miles, cui sa- turn a corollis, quod lia, cum pla-
Velplt. et Var. Clas, Apul- L
1G2 APULEII
surrexit, et ad aliud ^ me cubiculum indiicil. Ibi corpus
splendentibus linteis coopcrtum, introductis quibusdam
septem tcstibus," raanu revelat ; et diutine visu praeflcto,'
obtestata fidem ' praesentium, singula demonstrafc anxie,
membra contecta ^ de industria quodam ' tabulis praeno-
taute. Ecce, inquit, nasus integer, incolumes ocuH, salvfe
aures, illibatae labile/ mentum solidum. vos in hang rem
BONI QUIRITES"^ TESTIMONIUM PERHIBET0TE.5 £t CUm
dicto, consignatis ^ illis tabulis, facessit. At ego, Jubc,
inquam, domina,^ cuncta quae sunt usui ^ necessaria, nobis
propere surrexit, meque intromittit in aliud cubiculum. Illic retegit 7nanu cadaver
velatum mundissiinis linteaminihus, coram septan quibusdam testibtis, qui inducli
fucrunt in cubiculum : et diu lacrrjnmta, et obsccrata fide astantium, omnia studiose
ostendit, cum interim quidam describeret in tabulis partes corporis, quas contrecla-
bat eo consilio. Ecce, inquit, nasus illibatus, oculi sani, nares intacta;, labia invio-
lata, mentum integrum. Vos probi cives estote testes hiijns rei. Quo dicto,
discedit obsigillutis illis tabulis. Ego vero, Precipe, inquam, domina, ut nobis
ocyter. RoaUliis. Ocius Iiabent Edd. Colvio priores. Sed Mss. O, praiter
solum Pithaamim, dant ociter. Adi me ad 1. vi. p. 12G. ' Ociter reduciint.'
Oud. — 8 Vtilgo, illud. Colv, — 9 Dnitine [sic] v. p. Repcitiim in aliis codi-
cilms, usu priTfldo: unde forte qnis effeceiit viso perfleto. Sed veriiis esse
existimo, et duitino [?,'\c]lausu prcrfleto, eo quod Iikc ante jnstnm fimus fie-
rent. ' Latisiis' meminit Nonius in * Siliceinium,' et pariter leges xii. Ta-
bu laium. Imnio ante Tal)ulas isias a Deceniviris vulgatas, lauaum, ve!, ut
alii vocarunt, lessuin in funere prohibitum a Solone, testes uiilii Cicero
secnnda Tusculana, et Plutarchus in Solone. Stewech. Ms. visu prajicia.
Bas. usu perfleto. L. v. ' Ibique deflebant oculos, et plangebant ubera.'
Colv. Visu prafleto. Heec est emendatio a Eeroaldo ; cum in sue vetere
reperisset Jtsji pct^Ze/o, quod est etiani in nostro. Roald. Rom, et Flor. d.
usu perfleto, male. Elmenh. — 1 Pal. fide, rccte. Elmenh. — 2 Sic I\Is. Vulgo,
verba concepta. Malebat Lipsius, membra contacta, Tangebat ilia singula
membra, dicens, Ecce nasus integer. Colv. Anxie membra contacta. Flor. et
Bert. a. verba, concepta. Elmenh. — 3 Male Fux. Edd. Bas, pr. et Colin, quadam.
Vro prtenoiante in Gnelferb. pr, exnot. Oud. — 4 Illibata labia. Vulgati, ilUbatce
labia. EhnenU.— 5 Va\at. perhibete. Id. Adde Gnelferb. sec. Oud. — G Oxon.
inepte, cum digilo signatis, et mox D'Orv. Ac ego. Id. — 7 Fiix. dona. Id. — 8
not^t:
ciierant actores, in scena dari so- Solennis formula rogandi testimonii
litae. in testamentis aliisque instrumentis
" Introductis quibusdam septem iesli- condendis. Testator apud Isidoruin,
bus'] Non pngnant to quibusdam, et lib, iv. cap. 24, ' Haec uti in his
Tc» septem, ut nonnuliis visum, qui tabulis cerisque scripta sunt, ita vi-
postrenuim hoc delcndnm censebant, detur, ita lego, ita dico. Itaque vos
Noster infra hoc eodem libro : ' Tres ('ives Romani testimonium perhibe-
quidam vegetis corporibu?,' tote milii,'
" Vos ill hanc rem boni Quirites, ^c]
METAMORPHOSEON LIB. II. 163
cxhlberi. At qua?, inquit, ista9 snnt? Luccrna, aio,' pnv-
graiidis, et oleum ad lucem luci sufficiens,^ et calida ' cum
cenophoris et calice, coenaruraque reliquiis discus [37] orna-
tus. Tunc ilia capite quassanti,4^ Abi, inquit, fatue," qui
in domo funesta coenas et partes rcquiris ; ^ in qua totjugis ^
jam diebus ne fumus quidera visus est ullus.^ An istic
prabeantur omnia, qua; opus sunt ad hoc munus. Sed quc€nam,ait, sunt ilia?
Lampas, inquum, ■perampla, ct old satis ad luccndum usque ad diluculum, ct aqua
calida cum vasts vinariis ac pocnlo, nccnon ct patina instructa reliquiis ccenarum.
Turn ilia concuticns caput, Apage te, ait, inepte, qui petis canas et frusta in domo
plena luctus, in qua tot jam diebus ne ullus quidem fumus conspectus est. Putasne
Ms. risui. Colviiis. Al. visui, Vir doct. in ora Ed. Vic, Dein inverso
ordine exh, nobis Palat. et luccrnam. Oud. — 9 Reg. Fiix. ilia. Id. — 1 Aio
deest Fux. Id. — 2 Haec verba luci sufficiens P. Faber, idem ille vir amplis-
simus niuiqtiam satis laiidatns, glossema esse pntat illonuu ' ad lucem,'
Veriim is niinquam mihi peisiiascrit. Est cnim pereiegans aliiisio ad varias
Incis notiones, ut et lioc loco prinium diem, deinde etiaiu lucein signiticat,
(juod notavit interpies. Roald. Luci sufficiens desiint in B. Putcan. — 3 Viilgo
passim, aqua. Calida, id est, calida aqua. Noster lib. iv. ' Et ex more
calida tumultuaiio vestro lavacio pra^paiata.' Seneca Epist. Lxxvii. ' Et
calida subinde suffusa panlatiin detecit.' Vide alia et plura apud Lipsium
Elect. II. Ad qn£e addiderim Ulpianuni L. QuaBsitum, de Instrnc. vel Iiistiu.
Leg. ' Vas a;nenm, in quo sapa coqucictur, et defnituni, et aqua ad biben-
duni lavandamque tamiliani paratui.' Colo. Et aqua. Fux. ct calida, proi-
sus eleganter, ut infra de talida, qua? ad potum. Roald. — * Flor. quassato.
Elmenli. Quassare caput indignantis est. Lil). iii. ' Dejecto itaque et
quassanti capite ac demussata temporali contunielia durissimo meo casui
sei vieus.' Lib. iv. ' Haec horum translatio veree Veneris vehementer in-
oendit aniinos, et impatiens indignationis capite quassanti frenicns altius,'
&c. Idem in Add. — 5 Totjugis. AVii, tot jugil)us,m,x[e. In Floridis (N. 18.)
'Tanta et totjuga invitamcnta.' Elmcnh. In Falal. Far. et Gnelt'erb. utro-
'pic, &c. est totjugibus. Sed vide Flor. N. 9. do Deo Socrat. p. 678. In
Apol. pag. 87-1. ' Totjuga sidera.' Dein male D'Orv. Guelf. pr. nee fum. q.
SOT IE
'' Abi, inquit, futue, ifc] Abireju- qtiideni pane projeci partem meani,
bentnr, qui absurdum quid aut di- nam vidcbatur mihi in pullum jam
cunt aut faciunt. Tercnt. Adelpliis coiissc.'
Act. II. Seen. 2. * Nunquam rem * In qua totjugis jam diebus ne fumus
facies, abi, nescis inescarc liomines, quidctn visus est ullus] Qui nios higen-
Sannio.' tiuiu. Sclioliastes Juvcnalis ad ilium
J Partes requ'irisl Sic et Gr;ecis versum Satyr, iii. 'Tunc gemimus
partes, fxolpai, snnt rcliquia'. Sic casus Urbis, tunc odinius igncm :'
Noster, lib. vii. ' Ad puellam com- ' Nee focnui,' inquit, ' in domo no-
meabat assidue, partesque sultroptas stra fieri palimnr, quod ct lugentes
clancnio et pntgustalas a se polioues obscrvare sclent.'
otlercbat hilaris.' Et Petron. • Ego
164 APULEII
comissatum te venisse credis ? ^ Quin sumis'^ potius loco
congruentes luctus et lacrymas ? ^ Haec simul dicens, re-
spexit ancillam : ^ et, Myrrhine,' inquit, lucernam et oleum
trade confestim. Et, incluso custode, cubiculo protiniis
facesse. Sic desolatus "^ ad cadavei is solatium,^ perfrictis'
oculis et obarmatis '^ ad vigilias, animum meum permulce-
bam cantationibus.5 Cum ecce '^ crepusculum, et nox pro-
vecta, et nox altioiV ^ et dein ^ concubia altiora, et jam nox
te hue venisse epulalum ? Quin induis pntius mcsrorem etfletus convenientes huic
loco ? H(Bc dicens simid se convertit ad famnkun, et, Heics, Myrrhine, ait, prcebe
ipsi actutum lampadem et oleum. 3Jeque custode concluso intra cubiculum, statim
ahit. Ego sic derelictus solus ad consolationem mortui, defrictis oculis, et instruc-
tis ad vigilandum, deliniebam animum meum cantilenis. Cum ccce crepusculum
advenit, et prima fax, turn nox altior, ac tnox conciibium profundius ; jamque
PiUi. ullis. Olid. — 6 B. An isiic comensatnm te vetiisse in ccdihus c. M. An
istuc come7isatum t. v. c. Piitean. — 7 Ms. simus : al. samuS. Colvins. ' Su-
niere luctus,' * suniere laciymas,' Latine dici posse, pertinaciter non nega-
Verim : nee eniiii caput meum bibliotheca est, ut omnium nieminerim : sed,
cum snggeiant Mss. alias quin simus, alias quin samus, quid vetat resciibere,
quiti simulas? quomodo fere Terent. Adelph. So. 7. Act. iv. ' Ouid facias?
si non re ipsa tibi dolet, Simulare certe est honiinis.' Multa sunt in Apii-
leio, de qnibus dici potest, quod de Iniperatorum legibus : ' Omnium non
reddi posse rationem.' Gruter. Susp. 1. v. c. 4. — 8 Reg. Fux. lacrymans.
Ferri posset, si transponas : lacrymans, et hcec simul d. Sed niiiil necesse.
Oud. — 9 Palat. Fux. Par. Guelf. uterque, ancillulam, ut bis libro pr. p. 16.
17. Id. — 1 Flor. Myrrene. Elmeiili. — 2 Trade c. et inc. c. c.pr. facessitdesolatus.
Vnlgo, trad. c. et inc. c. c. prot. facesse: des. Colvins. Flor. facesse. Sic
desolntus. Elnunliorstius. B. hie desolatus. Putean. — 3 IVIanuscriptum ex-
emplar, pfrsf/itiis. Colv. Viilgo, perstrictis, male. Petronius : 'Pucri de-
tersis panlisper oculis ledierant ad niinisteria.' Elmenh. — 4 Idem, sed obar-
matus. Colv. Eodem modo exaratur in Palat. et D'Orvill. ac Fux. Sed
quoque in Guelf. pr. Oud. — 5 Palat. cantionibus. Id.^ — C Ed. Bas. pr. cum
statim ecce. Id. — 7 Et no.v a. Ouinino liajc delenda ut superflua. Jf'ower.
Wower. putat ha?c verba abundare. Lindenbrogins legit : et niox altior.
Vide Censorinum de Die Natali c. 28. Elmenh. Ego nihil muto. Oud. — 8 Et
deinde. D'Orv. et dum. Par. ct in. Lege, et dein, cum Cod. Fux, Palat.
NOTiE
* Desolatus ad cadaveris sohUium~\ et postremnm est diei Roman). Tern.
Observa lusnm non invenustum in pus, quod huic proximum est, voca-
vocibus ' desolatus ' et ' solatium.' tur ' de media nocte:' sequitur ' gal-
** Crepusculum, et nox prorecta, et licinium,' cum galli canere incipiunt.
wox uZ<(or, 5fc.] Noctis et diei tempora Dein ' conticinium,' cum conticue-
propriis discreta noniinibus hoc or- runt. Tum ' ante luceni,' ct sic
dine exponit Censorinus, de Die Na- ' diluculuni,' cum, Sole nondum orto,
tali, cap. 24. ' lucipiam,' inquit, ' a jam lucet. Secundum diluculuni vo-
nocte media, quod tempiisprincipiuiu catur 'mane,' cum lux videlur Solis.
METAMORPHOSEON LIB. II. 1G5
intempesfa, mihique oppido formido ciimulatior^ quidem :
cum lepente introrepens mustcla "^ ' contra me constitit,
obtutumqiie * acerrimum in me destituit,^ ut-<^ tantillulum
animalis ^ prae nimia sui fiducia mihi tiirbaiit animum.''
Denique sic ad illam, Quin abis, inquam, impurata bestia,
teque ad tui similes " musculos ^ '^ recondis, antequam no-
stri vim prassentariam^ experiaris? quin abis? Terga vei-
tit,' et cubiculo protinus cxterminatur. Nee mora, cum
intempesta nox, mihique sane metus tnulto 7najor: cum subilo mustela se penetrans
in cubicultim sletit mihi ex adverse, et defixit in me aciem oculurum acntissimam ;
adeo ut tantida bestia conturbaverit mihi mentem nimia sua audacia. Tandem sic
affatus sum ilium: Quin discedis,fcedum animal, et te occultas cum muribus tui
similibus, priusquam se7itias ralidissimum nostrum impetum? Cur non abscedis
•■hincl Fugit illa,et confestim facessit extra cubicidum, Extemph altus sopor
Gnelf. sec. ut sa?pissinie. /J.^9 Cumulatur maWrn, ut lib. iv. 'Nunc etiam
redintegratur, immo vero cumulatur infortunium nieum.' Brant. — 1 Fux.
7nmtula. Oud. — 2 D'Orv. obtuitumque. Sed vide Indie, et iiic Pric. Solm.
c. 40. ' Visum oljtutu rigidi orbis intentat.' Id. — 3 Fux, destitit. Roald.— 4
Fux. npc. Oud. — 5 Ms. tantillula aimnalis. Colvius. F\or. tantillula animalis.
Beit, et Palat. tantulum animal. Sciopp. et AVower. ex Msto Fulvii : ut t. a.
prcesenlia sui fiduciam mihi turbarit et animum, recte. Elmenh. — G Prce n. sui
fid. mihi turbaverit an. Nihili sunt liicc. Sed meliora, quje Ms. liabet :
prcesentia sui fiduciam mihi turbaril et animum. Sciopp. in Symb. Ms. Fulvii:
prasentia sui fiduciam mihi turbarit et animum. Wovver. — 7 Idem Ms. teque ac
tui sim. Colvius. Reg. teque ac tuis sim. Fux. t. ac t. silens. Guelf. Oxoii.
lyOvv. Va\at. teque atque tui s. Edd. Vicent. A\i\. similis. Vith. simul. Oud.
— 8 Fior. masculos. Pal. mastulos. Elnienliorstius. — 9 Idem Ms. prasentcm :
al.prasentium. Colvius. Sed vide Lexicon Plautin. et Comni. ad I. x. p. 212.
' Veneiium piaesentarium.' Nos/ri deest D'Orvill. Nostrum Vux. /nci Pith,
etpro experiaris in Regie ac Fnx. experias. Oud. — I Non ineleganter D'Or-
vill. Et terga v. Sed idem cum Ed. Floridi male vcrtil. Ciebenime apxa-
NOTiE
Post hoc' ad meridiem,' tunc 'me- bant. Delude ' concubium,' cum
ridies,' quod est niedii diei nomen. itiim est cubitum. Exinde ' intein-
Inde ' de mcridie :' liinc ' suprema/ pesta,' id est, inulfa nox, qua nihil
&c. Post supremam scquitur ' ves- agi tempestivum est: tunc ' ad me-
pera,' ante citum scilicet ejus stel- diam noctem ' dicitur: et sic, ' media
Ije, quam Plautus, vesperuginem ; nox." Alia fuit noctis divisio apud
Ennius, vesperum ; Virgilius, liespe- castra, in vigilias nempe quatnor.
rum, appellant. Inde porro • ere- De (|uibus alias,
pusculum;' sic fortasse appellatum, " flluslela] Maga sub forma mus-
quod res incerlEe ' crepera"' dicun- tilie.
tnr ; idqiic tempus noctis sit, an diei, *^ Ad tui similes muscidos] Per con-
incertuMi est. Post id sequitur tem- tenitum hoc dicit, quasi gravi illani
pus, quod dicinius ' liiminibus ac- contumelia his verbis afl'ecturus. Ne-
ccnsis;' jffTtiiiui ' prima face' dice- que enim rcipsa ex eodcm genere
1G6 APULEII
me * somnus profundus in imura barathrum ^ repente ^ dc-
mergit ; ut ne Dcus quidem Delphicus ^ ipse facile discer-
neret, duobus nobis jacentibus, quis esset magis mortuus.
Sic, inanimis * et indigcns alio custodc, pa^ne ibi ^ non
eram. Commodum noctis inducias cantus perstrepebat
cristatae cohortis.<58 Tandem expergitus, et nimio pavore
pertcrritus, cadaver accurro ; et, admoto lumine,^ rcvelata-
que ejus facie, rimabar singula, quse cuncta convcnerant.^
Ecce 9 uxor misella flcns cum hestcrnis * testibus introrum-
pit * [38] anxia ; et, statim corpori superriiens, multumque
ac diu deosculata, sub arbitrio luminis recognoscit omnia.
obrnit me momento in profundam suam voraginem: ita ut, dum sic amhojaceremus,
vix ipse quidem Apollo dignoscerct, titer esset magis mortuus. Ad Imnc ego modum
exanimis, et opus habens alio eustode, non erum fere ibi. Vix cristata caterva
gallorum annuntiabat fincm noctis cantu strepero, cu)n ego demmn excilatus, et
vehemenli formidine pcrcitus, curro ad mortuiim, udhibitaque lucerna, et discooperto
ejus vidtu, cuncta scrutabar, quce omnia congruebant, Ecce infortunaia conjux
lacrymans ingreditur valde solicita, cum testibus diei prioris, et statim, effusa in
cadaver, muUisque et longis basiis ei impressis, itivestigat singula ad lucerna; testi-
tKus vortit scripsit Appuleius. Extermhiatus Guelf. pr. Id. — 2 Cum me. Fiix.
anime. Id. — 3 Pal. repetem. Id. — 4 Inan. Exiilat a D'Oivill. Inanis Pith.
/(/. — 5 Male Edd. qu%dani distinguiint custodc pane, ibi: ut inonuere Piic.
et Wass. Id. — 6 Cristata; gallorum coh. Gallorum aberat ab omnibus im-
pressis. Colv. Palat. ignorat vocem gallorum. Et sane lectins abesse po-
terat. Wower. Expunxi hoc loco anctoiitate Mstorum codicum vocem
gallorum, quam male hie Colvius, Vulcanins, et Bas. 2. inculcarant. Elmenh.
— 7 Bertin. et amoto linteo. Hand male. Wower. Bert. atn. linteo. Elnienli.
— 8 Col. convenerunt, Bas. 1. ecenerunt. Colv. Universa; ante Colvium
Edd. dant praeteritum. In Mss. tanien est pins quam peifectum. Oud. — 9
Rursus hie Palat. praebet £< a-ce. Vide ad 1. iv. p. 78. Misd/e D'Oivill.
Id. — 1 Fnx. exteris, Roald. Ininio et c. hesteris. Oud. — 2 Inlrorupit. Flor.
introrumpit. Elmenh. Nee aliter Fux. Palat. cum Ed. Sciiverii; quod et hie
piaefero : licet alioqni hand sit necessarium. Nam sa-pe ha-c tempera junc-
tim variari post alios docuimus niultis locis ad Ca^sarein et Suetouium. P. 50.
' Perduxit et solatur.' Vulgo solabalur. L. iv. p. 74. * Adaquavimus et
sepimus :' quod et illic mutarunt. L. v. p. 107. ' Emergit et petiit :' al.
NOT/E
sunt mustelaB et mnres. qui apud Delphos colcbatur, Phoci-
^ Barathruni] Locns est praeceps, dis iirbem, ubi clarissimum habnit
unde emergi non potest ; dictum ab templum et oraculum celeberrimum.
eo, quod est ^aOhs Papvs, nt Festus g C»is<at<PCo/tor<isJ Propiic dictum,
putat. Apud Athenicnses barathrum Cobortales aves rei rusticae Scriptori-
locus erat, in quern noxii dabantur bus eae sunt, quae domi in cortibus
prarcipites. aluntur.
^ NeDeus quidem Delphicus'] Apollo,
MliTAMORFIIOSEON LIB. 11. 1G7
Et, conversa Philodespotum '' rcquirit actorcm:^ et ei*
piaicipit bono custodi rcdderet sine mora pra^raium. £t
oblato statira, Sumraas,' inquit, tibi, juvenis, gratias agi-
mus : et liercules^ ob sedulum istud ministerium inter
ceteros ^ familiares dehinc numerabimus. Ad haec ^ ego
inspcrato lucro diffusus in gaudium, et in aureos refulgen-
tcs, quos identidcra manu mca ventilabam, attonitus, Im-
mo, inquam, doraina, de famulis tuis unuin putato ; et,^
quotics operam nostram dcsidcrabis, fidenter ' impera.
Vix effatum ^ me statim familiares omnes nefarium ' exe-
crati, raptis ^ cujusquemodi telis,* insequuntur. Pugnis
monium. Et, se convertens, advocai Philodespotum procuratorem sius domus, et
ipsi imperat ut persolvat e vestigio mercedem probo custodi. Qua mihi exhibita
incunctanter, ULtximas, inquit, tibi grates reddimus, o adolescens: et certe propter
isliim operam diligenter navatam accensebimus te deinceps inter relhpws domesticos
nostros. Ad ilia verba, ego i7i latitiam cffusus, ob quastum inexspectatum, et stu-
pens aspectu micantium aureorum nummorum, quos subinde agitabam manu ntea,
Iiiinw, inquam, htra, habe me instar tinius ex seriis tuis; et, quotiescumqve indi-
gelds nostro yninisterio, impera uudacter. Vix ea dixeram, cum domestici abomi-
nati malum omen meonun verborum, correplis armis omnis generis, persequuntur
pclit. L. X. p. 211. ' Dinipit ct praecipit.' Oud. — 3 Viilgatiim ubiquc aucto.
rem. Actoris servi multa in libris nostris memio. L. Quxsitiini xii. ^. Pa-
pinianus, et 1. xx. §. praedia, D, de instnira. vel instr. legal. L. viii, iu
l>iincipio D. Faniil. trcisc. et saepius. Salvianiis de Providentia Divina :
' Pavcnt quippe actores, pavent silentiarios, pavent proouratores. Propc
ut inter istos omnes nullonim minus servi sint, quain dominorum suoniiu.'
Cole. Fux. actorem. Actores in servis jnrisconsultis notiim. Roald. Rom.
iiuclorem, male. Vide Colv. Elvienh. — 4 Vulgati, eique. Colvins. — 5 Plcri-
qiic, sumas, exccpto Bas. 2. Colv. Exceptis etiam Juntinis et Aldi. In Ms.
Ftix. ctiam sumas. Juvenis tibi D'Orv. Gralias abest ab Oxon. Oud. — G
Non inconcinne Ed. Scriv. te Hercules. Id. — 7 /. cet.f. mim. B. i. nostros f.
Puteanus. D'Orv. jnirawus. <^)tid. — 8 Oxon. Ac here. Pith, ut sspissime, j4d
hoc. Id.— 9 Exulat copula a Pith. ld.— \ Palat. defidentcr, Bas. pr. confident er.
Id-— 2 Vulg. Vix hcec eff. Colvius. ffffic non additur, nisi Edd. Aid. Jmit.
post. Colin. Bas. Oud. — 3 lideni libri : omnifariam cxertis raptim. Colvius.
Fux. omnes nefarium execrata raptis, hand male. Roald. Bert, omnifariam
exerlis r. Grut. et Mercerus, omen n. execrali, probe. Elmenh. — 4 Raptis tclis.
Horn, litrt. ct iWd. exertis raptim telis. Id. Scilicet illi libri, qui excrtis iia-
NOTyE
'' Philodespolnm] Nonif n proprium CJrutcrus el Merccrus ex corrupta
Procnratoris illiiis, ex diial>us Cra;- sti iptura om/ifs 7i(/urtu;n. Owten illud
cis rpiKoi et Sfirndrrii conliatum, sig- nefarium pete ex his verbis Tclcphro-
nificat, quod Horatius ait, ' amiciim nis: ' Quotics o|)cram nostram desi-
Mau(ii>iuni domino.' derabis, lidcnter impera.' Hoc est:
' Omnis [omen] nefanum] Sic rcctc Quolicscumquc aut maritum alium,
168 APULEII
ille malas oflendere, scapulas alius cubitis impingere, pal-
mis infestis ^ hie latera siiftbdere, calcibus insultare,^ capil-
los7 distrahere, vestcm discindere. Sic in modum superbi
juvenis Adoni/ ^ vol musteluatis pipletis laccratus ' atque
vie. Hie corpit ladcre tmixillas pvgnis, ilk ferire humcros cubitis, alius pcrlun-
dere latera infeiisis manibus, insultare pedibus, divtllere comam, lacerare reslem.
Sic ego laceratus convieiis, atque divulsus instar superbi udolescentis Adonidis, vel
bent, prapferiint raplim. Sed aliter ceteii. Et vide Pricfeum. Cubitus
Giielf. pr, Oud. — 5 Basileenses, injectis. Alibi : ' Tundebat faciem manibus
infestis.' Colv. Injectis. Fnx. infestis, in libro Aldus et infra, lloahl. Vi-
tiose itijeclis qnoque in Ed. Beroald. Oud. — 6 Fnx. ivsulcare. Poeticnm et
Apnleianum. Rould. Sic et Regius, nie lamen hand piobante, deqno infra.
Oud.~7 Palat. capillo. lilnienli. Nee aliter ambo Giielferb. Oud.— 8 Scribo
Adojiei. Plautus : ' Ubi Aqnila catamitunj raperet, aut Venns Adoneum.'
Sic Simonidens. Ausonius ; ' Conredat Cei musa Simonidei.' Vel musteluuiis
pipletis laceratus atque discerptus. H'a?c scripta lectio : ha;c in Roniaiia, hac
in Veneta et Basileensi antiqiia editione. Beroaldus eniendat musteUdis
peplis, quietiain in scripto codice legi testatur, Muscei vatis Pimpleidos. Quod
et Pius Annotat. prioribus notat. Lipsins Musai vaiis. Giilielmius noster
Verisiniilibus scribit, miselli ncis piplis. Et^o quod nieum Iiic proniam non
liabeo. Certe bic locus sappius me torsit, et necdtini satis sanum eum babe-
mus. Colv. Mustelatis peplis. Fux. musteluatis pipletis. Utrumque corrup-
tum. Roald. Scriptnrae varietas, quani libvi veteres referunt, satis ostendit
bnjus loci difficultatem. Liber Fulvii, museulosis peplis, Palat. mustelatis.
Dt'inde adjectum ab alia mann nmsteluatus. Sunt, qui eniendent : eel Ma-
sai ratis piplis laceratus. Aldina editio : vel mustelatis peplis lacer. Dnbito
an asserere ausim, mustelulapipla babere aliqnid simile cum ' naenia soricina '
Plauti. JVvwer. Simplicissima videtur lectio : vel Muscci vatis pipulis luceratus.
Sciopp. in Symb. Sup.jnv. AdontBi velttt mustelatis peplis laceratus. VariiP hoc
loco eruditorum conjecture, utinani non et vana. Flor. et Kom. legunt :
s.j, Adoni vel musteluatis pipletis. Fulvii liber, museulosis p. Pal. s. j. A. v.
mustelalus p. Lipsius et Scioppius, Musai vatis pipulis laceratus. Gulielmius
Veris. Lib. iii. c. 4. ' miselli acis piplis.' Baptista Pins in Annotat. priori-
bus p. 108. et Beroald. superbi j. Adoni vel musa: vatis Pinipleidos. Nos
NOTiE
aut affinem mortuum nocte custo- ex Lipsii et Scboppii conjecturis le-
diendum babebis. Quae verba mali go, vel Musai vatis pipulis laceratus,
esse ominis nemo non videt. Sfc. Intelligoque Orpheum, Musa;
^ Superbi juvenis Ad.] ' Superbi' Calliopes et Apollinis, vel, ut aliis
ob pulchritudinem, juxta illud Ovidii placet, Oiagrii fluvii filium ; qui a
Faslorum, lib. i. ' Fastus inest pul- Tbreiciis mulieribus Baccbi Orgia
cbris, sequiturque superbia formam.' celebrantibus discerptus est, ut nar-
Adonei. Plauto quoqiie Adonis dici- rat Ovidius. Hapc lectio sensum sa-
tur Adoneus. De hoc vide Ovid, tis commodum efficit : contusum sei-
Metamorphos. lib. x. licet pugnis Telephronem, et pipulis,
' Vel musteluatis pipl. [peplis] lace- hoc est, convieiis et maledictis pro-
ratus, 4rc.] Omissis variorum in hunc scissum fuisse a familiaribus illius
locum aommentis et eniendationibus, matronae, eodern inodo quo Adonis
MKTAMORPHOSEON LIB. II, 109
discerptus, domo protuibor.9 Ac, dura in proxima' pla-
tea refovens animum, inlaiisti atque impvovidi sermonis
inei ™ sero ^ rcminiscor, dignumque ' me pluribus etiam
verberibus fuisse merito consentio, ecce jam ultimiim de-
fletiis atque conclamatus " processerat mortuus, rituque
patrio/ utpote unus ^ de optimatibus, pompa funeris pub-
lic! ductabatur per forum. Occurrit ad latus ^ quidam
mocstus iu lacrymis," genialem canitiem revellens " senex :
et, manibus ambabus invadens torum, voce contenta qui-
dcm, sed assiduis singultibus impedita, Per fidem vestram,
inquit, Quirites, per pietatem publicam, peremto civi sub-
si.stite,^ et extremum facinus in nefariam scelestamque 9
PoetaJHii Muscc, qnatiorforas. Dianque reficiens animum in proxima via rccordor,
sed tarde, mei serrnonii sinistri atque imprudentis, et agnosco me jure promeritum
fuisse plures etiam plagas, ecce jam cadaver efferebatur dcploratum ixtvissimis
tacrymis, et ultimo clamure ; et ducebatur per forum cum magnifico apparatu fune-
ris publici, more suorum mnjorum ; erat enim unus ex primariis. Senex quidam
lacrymans prte moerore advenit a latere, vellens suos nntivos canos : ct, injicieyis
utramquc manum in feretrum, voce quidem exerta, sed inlerrupta pcrpetuis singul-
tibus, Per fidem vestram, o cives, inclamat, per caritatcm publicam, ferte opem
concivi vestro interfecto, et ulciscamini graviter scelus atrocissimum adversus lianc
Aldlnam lectioneiu expressinuis. Elmenh. — 9 Fnx. prolrahor. Roahl. Pro-
irahor. Alii, proturbor. Elnicnli. — 1 Giielf. pr. in proximo. Oud. — 2 Fiix.
sero. Roahl. In sola Ed. Bas. sec. est serio. Mox rituque pravio Fiix. Oud.
— 3 Viilgo, dignumque. Colv. Scrilie ex Fiilviano i-efoveo. VV^ow. Et Ms.
et contextiis siiadet legeiuiuin reforeo; si tameii mox legatur : dignumque.
Sciopp. in Syinb.— 4 Gnelf. pr. palria. Id.— 5 Dcest unus in Gnelf. pr. Id.
— Ad latus iidem. Vulji;. adanxius. Colv. AUatus Fux. Poahl. Berlin, et
Rom. (ulaiixius, male. Vide Indicem. F.bnenh. — 7 IMs. et Bas. 1. invellcras.
Fortean vellicans. Colv. Fux. revolvcns. Roaldiis. Bert, conrellcns, Rom. ih-
vellerans, male. Elmenh. IMs. invelieras. Unde Colv. vellicans. Efjo involaus.
Brant. Bene, si in criiies alteriiis involasset, non suos ipsiiis lacerasset.
Bene revellens correxit Beroald. cum corrnpte ederetiir invelieras. Unde
Junt. pr. invellens, iit scribitiir etiam in I'illi. Si (piid niiitanduni, nialleni
intervellens e .Senecte Ep. xiv. ' Barbam vcllcre ant intervcllcre.' Sed revel-
lens servant Mss. ceteri et Edd. Jnnt. post. aliac(Hie : nt passim pro, detra-
liere et extraliere, occurrit. Oud. — 8 Ed. Vicent. AM/Mti<e. Vide ad Suetonii
Vitell. c. .'». 'Fiatri substitisset.' Id. — 9 Palat. sceiesteque. Id. — I ^'ulgo,
NOT;E
ab apro, ct Orpheus a Baccliantlbus i. * Uonii tua; delictus atque concla-
fucrat laccratus. Sic ' i)ipulo,' dif- matus es.' Ad quem locum vide qusn
fcrre, a[)ud Plautum le^itur. diximus.
'" Infauati sermonis mei] Quofuncs- ^ JMaslus in lacrymis] Sic su|)ra,
tani suam opcram fiierat pollicitus. ' senex gravis in annis.' Et Virgil.
" Vefletus atque cojiclamutus] Sic lib. lib. v. yEncid. * Horridus in jaculis.'
170 APULEII
[39] istam foeminam^ severiter vindicate/ Haec' enim,
nee ullus alius, miserum adolescentem sororis mese filium,
in adulteri "*■ gratiam, et ob praedam haereditariam extinxit ^
veneno. Sic ille senior^ lamcntabiles questus singulis in-
strepebat.7 Saevire vulgusinterdum,^ p ctfactis* vcrisimi-
litudine ad crirainis credulitatem ' impclli. Conclamant^
ignem, requiriint saxa ; '^ parvulos ad exitium mulicris hor-
tantur. Emeditatis^ ad haec ilia flctibus, quamque sanc-
tissime poterat, adjurans cuncta numina, tantura '^ scelus
abnuebat. Ergo igitur senex illc: Veritatis arbitrium in
divinam providentiam 5 reponamus. Zachlas^ adest' JE-
detestabilem et facinorosam mulierem. Hac enim, nee alius quisquam prater
ipsam, toxica sustulit hunc infelicem juvenem, filium mece sororis, ut gratumj'aceret
adultero sua, et simul ut invaderet ejus hareditatcm. Hoc modo ille senex edehat
lamentationes querulas singuUibus interruptas. Interim plebs capit commoveri ad
iiam, et induci ad fidem habendum sceleri, probabilitate rei ipsius. Flugiiant ig'
nem mngno ctamore, poscunt lapidcs ; incitant pucros ad perniciem inidieris. Ad
hac ilia covfictis ejulatibus, obtestansque Deos omnes per sanctissima quccquc, amo'
liebatur a se tarn dirum /acinus. Ille igitur senex, I'ermittamus, inquit, judicium
veritatis consilio Deorum. Ecce Zachlas JEgyptius, vates prastantissimus, qui
mulierem, Co\v. — 2 Palat. \>TZ\e judicate ; de quo alias. Male exiilat in a
Fiix. habeiite illam pro istam. Oud, — 3 Par. Hujus. Reg. Fnx. Idem enim.
Id.— 4 Bert, adulterii. Elnienh. Sic et Ed. Bas. pr. Oud.— 5 D'Orv.
extruxit. Id. — 6 Fiix. senex. Koald. — 7 Q. s. i. Tiuiin jiidiciiim erit,
veriorne sit conjectura niea scriptura vulgari: questus singuUibus interstre-
pebat. Vide, qujeso, quod modo priemissiim est: ' Manibus ainliabus in-
vadens toriim, voce contenta quidem, sed assidiiis singnltibus impedita.'
Pari fere pbrasi infra Libro quinto, ' Suscipit,' inquit, * Psyche singultu
larrymoso sermoiiein incertans.' Simile plane illud Apuleii Libro sexto:
' Duni lia>c ideutideni puella replicat, votisque crebros intermiscet suspira-
tus.' Simile quoque libro uudecimo deAsino: 'Singultu crebro sermonem
interficiens, ct verba devoraus.' Stewech. J. Guliehnius de conjectura, sin-
gultiens strepebut. Colv. Malini singullim strepebat. Sciopp. in Symb. et Susp.
Lect. lib. III. c. G. SinguUim instrepebat. Gulieim. singultiens i. Stewech.
singuUibus i. Vide Grut. I. v. Suspic. c. 6. Elmenh. — 8 Bona est Fulvii con-
jectura legentis, incertum. Sciopp. in Synib. Recte Gulielmius Verisimii.
lib. III. c. 4. incertum emendat. Virgilius in re simili : ' Scinditur incertum
studia in contraria vulgus.' Elmenh. — 9 Facti. Scriptus fern. Colv. — 1 Idem,
crudelitatem. Id. Rom. crudelitatem, male. Elmenh. — 2 Fux. clamant. Oud.
— 3 Fux. e/ncndicatia, iuipyjiTiKwripov. Roald. — 4 Numina, tantum. Pith. 7iu-
tnantium. Oiid.— 5 B. in divinam, inquit, pr. Piitean. Certo indirio, verbiim id e
glossa irrepsisse. Ponamus Pith. Oud. — 6 Ms. Cathlas. Colv. Calchas emenda-
NOTyE
p Satire iidgus interdum] ' Inter- Furentis plebis tela. Virgil. * Sae-
dura ' hie, ut et saepe alias apud hunc vitque animis ignobile vulgns ; Jam-
Auctorem, signiticat, interim. que faces et saxa volant.'
1 Conclamant ignem, rcquirunt sa.ra] " Zachlas adest] Noiueu est prd-
METAMORPHOSEON LIB. II. 171
gyptiiis, propheta primarius/ qui mecum jamdudum grandi
pniomio pcpigit, reducere paulisper ab Int'eris ^ spiritum,
corpusque istud^ postliminio mortis 9' animarc. Et cum
constituit mecum javipridem ampla mcrcede, revocaturvm sese fmitiitper ab Iiiferis
aniinam hvjus morlui, ipsumque rursus animaturum post mortem. Quod cum dix-
verim, ut respiciat ad ilium vatem Trojanum. Grut, I. v. Susp. c. G. Flor. Tachas.
Va\. Zattlas. Lipsii liber CaiW'is. Gmtenis Ca/c/tos, Elmenli. — 7 Reducere ab
inf. Fux. paulisper ab inf. Roaliliis. Paiat. et Berlin, ab inferis paidisper sp.
Wower. Sciopp. in Symb. et lib. iii. Susp. L. cap. 6. lb paidisper adjeci ex
Flor. Bert, et Pal. Elmenh. B. IM. red. paulisper ab inf. spir. PiJtean. Adde
D'Orvill. Oxon. Pith, et egregiani illani Ed. Jiint. post. Mortuoruui ista
lesuscitatio fingiliir semper facta in perparvum tempus. Seqiiitnr ideo
' brevis lucis iisnra,' ' exigiium vitaj spatium,' ' momentaria vita.' Vide
etiam Lucan. I. vi. In Mss. aliquot pepegit. Ond. — 8 Palat. Fiix. illud. F.
illuc Putsch, in niarg. Id. — 9 Dicani, etsi forte andacior videbor, illud mortis
siispectum mihi esse, tanquam ab aliena manu hue ascitum. Juvat me, quod
libro tertio idem Auctor ita coUocavit id verbi * postliminium ' absolute :
' Statimque,' ait, ' in meum Lucium postliminio redibis.' Jurisprudentes
vero aliter ea voce uses non memini; juris quoque non imperitum fuisse
Apuleiiim, adteque certum est. Prajterea non alia mea opinio est, quam
mendosnm quoque esse, quod subjiciam ex lib. decimo : ' Surgentem post-
liminio (mortis) deprehendit fiiium.' Slewech. Non nemo est, cui penultima
dictiu suspccta, tanquam ab aliena ascita mann: quia et alias idem Auctor
absolute id verbi collocet: Jurisprudentes vero aliter ea voce non usos :
cujus quoque non imperitum fuisse Apuleium, adaeque certum est. Itaque
ct ea est opinione, mendosum insuper esse, quod legitur lib. x. ' Surgentem,*
&c. Acquiescerem etegojnstis hiscc rationibus, nisi constaret mihi, Ma-
daurcnsem nostrum lib. iv. ita hoc vocabulum usurpasse, ut temere inter-
polaii nequeat, sine internecione sensus. Verba sunt: 'Anus subiratior di-
cere jubebat, quid malum fleret : vel quid repeute postliminio pressae qui-
NOTiE
prium Prophetae iilius. Lipsii liber petivit, ut inde Prophetarnm etiam
habebat Cathlas. Gruterus suspica- ritusaddisceret.' Quatuordecimapud
batur Calchas. illos annis versatus fuisse fertur.
' ^^gyplius, propheta primarius'] JE- Vide apud Piiilostratum in Vita Apol-
gyplii fuore ut superstiliosissimimor- lonii Tyanei plura de /Egyptiis, et
taliimi, ita et peritissimi Astrologiae Apollonii ad eos profectionc. Lite-
et Magiii! ; et corum sacerdotes pro- rarum primos inventores /Fgyptios
plietjc habiti sunt, divinoruni omnium facit Tacit lib. n. Anna!. ' Prinii,'
conscii. Hos Plato, Pythagoras, ot, inquit, ' iligyptii per figuras uiiima-
si qui e Graecis Pliilosophi doctrina; lium,' quaj hieroglyphica; dict^e sunt,
fania txcelhierunt, consuluissc dicim- ' sensus mentis ellingebant ; et anti-
lur. De Piatone certc Lai-rtius in quissima monumenta niemoriae hu-
ejus Vita sic narrat : 'Arrf;A0e irph manae impressa saxis cernuntur ; et
Qdoupov ixaBrnxdrtKov, &c. ivdiu t« tis literarum scmet inventores perhi-
AXyvrrrov, irapa rous TrpofijTas, Et bent.'
Nobtcr in De Dogmate Platonis : ' Postliminio mortis^ Sic libro x.
' Astrologiam ad usque /Lgyptum ' Surgentem postliminio mortis de-
172 APULEII
dicto juvencm quempiara ' linteis * amiculis intcctum,' "
pedesque palmeis baxeis'" inductum/ et adusque ^ deraso
capite/ producit in medium. Cujus*^ diu manus deoscu-
latus/ et ipsa ^ genua contingens. Miserere, ait, sacerdos :
miserere, per 9 coelcstia sidera, per inferna ' numina,^ per
isset, protrahit in medium astanliutn juvenem qiiendam dtnictum vcstibus lineis, cut
pedes erant induti calceamentis ex palmis contextis, caput veto penitus rasum.
Cujus cum diu basiasset manus, et prehendens ipsa genua, iUisertre, incjuit, o sacer-
dos, miserere, oro te, per astra cceli, per Deos Inferorum, ptr elemenia naturce, per
etis lamentationes licentiosas refiicavet.' Grut. I. v. Susp. c. 6. Postli-
minio mortis bene defendit Gnitenis ; licet mortis absit quoqiie Lac-
tantio lib. viii. 22. Contra 1. i. p. 8. ' Noctis antehicio.' Oud. — 1 Quem-
piam deest Pith. /(/. — 2 Bert, lineis. Sciopp. in Symb. EInienh. Vide ad
p. 25. Ed. Pric. In Ms. Inc. quoqne lirieis. Oud. — 3 Bas. 1. illcctum. Num
iiy'ecfuwi? Sic infra. Colv. V\ih. in tectum. ^om.V\c.¥.Ad. illectum. Bene
Beroaldus cum Mss. correxjt intectum. Vide ad p. 33. ' Vestibus intecti.' —
4 Indutum. Bert, induclum. .Sciopp. in Symb. Palat. et Bert, inductum.
Elmenh. Addantur D'Orvill. Guelf. sec. ac Pithoeanns. Oud. — 5 Et ad
usque. Ms. et obusque. Einendabis : et os usque. VVowerins. Ego rescribo :
et adusque cutand. c. Adusque Graecorum est eV xpV- Elmenh. Plant. Baccbid.
Scena, 'Ibo in PyrJEeuni :' ' Tondebo usque ad vivam cutim.' Idetn in Add.
Liiulenbrogio primam uotam sublegit Elmenhorstius. Oud. — Cujus. Sic
tacite edidit Colv. et seqq. iit est in Mss. Flor. Lips. Reg. Fux. D'Orv. Pal.
Par. et aliis. Hujus dant Edd. priores, cum Pithoeano. Nee teniere niu-
tassem. Oud. — 7 3Ianus deosculatus. Oxon. nterum. Guelferb. pr. utrumque.
Prave ; nisi aliud quid lateat. Id. — S Palat. ipse. Id. — Quia in Edd. Bas.
paulo post vitiose editur per se nocturnn sil. putat Stewechius ad lib. iv. p. m.
337. (84. Ed. Pr.) legi hie posse, miserere per te, per ccel. Non persuadet. Jd.
NOT.E
prehendit filium.' Vide quae de hac sacris usurpatur.'
voce ' postliminio' dixinuis sub fineni " Pedesque palmeis baxeis inductum]
libri primi. Lib. u. Noster Isiacos Sacerdotes
" Linteis amiculis ititectunf] Lineae describens: 'Pedes ambrosiae tege-
vestes Sacerdotum Isidis, ut lib. ii. bant soleae, palmae victricis foliis in-
fusius declaratur. Causa videtur textee.' "firoSrjfiaTa /8i/8Aou vocat Phi-
esse, quod, nt ait IMartian. Capeila lostrat. Baxea? calceamenti genus.
de Nupt. Philoi. lib. ii. ' Isis lini Plant. Menaecbmis, Act. ii. Seen, 3.
Hsum sement«uiqueraonstravit.' Sed ' Quis est iste peniculus? Qui ex-
niire faciiint ad hunc locum hajc tergentur baxeae r'
Nostri verba in Apologia: ' Quippe ^ Adusque deraso capite'] Quod pe-
lana, segnissimi corporis excremen- culiare yEgyptiis Sacerdotibus. He-
tum, pecori detracta, jam inde Or- rodotus: Oj Upiec rwv Qiuv rfj jxlv
pheL;€t Pythagorae scitis profanus &\\r] KOfiiovcri, iv AlyvirTw 5i ^vpeot'Tai.
vestitus est. Sed enim raundissima Deorum sacerdotes alibi quidem co-
lini seges inter optimas fruges terra niati sunt, in iEgypto vero detonsi.
exorta non modo indutui et amictui De his Martialis: ' Linigeri fugiunt
sanctissimis Jigyptiorum sacerdoti- calvi sistrataque turba.' ' Adusque
bus, sed opertui quoque in rebus deraso,' id est, penitus deraso. Sic
Ml'TA.MORl'IlOSliON LIB. II.
173
naturalia elemcnta, per noctuina silentia,^ ctadopcrta Cop-
tica,- ^ et per incremeuta Nilotica,'' et arcana Memphitica,''
sikntia nodis, et sepimenla Copti, et per intumescentias NUi, et secreia Memphi-
— 1 Ed. Beroakl. infirmn. Connpte. /(/. — 2 Et adepta Coptica. Hnec absunt
a Ms. Ko. adepttt coceptiticu. \en.conceptitica. Scribo ego : ai^gesla Coptka.
Aggesta pro n\dls acc'ipio. Congerere enim, nidificare. Vir<;ilius s 'Aeriae
quo coDgessere palninbes.' Cetenmi de re vide Beioalduni. Colv. Qdidani,
inqiiit Becicbenius, e veteribns libris, operta coptitica : non pauci, adepta:
alius cod. vetustissimus compfr^a 'Niliadum post verbum cceptitica habet : loco
ciijiis quidani coocptica, noiinulli comptitica. Alios etiam testatur bic chomata
legere ex Ulpiano : se vero operata Coptica: id est, operatioues, ab operandi
verbo, quod rem divinam facere significat. Ad quod ilbim duxit prior ilia
scriptura vetus, operta coptitica. E qua ego verani lectionem esse, jurare
fere ausim, operta Coptica. Operta: id est, sacra, quae tecta et secreta. Sic
infra lib. xi. ' Ferebatur ab alio cista, secretorum capax, penitns celans
operta niagnificas religionis.' Idem in Add. Et adeptiva coptica. Abest a
Ms. sed frustra. Leg. et adoperta Coptica: nam vox adepta nulli rei esse nn-
quam potuit, et vero notuni solenne cacoethes, pro adoperta, adopta, et alia
inulta hujiismodi. Geminum gernianuni errorem delevimus ex fragmento
Cic. I. I. de Deo : quod citatur a Frontone bis verbis: ' Ut ad eain urbeni
incolas possis adnare.' Corrigo, Ut earn urhem, quam incolis, possis adnare,
i. adornare. Graeca ilia effinxit : STraprar eAaxes" ravrav Kocrixei. Rould. Omues
fere libri antiqui diversimode ba?c scribunt ; sed plane incondite. Recte se
divinasse existimabunt, qui legunt adyta Coptica ; ne alioruni emendationes
recenseam. Clemens Alex. Piotrept. "ASura AlyvTrridiv, Ka\ Tvp()r\vcav vtKvo-
IxavTuai. Nisi et illic rescribendum "Aoun-xa, et in Apuleio udijptn chomata.
Sed adepta intelligit connexa et colligata, prisca signiticatione et origine.
Qua? autem sint adepta Coptica, patet ex Plinii lib. x. Jl'oirer. Fulvius sus-
picatur legendum : adyta Coptica. Sciopp. in Symbola. Adyta Coptica, Ita
KOT^
Plautus Baccliid. Act. v. Seen. 2. lib. x. cap. 33. ' In cadem TEgypto
' Attonsai lv<£ quidem anibze usfjue juxta oppidum Copton insida est sa-
sunt.'
y Per inferna Numina] Plutonem,
Proserpinam, Manes, Parcas, Furias,
et quicfpiid in Inferis colebatur tinic-
baturquc.
' Per nocturna silentia] Qua; magi-
cra Isidi, quam ne laceret amnis
idem [Niliis], muniunt [hirundincsj
opere, incipicntibus vernis dicbus,
paica et stramento rostrr.m ejus (la
poinfe de I'Isle) firniantes, continuatis
per triduum noctibus, tanto laborc.
cis incantamenlis et TEgyptiorum re- ut multas in opere enioriconstet. Ea
ligionibus in i)riniis apta. militia illis cum anno rcdit seniprr.'
* Adop. \^Adsf'pUi] Coptica] Coivius Quae res rcligionc non vidcbatur ra-
legit aggesta, alii adyta. Ijartiiiu.s
lib. XXI. Advers. cap. 7. adsepta, me-
lius; rcccdit cnim ii)inus a vulgata
lil)rorum lectione. Adsepta Coptica
sunt Bcpimenta ilia advcrsus Nili
arpias ab iiirun<linibus facta, propc
rere, ut merito per ilia adsepta ad-
juraretur saccrdos Tl'lgyptius.
'' Incremeuta NHotica] ' In /l^lgypto,'
inquit IMin. lib. xviii. c. IH. 'Nilus
fluvius, coloni vice fungcns, evagari
inripit a solstitio [wstivo scilicet] aut
mb'in Copton, de (juibus sic IMin. nova l^una (soislilio proxinia), ac pri-
174
APULEII
ct sistra Phariaca.^ '' Da brevem Solis usuram/ et in a3ter-
num conditis oculis modicam lucem infiinde. Non obniti-
iica, et sistra Mgyptiaca. Redde huic morluo exiguum usum diet, etfne ut hreve
lumen affulgeat (^us oculis claiisis aterna node. Non resistimus fatis, neque
Flor. et Seal. In Palatino est adopacta eptica. Ro. adepta cooptica. Bap.
Pins Ann. prior, p. 108. adepta cooptica. Col. aggesta Coptica. Ful. adypta
Coptica. Al. adepta Coptica, quod retlnent Bero. et Schickera. interpretaii-
turqiie de illo sepiraeuto et opere, quod rauniunt hirnndincs, non sine aliqua
religione, juxta Copton. Vide Plinium Natur. Hist. I. x. c. 33. Elmenh.
B. adepa et conceptica. Putean. — 3 Bert. s. fasciala, incpte. Elmenh. Male
exulat copula ab Edd. Elmenh. Sciiv. Piic. Sinistra connpte Palat. Par.
Guelf. bini, ac fariata Pal. fariacha Guelf. pr. Oud. — 4 Par. usum. Turn
NOT^
mo lente, deindc vehementius, quam^
din in Leone Sol est. Mox pigrescif ,
in Virginem transgresso [Sole], atque
in Libra residet. Si duodecim cnbita
non excessit, fames certa est. Nee
minus, si sexdecimexsuperavit. Tan-
to enim tardiusdecedit,quantoabHn-
dantius crevit, et sementem arcet.'
De Nilo plura habet idem Plin. lib.
V. cap. 9. ubi ait, cum crescit, Reges
aut Praefectos navigare eo nefas, ju-
dicatura fuisse, et incrementa ejus
per puteos mensurae notis deprehcn-
di, sen potlus per columnas quasdani.
Has columnas Nilometra vocant.
<: Arcana Memphitica'] Id est, lEgyp-
tiaca, parte totum denominante,niore
poetico. Memphis enim civitas est
^gypti magna et frequens, pyrami-
dibus, Regum sepulturis, nobilis,
quondam arx yEgypti Regum, condita
ab Epapho Jovis filio, nt quidam vo-
lunt, vel, ut plnrcs, ab Ogdoo Rege,
de CHjus filiaj nomine appellata est.
Hodie le Caire dicitur, ferturqne fre-
quentissinia, non jEgypti modo, ve-
rum etiam totius orbis, Hujus sacer-
dotes, ut et reliquie /Egypti, arcana
CEErimoniarum mysteriorumque ne-
mini aperiebant, erantque aKoiviivr}-
Toi, id est, incomniunicabiles. Unde
' invida Memphis' dicitur Statio ia
Sylvis.
<• Sistra Phariaca'] yEgyptiaca. Hie
quoque pars totnm denominat. Pha-
ros insula /Egypti fuit, Julii C?esa-
ris colonia, olim Alexandriee juncta
ponte, ubi fuit etiam turris nominata
quoque Pharos, a Ptolemaeo Rege
exstructa, quje nocturnis ignibus cur-
sum naviuin regeret. Est autcm sis-
trum instrumentum aeneum stiidu-
Imii, Isiacorum peculiare gestamen,
ct insigne Deas Isidis, manubrium
habens, et laminam in modum baltei
rerurvatam, ae per earn trajectas
aliquot ferreas aut reneas virgulas,
quaa agitato manibr.s sistro sonum
edebant. Curvamini sistri in vertice
intixa erat feles humana facie, Lu-
nam, ut vult Plutarchus, rcprtcsen-
tans, tum propter animalis illius va-
rietatem, ac vim noctu agendi, et
fcecunditatem, tum quod oculorum
ejus pupillap pro Lunse modocrcscant
ac decrescant: humana aiitem felis
facie innuebatur Lunie mutationes
mente ac ratione gubernari. In iiaa
parte infra virgulas facies erant liinc
Isidis, illinc Nepthyos, quibus orlns
et interitus rerum et eleuientoruni
mutationes adumbrabantur. Sed ope-
ras pretium est Figuram ipsam sistri
hie videre, qualem nobis conservarunt
RIarmora.
METAMORPHOSEON LIB. II.
175
mur, nee terras rem suam ^ denegamus ; ^ sed, ad ultionis
solatium, exiguum vitae spatium deprecamur.*^ Propheta,
sic propitiatus, herbulam quanipiam ter ob os^ corporis, et
aliam pectori ejus imponit. Tunc Orientem obversus,^ ^ et
Incrementa Solis augusti ^ tacitus iniprecatus,^ venerabilis
scenae facie [40] studia ' praesentium ad miraculum tantum
ccrtatim anexit. Immitto me turbae socium,'' et pone *
ipsum lectulum editiorem quendam lapidem insistens cunc-
ta curiosis oculis arbitrabar. Jam tumore ' pectus extolli ;
ncgamus hurno quod ipsius est ; serf tantum poscimus breve tempus vita, ad sola-
men tindicta. Valex sic exorntus applicat ter herbulam quandam ori cadaveris, et
aliam ejus pectori. Tunc conversus ad orientalem mundi plagam, et apud se preca-
tus ascensiones veneray)di Solis, attentos fecit certntim animos astantiujn ad rem
adeo stupendum specie venerandi apparatus. Immisceo me muUitvxlini, conscenso-
que quodnm saxo alliore, quod erat pone feretrum ipsum, observabam inde singula
curiosu intuitu. Jam pectus capit intumescere respiratione ; jam arteria index
tnenetemum et obnuctimur Guelf. pr. Id. — 5 Rem suam terra Giielf. pr. Id. — •
6 Berlin, imprecamur. Id. — 7 T. o. o. Ms. al. ad os. Colvius. Bert, ter iti os
corporis. A Floientino vox ter abest. Elmenh. — 8 Fux. orientalem. Palat.
obursus. Oud. — 9 Reg. Fux. increpatus. Id. — 1 Xulgat'i, venerabiliscenafucies
et sludia, Sfc. Non reponendiim hie jam arbitror, ren. schema'; etsi id alibi
faciamus. Colo. Venerabili scente fades s. Vulgo, v. schemate f. Klmenh. — 2
Palat. et Oxon. Guelf. sec. pene. Oud. — 3 Pal. Guelf. sec. timore, Oxon. et
' Nee lerrce rem suam denegamu8'\
Cadaver nenipe terra; del)ituin.
• Orientem obversus] Pacatus in
NOTiE
Panegyr. ' Divinis rebus operantcs,
in earn cceli plagam ora convertimus,
a qua hicis exordium est.' Virgil,
lib. XII. JEne'id. ' Illi ad surgcntem
convcrsi luniina Solem Daut fruges
manibus salsas,' &€.
e Incrementa Solis augusti] Intelligo
asccnsionem Solis supra Horizoiitein
nostrum. Sicut enim rei uninscujiis-
quc ortum seqnitur cjusdcm incre-
nicntuni; ita ortnm Solis ejus su-
pra nostrum Honiisplij'rinm ascensio.
Ceterum matutiuuin lempns tunc
crat, ul patet ex pra^ccdentibus, quo
tempore Sol ascend it. Scio ' incre-
mentum' nuiiias alias habere signifi-
catioiies. Std prajter banc nulla
milii vidotur liuic loco apta.
'■ Immilto me turb(E socium] Pric<i'us
optime -. turlxv medium.
17G APULEII
jam salubris vena ' pulsari ; jam spiritu^ corpus impleri :
et assurgit cadaver, et profalur ^ adolcscens : Quid,^ oro,
me post Lethaea pocula, jam Stygiis paludibus innatantem,
ad momentariae vitas ^ reducitis officia? Desinc jam, pre-
cor, desine, ac me in meam quietem permitte.'' Ha3c audita
vox de corpore. Sed aliquanto ^ propheta commotior,
Quin refers, ait, populo singula, tuaeque mortis illuminas^
arcana ? An non putas, devotionibus meis posse Diras ' in-
vocari?' posse tibi lassa "^ membra torqueri? Suscipit ille
de lectulo, et ' uuo congestu* populum sic adorat : ™ Malis
tdletudinis agitari pulsu; jam iolum cadaver animari: et erigitur corpus, etjttve-
vis sic loquitur: Qiiare, qutsso, revocatis ad brevissiina vitcB munia me jam potum
(iquajiuvii Lethes, et jam trujicientem Styga ? Cessa, oro,jam cessa, meque sine
qniescere. Hac verba prodierunt ex illo cadavere. Scd Vates paulo magis concl-
tatus, Quidni 7iari-as omnia turbce huic, inquit, et revelas secreta tuce necis? An
non credis Farias posse acciri meis imprecationibus ? Fessos artus posse tibi cru-
ciari? Ille respondct ex fcrclro,et sic affatur plcbem cum prof undo suspirio: Ego
Par. clamore. Id. — 4 Spiritus. Sic Bert, Sciopp. in Symb. — 5 Palat. prafatur.
Elmenh. — G Plerique vulgaies, Q«o(/, Colv. Sola Junt. post, rectejamex-
Iiibuerat Qi«rf. Par. Qids. Repetit Berlin. Quod oro vie quid post. Oud. —
7 Non est in sciipto fjice. Colviiis. O\on. FiW.momentanca:. Oud. — 8 Qui-
dam impress!, aliquando. Colv. — 9 Ms. illumina. Idem. Sic et Fiix. Rex.
lu D'OrvilJ. Gnelf. illuminans. Utriiniqne prave. Oud. — 1 Idem, Dira.
Colv. Cum D'Orvill. et Fax. Perperam sane. Oxon. Guelf. pr. invocare.
Oud. — 2 Pal. laxa. Alii, lapsa. Elnienli. Et Fux. laxa. In his Par. per-
petua conturbatione. In Pith. Edd. nonnullis, membra lassa. Oud. — 3 Oxon.
ulque. Id. — 4 Recte eniendabis ex ]Ms. et imo cum gemitu pop. Wowcr. Imo
NOTiE
' iSalubris vena] ' Arteria,' quod rias. Porro tantam esse vim Ma-
eJHS pulsu totiiis corporis salubris vel gicae artis putaverunt, ut Necronian-
insalubris dispositio exploretur. ticis carminibus et devotionibus sc-
'' Ac me in meam quietem permitte] pulcralibus acciri posse illas Diras,
Sic spectrum Samuelis ad Saulura et in cujuslibet pectus imniitti, lassos
queritur intertiirbatani suam quie- mortuorum artus cruciari, deniqne
tem : ' Quare inquietasti me, ut sus- totum Infernum subvert! posse ai bi-
citarerr' trarentur, ipsosque adeo mortuos
^ Diras iiivocari] Virgil. jEneid. lib. metu cruciatuum parere Necronian-
XII. ' Dicuntur geniiuffi pestes cog- ticis se evocantibus.
nomine Dir<r,Quas etTartaream Nox "• Sic adorat] Affatur. ' Orare '
intempesta Megoeram Uno eodemque enim dicere est: unde ' adorare'
tulit partn,' &c. Ad quem locum alloqui. Szepe hoc signiticatu lepe-
Servius ' Diras' iuterpretatur Fu- ritur apud hunc Auctorem.
METAMORPHOSEON LIB. II. 177
novae nuptse peremtus artibus, et addictus noxio ^ poculo,
torum tepentem ^ " adultero maucipavi. Tunc uxor egregia
capit prajsenteni audaciara, et mente sacrilega coarguenti
niarito resistens altercat.^ Populus ^ aestuant, diversa
tendentes. Hi pessimam foeminam viventem statim cum
corpore mariti sepeliendam ; 9 alii,' mendacio cadaveris ^
fidem non habendam. Sed banc contationem sequens ado-
lescentis sermo distinxit.^ Nam rursus altius ingemiscens,
Dabo, inquit, dabo vobis intemeratae 4- veritatis documenta
pellucida ; et, quod prorsus alius nemo cognoverit,^ indica-
bo. Tunc digito me demonstrans : Nam,^ cum corporis
mei custos hie sagacissimus exertam mihi teneret vigiliam,
cantatrices anus, exuviis 7 meis imminentes, atque ob id re-
sublatus nefariisfraudibus nova uxoris, coactns sumere potionem venenatam, tra-
didi adultero lectum meum adliuc adentem. Tarn praclarn ilia conjiix e re nata
confidentia se uharmat, et litigat scelerafo aniino repugnans marito convinccnti,
Plebs incenditur dissidens in contrarias partes. Hi contendunt deterrimam mulie-
rem humandam esse vivain c rcstigio cum corpore sui conjugis. Illi vero non esse
credendum mendacio cadaveris. Vermn stibsequens oratio mortui solvit hanc diibi-
tationem. Ipse enim trnhens iterum suspirium profundius, Exhihebo, inquit, exhi-
bebo vobis urgumenta manifesla sincere veritatis, et ostendam, quod nidli alii oni'
nino 7tolum est. Turn indicuns me digito, Cum enim, inquit, hie perspicacissimus
custos mei corporis mihi invigilaret sedulo, vetidce incantatrices inhiantcs spoliis
cumgemitu. 'Vu\go, unocongestu. Male. Elmenh. — 5 Ms. pernoxio. Quidam
tusi : adductus nox. poc. Colviiis. Pernoxio poc. Alii, noxio p. Elnienli. —
G Ita Berlin. Scinpp. in Sijmb. et I. in. Susp. Led. c. G. Tepentem. Sic ele-
ganter Bert. AWi, t. repenle. EInionh.— 7 Fux. ultricatur. De ea scriplura
seme! monuisse satis fuerat. Supra p. 130. Roald. Par. altercatur. Vide ad
1. II. p. 21. Oud.—S Ms. populos. Colv.— 9 Deest rh mariti in D'OrvLll.
Contra esse addit Par. Oud.—l D'Orv. alteri. Id.— 2 Th cadaveris abest a
Bert. Elmenh. Uncisqiie incliisit Scriverius. Oi«/.— 3 j^stiians popnliis, et
.icissiim stiidia in contraria vuljfiis, cum postliminio revocatiim ad vitani
audirt't jiivenem, aliis alia placncrc : hi matrem, qua? venenuni in mortem
propinasse diceretiir, staliin e vita tollondam ; alii loquenti cadavcri fidem
non habendam contendebant : unde mihi in nienteni venit gcnuinani lectionem
fore : Sed hanc contenlionem seq, ad. sermo dislrinxit. Stewech. Bert, disirixit.
Eimenb.^ — 4 Idem, in tcmeritate. Colv. Cum Giiclt'. sec. Oud. — 5 Pal. et I'lor.
pellucide quod pr. a. n. cognominaril indie. I'lnicnli. — ti Uex. Fux. Jam. De locn-
tione ' tonere vif;iliam' adi liurm. ad V.il I'lacc. 1. v. 252. ' Excubias, Gra-
dive, tene :' nbi simiil vide confiisioiiem tQv excubice et exuvia, (\\\>v hie seqni-
tnr ob perpptiiam perturbationcm literarnm b ct v. Exleram V\\\. Oud.-—
7 Idem, e.rcubiis. Colvins. Pal. eximiis. D'Orv. Reg. Enx. Guelf. pr. excubiis.
Prave. I. iii. p. .'>5. ' Una nidor duccbat siiarum exuviarum.' Dcin immincn-
NOT;E
" Torum tepentem] Adhuc tepidum ralorc mei corporis.
Delph, ct Var. Clas. Aput. M
178 APULEII
formatae frustra saspius, cum industriam ejus sedulam^ fal-
lere nequissent : 9 [41] postrerao ' injecta somni"' nebula,
eoque in profundam quietem sepulto, me nomine ciere non
prius desierunt,^ quara dum hebetes artus et membra frigida
pigris conatibiis ad artis magicae nituntur + obsequia. Hie,
utpote vivus quidem,5 sed tantum * sopore mortuus, quod
eodera mecum vocabulo nuncupetur,? ad suum nomen ig-
narus exsurgit : ^ et in exanimis "^ umbrae modnra ultroneus
gradiens, quanquam foribus cubiculi diligenter occlusis, per
quoddam foramen prosectis naso prius, ac raox auribus,
vicariam pro me lanienam susceptavit.' Utque fallaciae re-
liqua ^ convenirent, ceram in modum prosectarum formatam
aurium ei applicant examussim,^ nasoque ipsius similem
comparant. Et nunc assistit miser hie praemium non in-
dustriae, sed debilitationis consecutus> His dictis perter-
meis, proptereaque stppe incassum mutata in alias formas, cum non potuissent de-
cipere diligentem ejus solertiam, immissa tandem caligine soporis, ipsoque demerso
in altum somnum, non cessaverunt me vocare nomine meo ; donee, cum mea membra
infirma et artus gelidi jam conarentur lento nisu morem gerere magiccE potentite,
hie, quippe vivus quidem, sed duntaxat mortuus somno, quia erut mihi cognominis,
consurgit audito suo nomine, nesciens quid rerum gereretur. Et sponte sita ambu-
laiis instar umbrcB vita carentis, tametsi janua cubiculi esset sedulo obserata, passus
est pro me mutilationem, amputatis per quondam rimam naso primum ac deinde
auriculis: et, ut cetera congruerent fraudi,adaptant ei accurate ceram conjiguratam
ad formam abscissarum aurium, concinnunt quoque nasum cereum similem ipsius
naso. Et nunc astat hie infelix, adeptus mercedem, non vigilantiiB suce, sed mu-
tis Reg. imminenlem Pal. Oud. — 8 Edd. antiquas, sedulam ejus, contra Mss.
Id. — 9 D'Orv. Oxon. Fiix. Pith, et Edii. Colviana ^Y\ores,nequivissent. Id. —
1 Viilgati, postremum. Colviiis. Rom. et Bert, postremum. Elmenh. — 2 Reg.
Fax. ori. Oxon. Giielf. ambo, mnni. 1. vi. ' Sopoiis nebnia.' Pind. Pytli. i.
vs. 14. Oud. — 3 Sic Mss. cum Edd. Colv. etseqq. Priores desire vel desiere.
Id. — 4 lideni vulg. nitantur. Colvius. Berlin, iduntur. Elmenh. — 5 Vivus
quidem. Rex. Fux. hie virus. Oud. — 6 B. tamen. Pulean, Recte. — 7 D'Orv.
Oxon. Palat. Fax. Pith. Guelfeib. ambo, Edd. Vic. Jiint. Aid. Colin, nun-
cupalur. Perinde. Dein in Guelf. pr. bene ad sui nomen. Vide supra. Id. —
8 lidem Vulg.j-eAMrg-i/. Colv. Bert, resurgit. Elmenh. Sic et Pith. Oxon. assurgit.
Recte Colv. reposuit exs. Sic enim Flor. Reg. Palat. Lips. D'Orv. et Ed. Junt.
post. In aliis resurgit. Oud. — 9 Bert, et exan. Elmenh. Male. Oud. — 1 SuscitU'
vit. Colin^i Editio, susceptavit. Colv. Susceptavit Aid. optime. Roald. Lege
sustentavit, vel potius cum editione Aldina, susceptavit. Wowerius. L. sus-
ceptavit. Sic Aldus. Alii, I. suscitavit, inepte. Elmenh.— 2 Oxon. Gnelf. pr.
rtliqua. Tum idem et Pal. Reg. Fux. Guelf. D'Orv. convenissent. Oud.
[Mox] implicant. Implicant Ms. Al. applicuit. Colvius. Applicavit et com-
paravit Fux. Oud. — 3 Examussim. B. et avulso. Putean. — 4 Guelf. pr. secu-
METAMORPHOSEON LIE. II. 179
ritus, tentare fortunara ° aggredior.^^ Tnjecta manu nasum
prehendo/ sequitur : aiires pertracto,^ deniunt.^ Ac, diim
directis digitis et detortis nutibus prassentium 9 denotor,'
dum risns ebullit ; ^ inter ' pedes circiiinstantium frigido
sudore defluens evado. Nec^ postea debilis, ac sic ^ ridi-
culus, Lari me patrio reddere potui : sed, capillis hinc ^
inde laterum dejectis, aurium viilnera celavi; nasi vero
dedecus p linteolo isto pressira agglutinate 7 decenter ^ ob-
texi. Cum primum 9 Telepliron banc fabulam posiiit,*^
compotores vino madidi rursum cachinnum integrant. Dum-
que bibones solita risui "^ postulant/ sic ad me Byrrhccna,
iilntionis. Ego perterrefactuit his verbis adorior palpare vultum meum. Adinota
vinnu capio nasum, ilk sequitur maiium: cnntrecto auriculas, decidunt. Ac, dum
demonstror directis digitis, ohliquat.isque nutibus eoruin, qui aderant, dum ferves-
cunl cackinni ; proripio me inter pedes ustantium, totus tnadens sudore gelidn. Nee
postea umus sum redire in paternam domum sic truncntus, et obiioxius derisui om-
nium : sed, demissis capillis in tUrumque latus, velavi plagas mearum aurium, ope-
rui vero decenter turpifudinem met nasi hoc linteolo arete appUcato. Slatim atqtie
Tele phron imposuit fine m huic narrationi, conviva; omnes temulenti solvuntur denuo
in risum. Et, dumfiagitant potare saluti amicorum, Byrrhana sic me alloquitur :
tus. Ond. — 5 Basileenses et Ber. tenlans aggredi. Alii, tentare aggredior.
Fortunam ex Ms. additnm. An scribendiii.i, tentare forte jam aggredior?
Colviiis. Tentare aggredior, Fiix. t. fortunam a. veruni impioprie. Roald.
Tentare fortunam agg. Colvins, tentare forte jam a. Giutenis recte, tentare for-
mam a. Sic Seneca 'tentare fiontem ' dixit. Elmenh. CoWnis, t. forte jam
a. Ego, t. protinam aggredior, pro, continno, ut saepe Plaiitiis et Teientiiis.
Brant. — 6 O\on, prendo, Giieif. sec. a ni. pr. appreh. Oiid. — 7 Fnx. pertracte,
Reg. protractcB. An pratraclo ? Id. — 8 Malini defluunt. N. Heins. — 9 Ae
dum etc. prcesenlium desunt Giielferb. pr. Oud. — 1 Par. devortor, Giielf. pr.
devertor. Supra direptis Ed. Ber. typollietarnm crrore. Id, — 2 Pal. oblulit,
male. Elmenh. Sic et Giielf. sec. Oud. — 3 Pith, intra. Id. — 4 Exiilat nee a
Pux. /(/.— .5 Adverbiuni deest Cod. Oxon. Si Gnelf. sec. Id,— 6 Ms. et
cum eo alifiuot impress! hie. Colvins. Perperam. P. 33. * Cavillus liinc inde.'
Id,— 7 licit, conglutinato, Elmcnli.^8 V,\\eW.\>r, dedecente.r. Oud.— 9 D'Orv.
primus. Id. — 1 Dumque bibere sntitariutn postulant. I\Is. solutarias post, IJoro-
aldus soUlariam. ]5as. 1. solidulium, Lcf^ebat Lipsius, solita risui post, ('ol-
vius. V'alde iaborarnnt eruditi, ut cxplicareut Lane diccndi t'oruiulam, aut
NOT^
" Tentare fortunam] Lege cum Grn- 'i Ilancfuhulam posuit] Id est, fini-
tero formam, quod in interpretatione vit. Sic apnd Vii{;iliuni, ' Ut venti
express!. posucrc,' hoc est, ccssavere. Et alibi,
'• Nasi vero dedecus] I'ropric et ap- 'jjositoccrtaniine,' u!>i Servius, finite,
positc 'dedecus' de naso trunrato. "• Bibimca solita risui [bibere
Virt^. lib. VI. ' Et truncas iniioncsto satutaria] Sic Elnienliorsiius, Pri-
▼ ulnerc nares.' caeus, et Scioppins : salutaria bi-
180 APULEII
Solennis, inquit, dies a primis cunabniis hujus urbis condi-
tae * crastinus advenit, quo die soli ' mortalium sanctissi-
mum Denm Risum + hilaro ^ atque gaudiali ritii*^ propitia-
mus/ Hunc tua prjesentia nobis efficies [42] gratiorem.
Atque utinam aliquid de proprio lepore laetificum honoran-
do Deo comminiscaris, quo magis 7 pleniusque tanto numini
litcmus. Bene, inquam,^ et fiet, ut jubes. Et vellem her-
cules materiaui reperire aliquara, quara Deus tantus affluen-
Crastinus dies adve7itat celebrari solitus ab illo usque tempore, quo primum funda-
menta hujus urbis jacta sunt, quo dienos soli ex omnibus hominibus litamus sanctis-
simo Deo Risui more festivo atque hilari. Tua prcesentiu reddet eum nobis jucu7i-
diorem; utinamque in honorem hujus Dei excogites aliquid nativa tua urbanitate,
quod exhilaret nos, ut tnelius et perfectius nobis proplliemus tantum Deum. Recte,
inquam, etfaciani qtiomodo praicipis, et certe cuperem iuvenire aliquid, quod pusset
verba corriipta emendarent. Sed recte legi in Fnlv. Cod. existimo: Dumqus
bibere salutaria postulant. Notus mos bibendi in conviviis pro salute absen-
tum, quern propter alios tangit D. Ambrosius de Helia cap. xvii. Wou-er.
Variae sunt hie et librorum lectiones et doctorum conjecturae, atque utinam
ne et vanae ! Lego cum Fulviano Ms. Dumque bibere salutaria postulant : hoc
est, dum pro salute amicorum potare cupiunt. 'Salutarius' et 'salutaris,'
sicut ' vulgarius ' et ' vulgaris,' ' singularius ' et ' singularis.' Sciopp. in Sijmb.
Salutaria. Sic Wow, et Scioppius ex Ms. Fulvii reponunt. Lipsianus codex,
Dumque b. solutarias. Flor. et Bert. D. b. solitarias postul. Rom. D. b. soli-
tai-iain. Aldus, D. b, solitarium. Notus mos in conviviis bibere pro potenti-
bns et amicis. Hieron. in Ep. Pauli ad Titum cap. 1. f. 201. August. Tom.
10. Ser. 32. f. 240. Scholiast. Hor. in Od. i. lib. iii. Ambros. de Helia et
Jejnnio c. 17. 'Quid antem obtestationes potantium loquar? Quid memorem
sacramenta, quas violare nefas arbitrantur. Bibamus, inqniunt, pro salute
Imperatorum, et, qui non biberit, sit reus in devotione. Videtur enim
non amare Imperatorem, qui pro ejus salute non biberit.' Elmenhorstius.
—2 Palat. D'Orv. Fux. Par. Guelf. ambo, Par. conditus. Oud.— 3 Reg. Fux.
solet. Id. — 4 Ms. ?'«u. Colvius. B'Orv. tisit. Oud. — 5 BeTtin. hilari: male.
Vide ad p. .51. 1. in. ' Hilaro vnltu renidens.' Guelf. pr. hilara. Id. — 6 Bert.
risu. Elmenli.^ — 7 Editiones, magna. Colvius. Inepte. Sed Ed. Junt. post,
hinc excipias, Oud. — 8 Bene, inquam. Reg. Fux. Unde i. Fux. Jiat. Mox
NOTiE
bere est, saluti amicorum potare. et recedit minus aMannscriptisjqno-
Alii alia multa vocabulorum monstra rum plerique salutarias, aut quid si-
oggerunt: solitarium, solidalium, sa- mile habent.
Marias, ^c. Lipsius volebat solita * Soli mortalium sanctissimum Deum
risui, hoc ductus argumento, quod Risum hilaro atque gaudiali ritii propi-
mox Dei Risus injiciatnr mentio, cui tiamus^ Tangit banc solennitatem
fortasse propinare mos fuerit apud Pausanias, ubi de Hypatensibus. Phi-
Hypatenses, qui eum soli mortalium tarchus in Cleomene nieminit Templi
lit Deunj colebant. Sed magis pla- eidem Deo Risui dicati. Refert quo-
cet prima lectio : apte enim congruit, que statuam ipsi a Lycurgo fuisse
METAMORPHOSEON LIB. II. 181
ter indueret.9' Post haec,' monitu^ famuli mei, qui noctis
admonebat, jam et ipse crapula distentus, protinus exsur-
go : ' et, appellata '^ propere Byrrh asna, titubante vestigio
domuitionem capesso. Sed, cum piimara plateam " vadi-
mus, vento repentino lumen quo nitebamur extinguitur; ut
vix impiovidtc noctis caligine liberati/ digitis pedum de-
tunsis'^ ob lapides, hospitium defessi rediremus. Dumque
jam junctim proximamus,^ ecce tres quidam vegetis et vas-
tulis^ corporibus 9 fores nostras ex' summis viribus ir-
abundanter condecorari prcesenlia tanli Niiminis. His dictis, ego turgens quoque
mitlto vino consurgo hortatu mei puevi, qui me ceitiorein faciebat jam ddvenisse
noctem: et,tale dicto festinanter Byriiiana;, incipio doinutn peteie gressu vacii-
lanti. Sed, dum incedimiis per viain pfoxi>nam,/ax, quafreti eraimts, ixtinguitur
subitaneo fiatii venti, ita ut, wgre exsoluli tenebi-is inopinatce noctis, pcrveniremus
ad nostrum domum, digitis pedum ciebvo impactis ad saxa. Cumque jam ucccdere-
mus propius ad vicum tiostrum, ecce tres quidam validis et valde amplis corporibus
PilU. el Jlet, et utj. Fro litemus in 0\on. let emur, pesslme. Oitd. — 9 Veiiie-
bat oliin in nienteni legere inunderet, antique pro inundaret. Nunc me sus-
tineo. Nam nihilominus liic 'affliienter' egregie couvenit, cum et vestes
•fluxee' dicautur auctoribus. Grid. Vid. Giut. Susp. lib. v. cap. 8. Elmenli,
Affluenter. Onines cxcusi, effluenter. Infra lib. iv. pag. 68. ' Viniim calcibus
cnrlcatis affluenter immissum.' Colv. — 1 Ms. D'Oiv. Post hoc : frequeiiti
variatione, ut ad hoc ct ad hccc. De Phil. IMor. p. 617. ' Tum post hoc vitiis
exclui-is.' Sic Mss. 2. Oud. — 2 Siibofl'enciit me tam bievi intervallo repeti-
tio verbi monendi. Itaque, si iamulus hero non erat a pedibus, fiugebam,
initu famuli. H. e. simul at(jue triclinium intrabat serviis. Sin anteni pra;-
sens fiierat, ccnjectabam, viotu famuli : ut videlicet famulus lierum dextra le-
viter telijicrit, et horam indicaverit. Minima etiam licentia (]uis fecerit,
nutu famuli, Vcrum propter hipc talia mannm nemo, si sapil, verterit.
Certe non ego. Grut. ibid. Scd nil mutant codices; et ita junxit Auctor
I. III. p. 42. ' Piameutis cxpiavit.' A I'alatino exulat rh noctis. Sed 1. in.
p. 51. ' Convivii appro\)iu(iuantis admouet.' Apol. pag. 420. ' Adnioneat
ejus pulcliritudinis.' Et sic aliis passim. Pro jaw in Fnx. est nam. Oud.—
S D'Orv. ex a surgn, qiias.i exadsurgo. Id. — 4 Manuscriptus liber, oppcllante.
Colv. Minus bene. Oud.-- .') Ms. Ubrati. Sciopp. in Symb. — 6 Oxon. de-
lussis. Tum in Palat. /losyjii/s. Oud. — 7 Jam in vicum pr. A\\\, j. junctim pr.
KImenli. Lego, j«a:/(w. Sic supra hoc lib. ii. 'Juxta sc ut assidcrct,' in
vetere libro legi, Juxlim sc, testis est Colv. et lib. iv. I'lorid. extr. ' Sed nbi
juxtim consedil.' lirant. — H Tres quidem utres et vastulis. Ita Heilin. rcctc,
nisi forte vtres (kleuduin, leg(:nduin<|ue, tres quidam: (piomodo alibi qiioiiue
apud Apuleiuiu legi. Sciopp. in Stjmb. et I. lii. Susp. L. c. G.— U \'uslulis
NOTiE
crectam. " Primam plateam'\ * Platea;' Vi-
' Quam DcuH tantus affluenter indue- truvio sunt via; latiores : TrAarerot
Tct] Hoc est, valde fcitivam, quae (Jrucis, a TrAaros, latitudo.
niaxinuini risitin cxcitaret.
182 APULEII
fuentes, ac ne praesentia quidem nostra tantillum conterriti,
sed magis magisque cum semulatione ^ virium crebrius in-
sultantes ; ut nobis, ac mihi potissimum, non iramerito la-
trones esse, et quidem ssevissimi viderentur. Statim deni-
que gladium, quem veste raea contectum ad hos usus ^
extuleram, sinu liberatum arripio.'^ Nee cunctatus,^ medios
latrones invado : ^ ac singulis,^ ut quemque colluctantem
olFenderam, altissime demergo ; quoad tandem ante ipsa
vestigia mea, vastis et crebris perfoiati vulneribus, spiri-
tum ^ efflaverint.^ Sic 9 praeliatus, jam tumultu eo Fotide
suscitata,^ patefactis aedibus anhelans, et sudore perlutus,^
irrum'pentes viaximo conatu in januam nnstram, ac ne minimum quidem terrefucti
7iostra prcesentia, sed stepius irruentes certatim cum wujori impetu, adco ttt jure
putarem eos esse prcedones, et crudelissimos quidem. Slatim denique depromo e
sinu meo, et capio manu ensem, quem 7necum tuleram occultafum meis restilms in
hos usus, et sine mora injicio me in medios prcedones, et profundissime coiido eum
in corpus unicuique eorum, prout mihi occurrerant concerlantes ; donee tandem
exhalaverint animam ante meos pedes, confnssi permultis plagis. Usque altis. Cum-
que depugnarissem ad hunc modum, Fotide jam e.rpergtfucta illo strepitu, tt aperlo
ostio, penetro me in ades anhelus et sudore difflucns. Slatimque me permisi gru-
corporibus. Snio, Nostrum non raio uti dimimitivis vociilis : cnm tamen vcr-
buni prsecedens ejus etiani generis non sit, siibit snspicari, et tuasculis ; quod
sono non longe dissidet. Grut. ihid. Male banc leciioneni mutarunt Scali-
ger, Vuicanius, et Colviiis in trtss«/is et >rt«scM/i.s'. Lib. iii. 'Unas denique
et manu pionitior et corpore vastior.' El ' vasta proceritas' apud Agel-
lium 1, X. Noct. Attic. Elmenh. B. nastulis. Forte masculis. Putean. — 1 Et.
Scribe: ex. Plantus Milite: 'Ex sumniis opibus :' tt Rlercatore : 'Ex
sunimis opibus viribusque.' Nosier Apologia i. ' Unis stiidiis literarum
ex sunimis viribus deditns :' et ii. ' Quod negotium illnd mihi ex surn-
mis viribus conflavit.' Restituendum etiani lib. vii. ' Ex summo studio
fngiens ininianeni ursam :' et viii. 'Ex sumnio studio bestiam inse-
quentes.' Colvius, Ex, Ita Berlin, recte. Sciopp. d. I. — 2 Cumidatione.
Ita Berlin, recte, Sciopp. d. I. Cum amulalione. Lege cum Bertino : cu-
mulatione, Elmenhorst. — 3 Rom. ud hue usque. Idem. — 4 Vulgati, urripui.
Colvius. Arripui. Fux. arripio. Roald. Przesens ostentant Mss. O. ex-
cepto Pithoeano, et Edd. Colvio posleriores. Oud. — 5 Edd. Ber. Col. Bas.
contatus. Id. — 6 Involo. lideni, invado. Infra lib. vi. ' His editis involat
cam:'et lib. ix. pag. 182. ' Pliilebum ceterosque comites ejus in volant avidi.'
Colv. Fi\x. m. I. involo : aptissinie et significantissime : quoniodo Animian.
Marcel, xxiv. ' Milites in procinclu impetu veloci tendentes eos involavere
fortissime.' Roald. Invado. Alii, i?iro/o. Elmenh.— 7 Ms, singidos. Colvius.
i\i\. singulos. Roald.— 8 Flor. spiritus efflaverunt. Idem. Flor. spiritus. El-
menh. — 9 Sicque. Vulgati, Sic. Colv. — 1 Reg. Fux. Fotidem suscitatam.
T'orle, suscitaram: quaiuiuam vulgatum niutari, non opus sit. Oud. — 2 ferli-
tus. Quidani, perlutus. Notavi supra lib. i. Colv. Perlutus. Ita recte Rom.
Editio. In aliis esi, ;)erZi<MS. Elmenh. Pe?-ii(us est in Mss, aliquot Beroaldi,
Reg, Fux, Edd. Junt, pr. Aid. Colin. Bas. Colv. Wow, Vulc. Sed vide ad
METAMORPHOSEON LIB. II.
183
irrepo : meqiie statim, utpote pugnacium ' latronum in vi-
cem Geryoneae '^ ca3dis '" fatigatura, lecto simul et somno
tradidi.
hato meo simul et sopori, perinde lassatum trucidatione prcedonum pertinacium in
pugnando, ac si occidissem Geryonem,
p. 10. ' Lotio perlutus:' et, ' Madore perluerent.' Oud, — 3 Ms. pugtiarium.
Unde Lipsius, pugnacium. Colvius. Scribe, pugnacium. Wowerius. Pugna-
cium. Vi\\ go, pugnantiu7n. Bert, piignarum, Male. Elmenh. — 4 Ms. Gersonee.
Forte scripsit, Geryonacea. Plantiis Aulularia : * Ex genere Geryonaceo/
Colv. Lipsii liber, GersonecB : unde Colvius, Geryonacete. Elmenh.
NOTiE
w GeryonecB ccedis} Inter Herculis
labores recensetur csedes Geiyonis,
Balearium anibarnin et Ebusi Insula-
rum Regis, quera ideo tria corpora
habuisse finxeriint : vel, ut quibus-
dani placet, eo quod tres fuerint eo-
dem nomine fratres bellatores tanta
inter se animi concordia, ut anima
una tria corpora regi putarentur.
Facete trium latronum caedem a se
factam caedi tricorporis Geryoni*
comparat.
APULEII MADAURENSIS
METAMORPHOSEON
LTBER III.
[43] CoMMODUM punicantibus phaleris Aurora roseum
quatiens ' lacertiim/ cceluni iiiequitabat : ^ et me, securas
quieti revulsum,' nox diei reddidit, -^stus invadit animutn*
vespertini^ recordatione facinoris. Complicitis denique
pedibus/ ac palraulis in ^ alternas digitorum vicissitudines''
Jfljft Aurora, concuticns brachium ruhieundum, equitabat per athera rubentibus
phaleris depeyidentibus : cum nox me restituit Itici ereptum sopori. Fluctualio oc-
cupat meiitem meam, vel ob ipsam memoriam cadis, quam vespcra palraceram.
Collectis demum sub me pedibus, conjunctis manibus super genua, digilis inter se
1 Quatiens exulat a Eegio, Fux. Oud. — 2 M. inguietahat. Piitean. Sic et
Pith, et Coll. Voss. inepte. 'liTir6rr)s ijius passim. Abest vero a Regio, Fux.
ut caelum a Paraeano et Guelferhylanis. Oud. — 3 Ms. Fulvii, remulsum.
Sciopp. in Sytnbola. Fulviiis, remulsum, male. Elmenh. — 4 Ed. Bas. pr. ani-
mumque. Oud. — 5 Vel vesp. Dele rh vel ex Flor. Elmenh. Vel abest in B. M.
Puiean. — 6 Comp. d. pedibus, Quoinodo iu monumentis sepulcralibus passim
pueri et puellae lugentes exprimuntur. Complicitisque d. p. Palat. Palmis
Pith. Oud, — 7 Inter. Excusi ante, in. Colvius. Flor. in. Elmeuh. — 8 V. com-
NOT^
* Aurora roseum quatiens lacertutn'\
Hoc est, caedens equos suos flagello,
quod tenebat nianu rosea. Qui co-
lor Aurorje : undo Homero poSoSaKTv-
Aos dicitur, roseis digitis.
'' In alternas digitorum vicissitudines'\
Qui gestus est moestorum. D. Basil.
Homil. in fameni et siccitatem : Kal
Tctj x**PKJ Karh rwv •yov&Twv avfivAf^av-
res (rovTO 5e tkv irevOovvToov ffxvf'-'''))
Sec. Et manibus super genua com-
plicitis (hie auteni est lugentium ges-
tus), &c. Habitum ftiit et inter ve-
neficia. Plin. lib. xxviii. cap. 6.
'Assidere gravidis,vel cum remedium
alicui adhibeatur, digitis pectinatini
inter se implexis, venelicium est:
idque compertuin tradunt, Alcmena
APULEII METAMORPIIOSEON LIB. III. 185
super genua conuexis/ sic grabatum coxim' insidcns,"=
ubertim flebam : jam forum et judicia, jam sententiam, ip-
sum denique carnificem imaginabundus. An mihi quis-
quam tarn mitis/ tamque beuevolus judex obtingat/ qui me,
ternai ' caedis perlitnm cruore + et tot civium sanguine de-
libutum, innocentem pronuntiare poterit ? Hanc illam mi~
hi gloriosam peregrinationem fore Chaldaeus Diophanes*^
obstinate prasdicebat. Haec ^ identidem mecura replicans,
fortunas meas ejulabam. Quati fores interdum,*^ et fre-
quenti clamore januae nostras perstrepi.^ Nee mora, cum
magna irruptione patefactis aedibus, magistratibus, eorum-
pectinatim implicitis, sicque sedens in meo Iccto in coxas, plorabam ahuHdanter,jatn
mihi reprascntans forum, judicia, condemnationem, et postroiio ipsuvi tortorem.
An nanciscar ullum judicem (iivpnebam apud me) mihi adeo amicum, adeo faven-
tem, ut possit absolvere me perfusnm sanguine tripUcis homicidii, et madentem
cruore tot civium '/ Hoc est illud iter, quod Chaldceus Diophunes pertinnciter
affirmahut mihi futurum gloria. Hiec subinde rccogitans apud me lumentabar
sortem meam. Interea janua nostra cwpit vulide pulsari, et tnugnus tumuUus fieri
ante nostrum ostium. Et statim tnagno impetu apcrta domo omnia impleta sunt
plexis. ' Digitis pectinatlm inler se amplexis/ ait Plinius, et Ovidiiis ix.
Mctam. ' Digitisqiie inter se pectine junctis.' Hinc ergo liquet, qiias alter-
nas digitonini vicissitiulines dicat. Ne aliis accedamus, qui ha!C perperam
intcrpretati. Wower. — 9 Fux. sessim. Sed glossa est. Roald. — 1 A7nicus.
Fux. mitis. Ita Aid. Roald. HJitis. Ita IMss. onines. Alii, atnicus. Elmen-
horstius. B. M. mitis. Putean. — 2 Obtinget. Manuscriptus codex, abtinget.
Colvius. Berlin, obtivgeret, Reg. obtingat. Optime. Suee enim tacitaj in-
terrogationi inest spes nietiii mixta. Dud. — 3 Basileenses, <e<>'<r. Colvius et
Eiinenliorstius. Tetra. Fux. trina, et Aldus, ternce. Ms. rectior. Roald. —
4 luld. Colv. Vulc. AVow. Elm. Scriv. cr. perl. Oud. — 5 H(cc deest Edd.
Junt. pr. Aid. Hie Edd. Vic. Bcr. Col. Bas. pr. Tuui metum Edd. Vic. Ber.
Juiit, pr. Col. merum Bas. pr. vitiose omnia. Id.— 6 Interdum. Vulgati, inte-
rim. Sic supra 1. II. ' Saevire vuigus interduni et facti verisiniilitudine ad
criminis creduiitatem inipelli.' Non bene Bcroaldus aliter scribit lib. ix.
' Inlcrdum Pliilesitarrus, cognito stre\)itu, raplim tinnca injectus, sed plane
prii; inrbatione pedibus intectis procurrit cubictilo.' Et post : * Interdum
acerrimo gravi odore sulfuris juveiiis incscatus.' Coiijeccrim legendum
eliani I. \'. ' Interduni Psyclie (|u:i'sitioni Cupidinis intenta j)opulos circui-
bat.' In quibus onniibus ivterdum pro interim No.ster poncre aniat. Colv.
Interim, Horn, fj.f, inlerdum. Elmenli. — 7 hert. proslrcpi. Id. — b Manu exa-
N0T7E
Hcrculeni pariente. Pejus, si circa ronae circumstantium fata donabat^,
unum ambove genua.' et nostro Lucio proventum sua; pe-i
•= (Jox. [Cossiml I" coxas, quasi regrinationis in(|uircuti gloriani satis
coxim, teste Nonio. iloridain, t!)ic. proniiscrat : lib. u.
'' Cliatdaua Diophanes'] Ille qui co-
186 APULEII
que ministris, et turbae^ miscellaneoe ' cuncta completa.
Statimque lictores duo de jussu ' magistratuum iramissa *
manu trahere me sane non renitentera occipiunt.^ Ac, dum
primum angiportum insistimus, statim civitas oranis in po-
pulum ^ efFusa ^ mira densitate nos insequitur. [44] Et,
quanquam capite in terram, immo ad ipsos Inferos jam de-
jecto, moestus incederem, obliquato 4- tamen aspectu rem
admirationis maximas conspicio. Nam, inter tot millia po-
puli circumsedentis,^ § nemo prorsus, qui non risu dirum-
Magistratibus, eorumque lictoribus, et turba hominum omnis generis. Et continuo
duo Apparitores manu in me injecta, ex mandato Magistratuum, trahunt me nequa-
quam reluctantem ; et, ubi devenimus in proximum vicum, continuo plebs erumpens
ex tota urbe prosequitur nos admiranda frequentia. Et, quamvis ambularem tristis
capite demisso in terram, vel potius jam ad ipsos Inferos, defiexis tamen oblique
oculis video rem ])rorsus mirandam. Nam, ex tot millibus plebis me ambientis,
ratus liber, tubw. Vnlgati, turhce. Ut nos edidimus, sic etiani in veteribus
libiis esse testatur Beroaldiis. Scriptiis liber, cojnpiecfa. Colv. — 9 Guelf. pr.
visu. Olid.— 1 Bert, emissa. Elmenh. — 2 Idem Ms. trahi me sane non reticen-
tem 0. Colvius. Fux. t. s. me non reticentem accipiunt. Vulgatam lectionem
juvant ilia ex pag. 247. * Non renitentera attraxit.' Pro accipiunt lego, acci-
piunt. Roald. Occipittnt. Male a vulgatis hoc verbiim abest. Elmenh, — 3 Im-
pensius placet conjectura mea, in publicum : hoc ideo, quia ignorem, quid sibi
velit in popidum effusa. At alio loquendi genere utuntur omnes. Pro cunctis
audiatur Lat. Pacatus, Panegyr. Theodosio dicto : ' Quid referam effusam
in publicum turbam domorum f' Grut. In popidum. Sic Florent. Gruterus
noster Suspic. 1. vi. c. 6. legit: c. o. in publicum. Elmenh. Tentabam, in
poplicum, vel, quod etiam aliis in mentem fiiit, in publicum. Pro vulgata stat
Joann. Isacius, vir omni liberali doctrina perpolitus. Brant. Olim conjeci,
populatim, vel in specidam, ut p. 59. penult. ' spectaculum.' Sed vera lectio
est publicum. In Mss. forte poplicum. Nam a ' populico,' ' piiblicus.' Ve-
tus apud Gruterum lapis N. CL. 6. ' poplicus,' et Glossae Vet. ' puplice' et
* puplico.' Ita Tacitus aliique. Liv. xxxiv. 8. ' Aliquanto major frequentia
mulierum posterodie sesc in publicum etfudit.' Wasse. — 4 Obliquato exulat ab
Oxon. Mox J. G. Vossius in Etym. v. 'Spectio' citat spectu: ubi vide.
Dein admiratius D'Orviil. magnce Fux. Oud. — 5 Immo, circum stantis, vel cir-
cum sequentis. Necdum enim sedebat. Sed jam scripsi me legendum arbi-
trari, popidi circum secus, supra ad lib. ii. Colv. Forte, circum sequentis. Sciopp.
NOT/E
« TurbcE miscellanecB} Intellige po- In populum effusa est, effusa in mag-
puli turbam, qua una cum Magistra- nam popnli turbam.
tibus intraverat, mixtaque erat ex s Populi circumsedentis] Forte me-
omni genere hominum. lius legas circumsequenlis, quod Sci-
'' Civitas onuiis in populum effusa] oppio placet. Aut circumjluentis, ut
Legebat Gruterus in publicum. Forte vult Pricaeus.
in propatulum. At nihil mutandum.
METAMORPHOSEON LIH. III. 187
peretur/ adcrat. Tandem pererratis plateis omnibus, et 7
in modum coiinn, qui ^ lustralibus piaraentis^ ^ minaspor-
tentorimi hosliis circumforaneis expiant, circumductus
anc^ulatim, forum ejusque * tribunal astituor. ' Jaraque
sublimi ^ suggestumagistratibus residentibus, jam praecone
nuUus eraf penitus, qui non enwreretur risu. Tandem emensus omnes plateas, ct
circuimiuclus per otnnes angulos, histar eorum, qui in sacris ainburbialibus procu-
rant 7)iinas proiiigioriiin duclis ciicu iirbem vicfimis, sistor in foro, et in ejus tri-
huiiali. Jamque judices sedebant in alto pulpilo,jam publicus prwco indicebat si-
in Symb. Forte circum fundentis se, vel circumdantis. Wass. — 6 Lib. x. ' Risu
maxinio diiiimpuntiir.' Elmenh. Reg. Fux. disrump. Guelf. pr. dinmpetur.
Olid. — 7 A Parjeano abest -rh omnibus, a Palatine copula. Id.S Vetus, qui-
bus. Colvins. Flor. guiius. male. Elmenh. Sed et Pith. Guelferb. sec. Reg.
Fiix. et D'Orv. habent quihus. Palat. quibus lustratibus, Par. Guelferb. pr.
in quibus lustralibus. Quare forsan est legendtim, qui sub I. Certe illud qui-
bus non de nihilo est.— 9 Expiamentis. Rom. piamentis. Tzetzes Chil. v.
Hist. "23. Elmenh. — 1 Circ. angulati f. e. Ha?c putabam correctum iii hoc
modo : cir. angulatim forum usque tribunal astituor. Apuleius libro nono ex-
tremo : ' Angulatim ciinota sedulo perlustrari jtibent.' Stcwech. Forte, in
forum et usque trib. Sciopp. in Symb. et 1. iii. Snsp. L. C. 8. — 2 Vulgati,
sublimo. Et sic aniat Noster. Colv. Fnx. sublimi. Sed supra ex eodem Ms.
pag. 2G. ' ventos iuauimos' dixit pro, iuanimes. Rould. Pal. et Bert. Jam
NOT/E
^ Lustralibus piamentis"] In quibus testatur Tzetzes Chiliad, v. Hist. 23.
liostia per totam urbem circunidiici- quae incipit : 'O <papfxaKhs rb ndBapua
tur, niorte sua cladcni imminentem Toiovrov iiv tu irdKai,*Av ffviJ.<popaKaTe-
aut lucm mox expiatura, qua^ quidem Aa/3e Tr6\iv Ofo/jLTivia. EJV' uOv Ai/uos, fhe
hoslla apud (juo^dam liumana fiiit. \utij.hs, Sec. Ubi non (picmvis ex pau-
De Rlassiliensibus testatur Servius peribus, sed deformis^imuni totius ci-
ad hzcc Virgil. /Fneid. iii. ' Auri sa- vitatis deligi ad hoc munus ait, ip-
cra fames :' ' Id est, execrabilis,' in- sique cascum, et oti'am, et ficns tradi
quit, ' »t: ' SacriE panduntur porta;.' in nianum ; turn quibusdam agresti-
Tractiis est auttm sernio ex more bus virguitis ca?sum cremari vivun),
Galloriim : nam, Massiliense* quoties ustiqnc cineres in mare spargi solitos.
pcstilentia laborabant, unus se ex Circuilio hii;c solennis urbisqiio pur-
panperibus ofi'erebat, alendus anno gatio ' ambuibium ' dictum liomanis :
integro pubiicis et purioribus cibis : ct ' amburbiales liostiu; ' apud Fts-
iiic postea, ornatus verbenis et vesti- tuin, ' qua; circum terminos urbis
bus sacris, circuinduccbatur per to- Roniu- ducibantur.'
tarn civitatem cum exccrationibus, ut ' Tribunal ustiluor] Tribunal Vitru-
in ipsimi rccidercnt mala totiug civi- vio locus est in basilica, hcmicycIL
tatis : et sic projicicbatur,' in mare figura, ubi jus dicilur. Ficbat et in
nempe. Hujusmodi bumanam hos- castris tribunal ccspititium Imperato-
tiani KoOapua cl (papixuKui/ appcllalani ris scdcs. VideTacJt.Anual.lib.il.
188 APULEII
publico silentium clamante, ' '' repente cuncti consona
voce flagitant, propter coetus multitudinem, quae pressurae
iiimia ■* densitate periclitaretur, judicium tantum theatro '
redderetur. Nee mora, cum passim ' populus procurrens
caveas conseptum "" mira celeritate complevit ; aditus eti-
am " et tectum omne fartim stipaverant.'^ Plerique colum-
nis iraplexi,7 alii statuis dependuli,° nonnulliper fenestras
et lacunaria semiconspicui, miro tamen omnes studio vi-
sendi, pericula salutis negligebant.*^ Tunc me per prosce-
nium 9 p medium velut quandam victimam publica ministe-
lentium, cum omnes siibito pettnit clamore unanimi, ut judicium tanti momenti
pronuntiaretur in theatro, ob frequentiam jmpuli, qui in periculo esset ex nimiu
muUitudine et compressione. Stutimijue plebs undique provolans replevil conses-
sumtheatri mirabilifestinatione. Impleceranl quoque confertim ipsos introitus et
universum tectum. Magna pars amplexi columnas, alii pendentes ex statuis, alii
prominentes media parte sui ex fenestris et laquearibus, omnes tamen nihili facie-
bant discrimina vitce sucb ex mirabili desiderio videndi. Turn minislri publici
dediicunt me per medium proscenium tanquam hostiam aliquam, et statuunt in
sublime s. m. insidentibus. Alii : J. sublimo s. m. r. Elmenli.— 3 Flor. silentio
c. Berlin, silentium clamato. Male. Elmenh. — 4 Bert. p. niinice. Id. — 5 Ms.
compassim. Colvins. Item Giielferb. anibo. I\Iale hinc conjecit Sopingius
compressim. Hoc freqnens est in Mss. Populos Guelf. sec. et D'Orv. ut
ibid. p. 40. Oud. — 6 Oxon. stipaverat. Palat. Gtielferb. sec. s/?;)at'««nf. Id.
7 Vitiose Palat. colationis. Oxon. et Guelf. pr. iiipssi. Dein nonnuUus
Guelferb. pr. Id.—S Idem Ms. per. negl. niisso illo salutis. Rectius, etiam
ex sententia nostri Canteri. Colv. Bert, et Flor. p. salutaris. Palat. et Lips,
banc voceui ignorant. Recte, si Cantero crediraus. Elmenh.— 9 Reg. Fnx.
NOT^
k Silentium clmnante] Solennis pree- veae iterum liabetNoster, lib. x. ' Ad
conis formula: ' Silete, et tacete, conseptum caveae pompatico favore
atque animadvertite.' deducor.'
' Theatro] Theatrum ludis sccnicis " Aditus etiam'] Per quos videlicet
destinatum praecipue erat. Hiijus populus in theatrum ingrediebatiir,
descriptionem pete ex Vitruvio lib. egrediebaturque, quae quidem ' vo-
V. capp. 6. 7. et 8. Adi et Rosinum, mitoria' appellata reperio, eo quod
si lubet, Antiquit. Rom. lib. V. Thea- populum exeuntem videreutur vo-
tri partes erant Scena, Proscenium, mere.
Pulpitum, Orchestra, et Cavea spec- " Plerique columnis implexi, alii sta-
tatorum, quas ibidem fusius descrip- tuis dcpenduli] Colunmis et statuis
tas reperies. Scenje, turn etiam Porticus illius,
"> Cavea conseptum] Cavea in Thea- qua; in summa Theatri gradatione
tro est, ubi sedet populus. Plant, erat, tectumque habebat et laquea-
Amphitryone : ' Eant per totam ca- ria. De quibus hie mentio.
veam spectatoribus.' Conseptum ca- ^ Per proscenium] Quod erat ante-
METAMORrKOSKON LIB. III.
189
ria' perducunt, ct orchestrae mediae'' sistunt. Sic' rursura
praeconis amplo boatu citatus accusator "^ quidam senior
exsurgit;^ et ad dicendi spatium vasculo ^ quodam in
vicem coli graciliter fistulato/ ac per hoc ^ guttatim defluo 7
medio orcliestrcE. Ifaque quidam delator atate provectus iterum vocatus vasto
clamore praconis assurgit ; et infusa aqua in quoddam ras tcnuiter perforatum
instar coli, per quod perfiuebat stillatim ad dfjinienduiii tempus dicendi, ajfatur
prostomum, D'Orv. prosellium, Palat. scenium. A Pith, abest me. Oiid.—
I Quidain, publici ministri. Reposui etiani lib. ix. ' Imniissis itaqiie lictori-
bus, ceteris(jiie piiblicis ministeriis.' Item lib. x. Qiiintilianus Declamat.
277. ' Qui per niinisteria piiblica et carnificnm nianus occidiintur.' Sic Mi-
nisteria nmnicipalia apud Uipiaiiiini 1. x. D. ex qiiib. cans, inajo. Et aliud
est ministeriiim piiblicnin apud IMartiaiiiim 1. i. D. ad L. Jul. Repetund.
Colv. In sola Ed. Bas. |)r. est pitWitJ wiHusfri. Vide Koald. etiani ad 1. ix.
p. 208. Arntzcn. ad Plin. Paneg. c. 49. Heinsii Advers. p. 766. et quos
non r Oud. — 2 H' Orv. orcesle. Id. — 3 Lipsius legit /i/c. ^;n/)/o deest Oxon.
et Giielf. pr. a m. s. Id, — 4 Fux. assurgit. Roaldus. Oxon. surgit cum Guelf.
pr. Oud. — 5 IVIs. baculo. Est auteni giaphica descriptio clepsydri« judicia-
rije, ad cujus cursnin dicebant advocati. De qua forte post. Culv. — G Guelf.
pr. a in. pr. hcec. Oud. — 7 Deflua. Flor. et Rom. defluo. Elmenh. — 8 Guelf.
NOTiE
rior Seen* pars, in cujus medio Pnl-
pitum, in quo histriones fabulas age-
bant.
*) Orchestra; media'] Orchestra fuit
spatium totius Tlieatri medium et in-
fimum ante |)nl[)itum, figiirap fere se-
micircularis. In ea Senatores et Le-
gati honoratiorum gentium apud Ro-
inanos sedebant spectaturi. Apud
Grajcos autcin latior erat Orchestra,
et in ipsa saltationes peragebantur:
undc nonien sortita est; opxilcrQan
enim Gracis saltare est, et gesii-
cuiari.
■■ Praconis amplo boatu citatus accu-
sator, ifc] Asconius in \'errinam iir.
' Apud Veteres, et Judices, et Rci,
et Accusatores, et Dcfensores voce
praeconis citabantur.'
* Vasculo quodam in vicem coli gra-
cililcr fislulato, ifc] Clepsydram gra-
pliice dcpingit, quae erat, ut ex hoc
loco patct, vas infundibuli inslar
acnmlnatum, habens in ipso acumine
minutum foramen, per quod aqua
contenta stillatim effluebat, donee
penitiis exinanitum vas esset : quod
cum certo temporis spatio fieret, ad
temporis mensuram adhibita sunt
ejiismodi vasa. Et, in causis prvrci-
pue capitalibus, solebat certus clep-
sydranini numerus accnsatori, major
reo concedi, eo quod diflicilior solcat
esse defensio, quam accusatio. Ex-
haustisclepsydris fineniorandi facere
orator cogebatur. Tertiam circiter
nnius horas partem durasse singulas
clepsydras coiligi potest ex hoc loco
C. Plinii Junioris lib. ii. Epist. 11.
' Dixi horis pitne (|uin(|uc ; nam de-
cem clopsydiis, (pias spatiosissimas
acceperani, sunt adilitit (piatuor.' A
clcpsydiis tracta est para-mia 'Ai/a-
\la-ic(is iiSocp, I'rustraconsmnis aquam :
in eos, qui frivola inter orandum
atfcrunt, nihilque ad rein facicntia.
190 APULEII
infusa aqua, populum sic adorat : Neque parva res, at
praicipue pacera civitatis cunctae respiciens, et exemplo
serio profutura tractatur, Quirites' sanctissimi : quare ^
magis congruit sedulo singulos atque iini versos vos 9 pro
dignitate publica providere, ne nefarius homicida tot [45]
csedium ' lanienara, quam cruenter ^ exerciiit, impune com-
miserit. Nee me putetis, privatis simultatibus instinctum,^
odio proprio saevire. Sum naraque nocturnae custodiae
praefectus : + " nee in hodiernum ^ credo quenquam ^ pervi-
gilem diligentiam meam culpare posse. Rem denique
ipsam, et quae nocte gesta sunt, cum fide proferam.^ Nam,
populum hoc modo : Res agiiur non levis momenti, Cives cBquissimi, sed pertinens
in primis ad tranquillitatein toHus hujus urbis, et utilis futura ceteris hoc gravi
exemplo. Quapropter convenientissim.um est vos omties et unumquemque vestrum
pro honore hujus cicitatis dare operam, ne hie sceleralus impune patraverit homi-
cidium tot civium, quod commisit adeo crudeliter. Neque existimetis me impulsum
offensionihus privatis insectari eum acerbius inimicitia propria. Sum enim pra-
fectus excubiis nnctis : neque arbilror sedulam meam vigilantiam hactenus posse
reprehendi ab ullo homine, Ceterum narrabo fideliter rem ipsam, et qucB perpetrata
quaras. Oud. — 9 A. u. v. Et Fiix. Nos Berlin. Id. — 1 Beroaldum seqiiimur.
Scripta lectio, et viilgata veins, totam cedium. Ex quo fuit, cum iegerem, tot
jam cadium. Colvins. Lege, tot civium. Wowerius. Rom. tetam adium.
Lege cum Grnlero (1. vi. Susp. c. 6.) tot cicium. Elmenli. — 2 Bert, cruentus.
Id. Non male, si plures addicerenl Codd. de quo alibi. Oud. — 3 Berlin, in-
strjictum. Elmenh, Solita corruptions. Vide ad Sii. 1. viii. 240. xv. 135.
Infra 1. vfii. p. 168. ' Dolore pellicatus instincta :' ubi plura. 'Turn Jinire
Fux. Oud. — 4 Inseri t Fux. c. cu«(os pc. Id. — 5 Fux. nee in hodiernam diem.
Roald. E glossa. Vide ad 1. i. pag. 18. Septim. de B. Troj. in. 25. ' Hele-
nam in hodiernum relinendam putetis?' Sed in niea collatione non conipa-
ret diem. Oud. — 6 D'Orv. Fux. quempiam, et Reg. Fux. inculpare, hand male.
Dein nocte exnlat a Guelf. sec. Id.— 7 Veleres excusi, perferam. Par huic
lib. I. Colv. Bert. Pitii. perferam, male. Elmenh. D'Orv. Guelferbytani
quoque perferam, scil. ad aures. Sed proferam reliqui cum Ed. Bas. pr. .sec.
NOTiE
' Quirites] More Romano Hypa- comprehendere, incendiis praeterea
taeos cives alloquentem inducit accu- nocturnis opem ferre. Hi videntur
satorem ilium, qui more Grafco dix- a disciplina castrensi originem dnx-
isset: 'Xl &vSpes 'YwaToTot. isse. Eligebantur enim in castris ex
" NoclurncBcustodicB prafectus']Pr?e- militibus, qui vigiHas nocturnas cir-
fectus vigilum, quorum munus erat cumirent, renuntiarentque, si quid
totam urbem noclu perambulare, et alicubi es.set male gestiim. Hi cir-
observare diligenter quid quoque in cnitores primo dirti sunt ; at postea,
vico gereretur, pracdonesque, et ho- teste Vegetio, militi£e factus est gra-
niieidas, si quos habuissent obvics, dus, dictique sunt circitores.
METAMORPHOSEON LIB. III. 191
cum fere jam tertia vigilia ''' scrupulosa diligentia^ cunctse '
civitatis ostiatim singula considerans circunnrem,' conspi-
cio istiim crudelissimum^ juvenem miicrone destricto pas-
sim cajdibus operantem: "^ jaraque tris' numero saevitiaejus
inteiemtos, ante pedes ipsius spirantes adhuc corporibus ia
multo sanguine palpitantes. Et ipse quidem, conscientia
tanti facinoris merito permotus, statim profugit: et,+ in
domum quandam prccsidio tenebrarum elapsus, perpetem
noctem delituit. Sed ^ providentia Deum, quae nihil ira-
punitum nocentibus permittit, priusquam iste clandestinis
itineribus elaberetur, mane praestolatus,^ ad gravissiraum
judicii 7 vestri sacramentum ^ eum curclvi iiroducere.^ Ha-
su7it hoc node. Cum enim circa mediam noctem luslrarem totamurhem accuratiore
diligentia, ab ostio ud ostium ohsercans cuncta; 7:ideo kunc scBvissimum ndnlescen-
tern hinc inde perpetrantem homicidin nudato i^iadio ; tresqiie jam intcrfectos ejus
crudelitate ante ipsius pedes adhuc anlielantes corporibus tremule subsultantibus in
plurimo cruore. Et ipse quidem, jure cxugitatus conscientia tarn diri sceleriSf
aufugit illico, et, cum evasissct in quasdam ades beneficio noctis, latuit ibi tota
nocte. Sed prudenti Deorum consilio, quo nihil dimittitur inultum sontilms, ego
mulutino tempore expectato, antcquam hie effugeret secrelis viis, dedi operam ut
adduceretur ad sacrosanctum vestrum judicium. Adest ergo vobis reus i7iquinatus
Colv. &c. Vide ad p. 11. ' Proferens vera.' Oud.—S Qnidain ex iisdem,
lapsa dilig. Colvins. Lapsa. Fnx. scrupulosa, quod agnovit Beroald. et Aid.
Roald. Lib. 1. ' De ipso prapside scnipnlosissinie eKplorans.' Eiwe/i/t. In
solis Basil, est istiid /«/)sa: quod iiiide natuin sit, indagare iieqnivi. Oud. —
9 Bert, cuncta. Elmenii.— 1 V. C. circuirem. Quod magis placet. Jirant.
CircuiVem IMss. D'Orv. Gut'lf. aiiibo, Edd. Juiit. Aldi, pcrpeliia niutatioiic :
ut ubivis monent eruditi. Oud. — 2 Scripta lectio, credulissimum. (.lo\v. ()b-
vio errore. Vide ad p. 39. Oud.—'i Ed. Colin. Ireis, Wow. Elm. Scriv. Flor.
tres, contra Mss. et Edd. Vett. Adi ad Ciis. i. 1. ' In tris partes.' Idem. —
4 Abest copula ab Oxon. Ms. Id.— 5 Oxon. Sed et. Tuui Keg. Fux. Dei,
et ille. Pith. ilia. Id. — G Eadcni scripta lectio, postulatus. Colvius. Fux.
impostulnlus : verum avKTTopiKuis. Roald. Postulatus ; postulatum e Mss. in
inarg. Ed. Vic. D'Orv. prastuolatus. Oud,— 7 Oxon. judicum. Id.— S Bert.
NOIVE
* Tertia vigilia] Nox apnd militcs tur id tenipns,qnod est a media nocte
in quatuor vifilias dividtbatiir, (ut ad galli cantuin circiter.
jannnonui ad librimi secundum,) qua; * i'ledibus operantcvi] Sic apud Ter-
singulze trium hnraruni eranl, sen tulliiiiium, de Corona Militis, ' prye-
quarta; partis totius noctis. Fitiita lio operari :' et in Apologetico, ' baU
una(piaquc vigilia, vigiles alii in prio- neis, cauponis, lupanaiibusquc ope-
rum locum sufticiebantur ; sicquc rari.' lit apud Ovitl. * Studiis opo-
quatcr in nocte vigilijc mutabantur. rata Mincrvae.'
Tertia vigilia, de qua bic, ainplccti- > Sacramentum] Quo vos ol)strinxis-
193 APULEII
betis 9 itaque reum tot casdibus impiatum, reum coram de-
prehensum/ reum pereorinum. Constanter itaque in ho-
minem alienum ferte sententias de eo crimine/ quod ^ etiam
in vestrum civem severiter vindicaretis. Sic profatus '
accusator acerrimus immanera vocem repressit.'^ Ac ^ me
statim prgeco, si quid ad ea respondere vellem, jubebat
incipeie. Af^ ego nihil tunc temporis araplios quam
flere poteram/ non tam Hercules ^ truculentam accusatio-
nem 9 intuens, quam meam ' miseram conscientiam. Sed
tamen oborta "■ divinitus audacia, sic ad ilia : Nee ' [46]
ipse ignoro, quam sit arduum, trinis [civium] * corporibus
tnt hornicidiis, reus manifestarius, reus extraneus. Pronuntiate igitur fortiter
sententias adversxis homincin alienigenam de eo scelere, cujus gravissimas panas
sumeretis etiam a vestro populari. Vehementissiinus deUitor, liac locutus, cohibuit
vaitam vocem. Et extemplo prceco pvcecipiebat ut inilium facer em dicendi, si habe-
rem nliquid respondendum ad ea. Verum ego inter ea nihil aliud poteram quam
lacrymari, minus profecto respiciens atrocem criminationem, quam meam malam
conscientiam. Verumtamen, enata mihi conjidentia Deorum nutn, sic respondi ad
ilia: Satis scio quantum sit difficile, tribus cadaveribus civium objectis, ilium, qui
perducere. Elmenh. — 9 Par. Guelfeibytani, Habeatis, In Palat. Iiic et sta-
tim inquam. Tiini D'Orv. totos diebus corniptissime. Oud. — 1 Bert, de cri-
mine. Id. — 2 Venetus, (/Ml. Colviiis. Item Beroald. et Jiiiit. |)r. In Jiostrum
c. Giielf. duo. Judicarctis D'Orvill. male et solenni enore. Ourf. — 3 Pal. pra-
fatus. EInienI). Cum Guelferb. pr. Vide ad 1. ii. p. 39. Oud. — 4 Aldinus,
pressit. Col v. — 5 At Vnlc. Ed. sec. Elmenh. &c. Sed leliqiias cum Mss.
Fiix. D'Orv. Ac, quod hie praefero. Oud. — 6 Hie etiam, sed pessime, Ac
D'Orv. ut innumeris locis. Pro nihil in Oxon. est reus. Id. — 7 Si quid ego
de consuetudine loqnendi hujus Auctoris imbibi, nunquam rh poteram ab illo
ipso Iiic ascriptum fuit. Sueton. in Claudio : ' Nihil tota via, quam, essetne
sibi salvum imperinm, requirens.' Stewech. Non persuadet Stewechius.
Pro non tam Reg. Fux. dat non enim. Oud. — 8 Me Hercules. Flor. et Pal.
Here. Elmenh. — 9 Fux. truculenfum accusatorem. Roald. Neqne aliter ex-
aratur in Regio. Pro intuens orae exemplaris sui allevit Bnrmann. meluens.
Oud. — 1 Abest meam ab Oxon. Guelferbytanis, et Palat. Mis. meam in
D'Orvill. Id.— 2 D'Orv. Fux. Pith, aborta. Id.— 3 D'Orv. Ke. Vide ad lib.
I. pag. IG. Id. — 4 To civium deXet Pal. Elmenh. Uncis hinc earn vocem in-
clusit Scriverius. Et recte. Noster enim Lucius non agnovit occisos a se
NOT^
tis jus ex aequo singulis reddere, et implicuisset criminis.'
sontes pro modo admissi punire. ^ Coram deprchetisum] 'Ett' avT0(pip<f,
Phaedro jurisjurandi fides dicitur ut Gra;ci dicunt, in flagranti crimine.
Fabul. lib. m. ' A Divo Augusto Noster lib. ix. similiter dixit : ' co-
tunc petiere Judices, Ut adjuvaret ram noxse deprchcnsum.'
jurisjurandi fidem, Quod ipsos error
METAMORPHOsiiiON LIU. III. 193
cxpositis, eum qui cacdis arguatur, quamvis vera dicat, ct
dc lacto confiteatur ultro, tamen multitudini tantaj/ quod
sit innocens, persuadere.'^ Scd, si paulisper audientiam
publican! mihi tribuerit humanitas/ facile vos cdocebo,
nie^ disciimen capitis non meo^ merito, sed rationabilis '
indignationis eventu fovtuito tantain criminis invidiam
frustra sustinere. Nam, cum a coena me serius aliquanto
rcciperem, potulentus - alioquin, quod plane verum crimen
mcura ' non diflitebor, ante ipsas fores hospitii, ad bonum
autem ^ Milonem civem vestrura devcrto, video quosdam ^
sajvissimos latrones aditum tentantes, et domus januas
cardinibus obtortis "^ cvellere gestientes ; claustrisque om-
nibus, quae ^ accuratissime affixa fuerant, violenter cvulsis.
nccusctur trucidationis eoriim, prohare tanto cestui se esse insontem, lametsi vera
lo<iu<Uur, et spnnte futcatur factum. Verum, si pro vestrn beni^nilate pralmeritis
mihi lanlisper midicnfiam publicum, facile voids ostendamme subirc pcriculum vita:,
non propter ulUan meum makfaclum, scd immcrito jlagrare invidia lunli sccleris ob
exilum improvisum jusla- iracumlia;. Cum enim redirem a cocna paulo tardiuts,
vinidentus crteroijuin {quod sane meum peccatum non inficiabor verum esse), con-
spicio ante junuam mei hospitii (divcrtor autem apud probum Blilonem, restrum
concivem) quosdam crudelissimos pradones'molientes ingressum, et cupientes exlra-
here fores adium conlortis cardinibus, ct extraclis magna vi repagnlis omnibus,
tsse cives ; sed fnisse latrones conteMclit. Deficit Iiic riirsiis Cuelf. prim,
nsqne ad 1. iv. p. G6. in f. ' piilveris v«liintatii)iis.' Pro corporibus in (Jiu'lf.
spc. lantum. Expositum Pitii. Doin Fiix. qui tedio accusalnr. Oiul. — 5 D'Orv.
Pal. Pitli. Vwx. et Ed. Jmit. |)0.st. tunta; m. Id. — G Maniiscripttis, persuadercs
fa. Colv. — 7 liG\)Out humunitas vestra ex IJasilecnsibns. Colv. (Jnit. Siisp.
lib. VI. c. 6. «. publica m. tr. hum. Elnienh. Scrivoriiis secntus est (Jrutenim,
quod nialim ; sivc vcstra tolius poi)nli Inini. Solin. pa};. 23. ' Sub ociiiis
ptiblicis,' i. e. totiiis popuii. Alius vult publicc. Oiul. — 8 Vetiis, ne. Colv. —
9 Deest meo Ed. Bas. pr. Pal. et Guelf. modo mer. Oud. — 1 Fiix. rationalis,
carf-ns t^ inciuiam. Id. — 2 Ms. poculentus. Sciopp. in Syndjola, Alii, pocu-
Unlus. Elinenli. Adi me ad Stieton. Otii. c. 2. ' Potideiitiim <'orrif;ere.'
Oxon. in niarj;. potululus, I'alat. postulentns. Bcrtin. aliq. ante. Ond.— 3 Th
meum male abest a viiliiatis. Llmenh. 1>. IVl. rer. crimen meum non d. Putean.
I-'orte uiium crimen. 15r;int. Meum addiint J'"lor. I'lix. Giiell". I'al. Oxon.
D'Orv. (ft Edd. post l^inienii. Oud. — 4 Autem ai)est a liertino, inicis inclii-
sum ab EInienli. et 8e(|(|. Id. — .5 E pra^'cedentibus eliani liie tres q. inavult
Pricifus. VidensVnx. Id.— (i Aid. «6ur<ts; male. Elmtnh. Item Junt. Edd.
Aborlis U'Orv. Oud. — 7 In niend)ranis: q. (^iiod seripserim, quam: nt
lib. IX. ' Et (|uam dili-^entissime fiieral op|)essMlala, mal p<jiis(|ue ali-
f|iiid opinantes, nisi valido rediieto vcl difiVaeto eardine, patcraciiinl adiluni.'
Sic Prop. ' Hoc, <|uodciinK|ii(; vidcs, liospes, (piam maxima Itonia est, Ante
Phryf^em /lincam collis ct lierba Ciiit.' Colv. Nota ilia q. non .sijjnat quam,
serl (/!«/ .• (jMoiiiodo knins procedit pfiiodus, (juam per parenllicsin, qua;
tuiii: foil t slalucnda. Ad vcrbium «<cu;(i<issime prze incuria.ex Floridi Ed.
Dtlph. et Var.Clan. Apul. IS
194 APULEII
secum jam de inhabitantium ^ exitio deliberantes. Unus
denique et manu promtior, et corpore vastior,' his affatibus
ceteros ' incitabat : Heus pueri, quam maribus ^ animis et
viribus alacribus dormientes aggrediamur. Omnis cuncta-
tio,5 ignavia omnis facessat* e pectore. Stricto mucrone
pertotam domum caedes ambulet.'' Qui sopitus jacebit,
trncidetur ; ^ qui repugnare tentaverit/ feriatur. Sic salvi
recedemus, si salvum in domo neminem reliquerimus.^
Fateor, Quirites: extremes latrones, boni civis^ officium
arbitratus, simul et^ eximie metuens et hospitibus meis et
mihi, gladiolo, qui me ' propter hujusmodi pericula comita-
batur, armatus, fugare^ atque proterrere ^ eosaggressus sum.
At illi barbari prorsus et immanes homines neque fugam
quce obdita fuerant diligentissime,jam cotisuUantes inter se de nece incolentium.
Postremo unus, qui erat expedition dextru et statura ampliori, hortabatur reliquos
Ms verbis : Heus, commilitones, ait, quidni sopitos adorimur animo plane virili et
promto robore? Omnis dubitatio, omnis segnities abscedat ex animis nostris.
Slrages grassetur ense nudato per universas cedes. Qui recumbit dormiens, occi-
datur. Qui conatus fuerit reluctari, percutiatur. Ita abibimus hinc incolumea,
si nullum dimiserimns incolumem in cedibus. Non inficior, o Cives, ego, ratus esse
officium probi eivis, atque una mirum iii modum mild timens meisque hospitibus,
urmatus ensiculo, quern mecum gestabam ob talia discrimina, tentavi dare in fugam
et perterrere prcedones nequissimos. Verum illi feri omnino et atroces liri nequa*
est elapsuin. Oud. — 8 Oxon. inkabitura. Id. — 9 Scriptus, ustior, Colvius.
Fux. m. promtiore el c. vastiore. Oud. — 1 Idem, ajf. et ceteros. Colvius. Item
Fux. et Guelf. Oud. — 2 Heus, pueri, inquit, maribus. Vulgati, Heus, pueri,
quamm. Colv. Emenda ex Bert. Heus pueri, quin maribus. Wowerius. Heus
pueri, quin m. Ita Bert. Sciopp. in Symb. et I. iii. Susp. L. c. 8. Heus pueri,
inquit, quin m. Bert, quam m. Elmenh. — 3 Contatio. [Hoc dat Oudendorp.]
Ed. junt. post. Guelf. D'Orv. cum Scriverio, cunctatio, ut supra. Oud, —
4 Facesset Guelf. Id. — 5 Qui s.j. t. Haec non sunt in seripto codice. Cohj.
Qua s. jacehat Viih. Oud. — 6 Yux. tentarit. Id. — 7 Y\oT.relinquimus. Elraen-
horstius. Fux. nem. in d. relinquerimus. Oud. — 8 Pith. ejus. Id. — 9 Simul.
In eodeni : simul et. Colvius. Recte, acceduntque Oxon. Guelf. Pith. Fux.
et D'Orvill. Mss. Oud. — 1 Abest me a Fux. Par. Guelf. Qui me glad. Pal.
Per A. D'Orv. In Ed. Scriv. /lujusce/norfi : ut alibi saepe. Comitabar Palat.
Id. — 2 Interpungenduni ac rescribendum credidi : comitabatur, armatos /u-
gare. Stewech. Repone ex eodem Ms. armatus et fugare. Colv. Nullara
video necessitatem aliquid innovandi : latrones gladiolo armatus fugare aggr.
sum. Fux. et fugare. Oud. — 3 Susp. Lect. iii. cap. 8. docui ex v. c. legen-
dum perterrere. Vide pag. 63. Sciopp. in Symb. Bert, perterrere. Elmenh. —
NOT^E
" Cades ambidet] Sic lib. ix. de ca- trum commeatum morsibus ambu-
nibus loquens : * Et per oninem nos- lare ;' id est, grassari.
METAMORPHOSIiON LIB. III. 195
capessunt ; et, cum me viderent^^ in ferro, [47] tamen au-
daciter resistunt. Dirigitur prailiaris ^ acies. Ipse deni-
que dux et signifer ceterorum, validisme viribus^ aggres-
sus, illico manibus ambabus capillo arreptum, ac retro re-
llexum," effligere^ lapide gestit: quem dumsibi^ porrigi
fla^itat, certa ' manu percussum ^ feliciter prostemo. Ac
mox alium, pedibus meis mordicus ^ inhairentem, per sca-
pulas ictu temperate, tertiumque ^ improvide ^ occurrentem,
pectore ofFeuso,^ perimo. Sic pace ^ vindicata, domoque
ho&pitis7 ac salute coramuni protecta, non jam^ impunem
(juam se mandant fugcB ; et, tametsi me cerneretit in armis, nihilominus repugnant
audacter. Ctrtamen instruitw : ipse demum imperator atque atitesigmmus reli-
(juorum, adortus me magna vi, conatur statim saxo percellere crinihus appvehensum
vtraque manu, et redinutum retrorsum. Quvd saxum dum petit duri sibi in nui'
niim, ego bono meo J'alo fcrio eum dextra nequaquam aberrante, et affiigo humi.
Ac delude interficio alium 7norsu affixum mein tibiis, ictu libruto per medias scapu-
las, et confodio per udversian pectus iertium obversantem incaiitius. Ita asserta
tranquillitute, et defensa domu mei kospitis nustraque omnium vita, existimabam me
4 Idem Ms. viderint. Colv. Sic et Pal. ac Fux. Audacter Pith, sine verbo
resistunt. Oud. — 5 Idem, "plialis. Colv, — 6 Validissime viribus. Th viribus
deeiat vidgatis. Colv. Vera lectio, validis me viribus. Wower. In Bert, non
I'st tji?i^MS. Malim; validissime me agg. Sciopp. in Synib, et lib. in. Siisp.
].. c. 8. Validis me viribus. Ita Flor. Vulgo : validissime v. Elmeiiborstius.
K. me validis viribus. Putean. — 7 Impressi omnes, retro rcjiexum. (3oiviiis.
Koni. et Uert. irreflexum. Elmenb.— 8 Bertiu. effingere. Plant. Amphit.
' lilic lionio me interpolabit, meumque os finget deniio.' Sed nihil mntan-
diini. Wvwer. Bert, effingere. Vide quae dixi Susp. Lect. ni. c. 8. Sciopp.
in Symb. Bert, effingere. Male. Lib. V. ' Quid vos miseris lanieutatioiiibiis
neqiiicqiiam effligitis?' Elmenh.—'J Exiilat ab Oxon. rb *i/;i. Ond. — I Venu-
tus et Basil. 1. cerea. Colv, — 2 Palat. morditus. Vide infra ad p. 49. ' Mor-
dicibiis appetens.' Turn et per scap. jaclu Pith. Oud.— 3 Pith, trinumque. Id.
— 4 Pux. improbe. Roald. — 5 Heinsius infenso, male. Offenso hie esl, vtilne-
rato vel lapso. liurm. — 6 Scriptiis, ;)«<e. Colv. Item Fiix. Guelf. Palat. qui
niox cum Oxon. caret que. Unde conjicero quis posset : tSic, utpoie vindicata
dirnio h. Sed nihil opus, Oud. — 7 Flor. hospitum. Bert, hospilium. Klmenh.
— 8 A'on turn. Restituit Beroaldus : non tuntum. Ceteium gernianum arbi-
tror fore; non jam. Neijue insolens particulas temporis snbsequi co loci, ubi
Ablativus casus pra;cedens adverbii notioncm 8U|)plet. Osleiidi in I'arlicu-
lis Lingua; Latin-*. Kt iude (]U()(|ue luanitcstiMU est, C;iceronem, I'lautuui,
optimum quemque liomanonmi, libcnler collocasse ' noji,' pro, non modo,
NOTTE
*> Certa manu percussum'] Manu, dos : ' Incertam excnssit cervice se-
quae minime aberravit, sed ictum curim.' Hoc est, inquit Servius, du-
intulit, <|uo mente destinavcram. bie illisam, quae non habet mortis
Contra apud Virgilium, lib. ii. yEnei- cffectum.
19G APULEIi
me, verum etiam laudabilem publice credebam fore : qui
ne 9 tantillo quidem unquam ' crimine postulatus, sed probe
spectatus apud meos/ semper' innocentiam commodis
cunctis antetuleram. Nee possum reperire, cur justai
ultionis,-*^ qua contra iatrones deterrimos ^ commotus sum,
nunc istum reatum sustineam ; cum nemo possit raonstrare,
vel privatas inter DOS inimicitias'^ praecessisse, ac ne omnino
milii notos illos Iatrones usquam fuisse. Vel certe ulla
prasda monstretur, cujus cupidine tantum flagitiom creda-
tur admissum. Haec ^ profatus, rursum lacryrais obortis/
porrectisque in preces manibus, per publicam misericor-
diam, per pignorum caritatem, mcestus tunc lios, tunc illos
deprecabar. Cumque jam humanitate commotos, miseri-
cordia9 fletuum affectos omnes satis crederem, Solis et
Justitias testatus oculum,'^ casumque praesentem meum
fore non modo a supplicio immujiem, sed etiam digniim laude puhlica : qui ne ini-
Himi quidem cri7)iinis unquam accusatus, sed probitatis perspecta inter mtos pratu-
lerum semper inteffritaiem vitce omnibus bonis. Necsiitis capio qua de causa sub-
entn lianc accusationem just(B vindictcc, qua incitatus sum adversus pessimos pra?-
dones, cum nemo queat probare aut privata odia mihi antehac intercessisse cum ilHs,
aut etiam illos laii-ones mild fuisse cog7iitos ullo prorsus modo. Vel saltem osten-
dantur aiiqua spoiia, quorum aviditaie existimetur tantum scelus fuisse perpetra-
tum. His dictis, lacrijmis iterum manantibus, et manibus suppliciter protensis:
tristis obsecrabam modo has, modo illos, per commiserationem publicam, et per amo-
rem liberorum. Cumque jam arbitrarer affectos dementia, et mullum commotos
miseratione viearum lacrymarum: obtestans aciem Solis et Justifia-, et cornmituns
non tantum, &c. Stewech. — 9 Sic Edd. Vett. et Mss. pijeter Florent. e quo
tacite EInieiiliorstins reposuit nee, eumque secuti sunt ceteri. Male. Oud. —
1 D'Orvill, mmquam. Id. — 2 Edd. Aid. Jnnt. post, me. Id. — 3 Insuper. Vul-
gaiii ; apud meos semper. Colvius. Semper. Viilgo, insuper. Elnienli. Semper
exhil)ent Flor. Reg. Fux. Pith. Guelf. Bert. Oxon. D'Oiv. cum Edd. ante
Colvium, et seqnpntibns Elnienhorstium. Dein iiinoceutias Oxon. et antetul.
cunctis Palat. Guelf. Oud. — 4 Istius ult. iidem. Vulg. justa; tilt. Colvius.
Justce. Fux. istius. Roaldus. Vulgo, istius. Bert, justa. Elinenh. — 5 Qui-
dam vulgati, teterrimos. Colv. — 6 P. i, n. amic. Alias inipressnni est pro-
prias. Forte scriptum fuit privas, et hiuc pi'oprias, ut glosseina. Colv. Bert,
et Pal. propriasi. 71. a. Elnienh. [Nesciiuus unde illud amic fluxerit, et niira-
n'liir nullain de ea varietate nisi uieram mentioneni a VV. DD. esse factani.]
— 7 Vulgarii plerique, iiic. An, Sic? Sed frequens in hoc scriptore t^ iijc
posituni, ubi iifcc vel aliud quid reponeudum censeas. Quod quilibet dili-
geus lector observabit srepius, nos semel monere voluinius. Colv. Bert, pree-
faius. Elnienli. Hoc Pith. Hie est in Edd. Vic. Ber. Junt. pr. Aid. Vide
1. I. p. 3. IV. p. 75. Pra-fatus Fux. De profatus vide ad I. 11. p. 39. Oud. —
8 Fux. abortis. Id. — 9 O xou. et tniser. Non male. Sed vide ad pag. 45,
iMBTAMORPHOSEON LIB. HI. 197
commendans Deum providentiae, paulo altius aspectu '
relato, conspicio prorsus ^ totiuii populum ; lisu cacbinna-
bili diflluebant ; ^ nee secus ilium + bonum hospitem paren-
temque meum Milonem [48] risu maximo dissolutum. Ac ^
tunc sic tacitus mecum, En"^ fides, inquam, en conscientia ;
ego quidem pro hospitis salute et homicida sum, et reus
capitis inducer -.7 at^ ille, non contentus quod mihi nee
assistendi solatium perhibuit,^ insuper * exitium meum
cachinnat.* Inter heec quaedam mulier per medium thea-
trum lacrymosa et flebilis, atra veste contecta, parvulum
quendam sinu tolerans decurrit : ' ac pone eam anus alia
cura Deonon meam sortem prcesentem : cum sustulissem oculos aliquanto altius,
video omnem prorsus plebem effusam in risum solntiorcm, ipsumque adeo egregium
hospitem et patrem ineum Milonem diffluentcm risu solutissimo, non secus ac ceteros,
E^n vera tiim sic apud me tacitus : Hceccive fides est, inquam, hceccine religio ?
Ego equidem patraci cadem, et sustineo accusatiunem capitalem pro incolumitate
met hospitis: ille autem, non satis habens, ue patrocinio quidem sno me juvisse,
ridet pra-terea meam mortem. Interea fcemina quiedam accurrit per tnedium thea-
trwn, plorans, et ejulans, induta nigro vestimento, gestaris in sinu quendam in/an-
' Spirantes, palpitautes.' Pith, misericordiam fientum. Id. — 1 Pith, respectu.
III. — 2 Pr. Ms. Al. rursus. Colvius. Prorsum. Maiius. prorsus. Al. rursus.
.Scribo, rursus prorsus, aiit rursum prorsum, et iiiox pro diffluebunt, diffluentem,
cum Colvio. Knniiis Andromeda apud Noniiim : ' Rursus prorsus roti-
procat fluctus viam.' Apud Terentium Hecyra : ' Cnrsari rursum prorsum.'
Brant. Sive, ultro citroque : quod hie locum non habet. Prorsum est in
Edd. Coiv. Vulc. sec. Oud. — 3 Populum. Risu cac. diffiuehanl. Concinniiis
ita puto : tutum populum risu cac . diffluentem. Lib. i. rtposui : 'Demonstio
seniculum in angulo sedentem :' cum ante esset, in angulo sedebat. Colv.
Recte Colvius et convenienter, ut in Ms. conjecit, diffluentem. Sciopp. ui
Symb. Diffluentem. Alii, diffluebant. Elmenliorstius. W. difiuentem. Et ita
Colvius f|uo(|ue huuc locum coucinnat. Putean. — 4 To ilium uon est in Flor.
EUnenh. Male uncis iucluserunt Scriv. aliique. Vide ad lib. i. pag. 2. ' A
Plularcho illo inclyto.' Oud. — 5 At. Ms. et Aid. Ac. Colv. Ac in ceteris
quoque Mss. ct Edit. Juntinis, ut restituere Elmcnh. Pric. et I'lond. Al.
At. Oud. — Oxon. Ileem semper. Id. — 7 Fux. judicor. Uoald. \'el i)Otius
indicor. Palat. a ni. sec. f. captti. D'Orvill. ineducor. Heinsio placebat in-
cusor, Oud. — H D'Orvill. suo iiiorc, ac. Id. — 'J Flor. prahuit. Elmculr. In
vulgatis est f*er/t<7>«j<, quo utitur Piaiilus etiatn pro ;<r(t7yc)'<,'. Idem in Add.
— 1 Pith, et super, probantu Salmasin. Sed insuper A|>pidi-io est fre<|uens.
Fux. ac insujier, prave. (Jud. — 2 Par. cacliinnahat, Fux. cacbinnant : t'. pro
cackinnarit. I<1. — 3 S(;ripta lectio, dccassil. Colv. Sic et D'Orvill. Fux.
Guelferb. Decursut in Oxon. lienc, ut ' concurso,* ' discurso,' ' incurso.'
NOTiE
<■ Solia et JwiliticB testatuit oculum] ct Justitiac facile frustrentur.' Ad
Lib. II. ' Ut ipsoB etiam oculos Solis queui locum vide qux' annotavimus.
198 APULEII
pannis horridis obsita,'' paribusquc raoesta fletibus, ramos
oleagineos 4- utrasque * quatientes : quae circumfusaj lectu-
luin, quo peremtorum cadavera contecta'^ fuerant, plan-
gore 7 sublato se lugubriter ejulantes, Per publicam miseri-
cordiam, per commune jus humanitatis, aiunt, miseremini
indigne^ caesorum juvenum, nostraeque viduitati ac solitu-
dini de vindicta solatium date. Certe parvuli hujus in
primis annis 9 dcstituti fortunis succurrite, et de latronis
hujus sanguine legibus vestris * et disciplinae publicae
litate.® Post haec magistratus, qui natu major/ assurgit, et
ad populum talia:^ De scelere quidem, quod'^ serio vindi-
candum est/ nee ipse, qui commisit, potest diffiteri ; sed
una tantum subsiciva^ solicitudo^ nobis relicta est, ut ce-
tem, et post ipsam alia vetula operta cenfonibus laceris ntque immundis, et testans
suum marorem similibus ejulatibus ; ambai agitantes manibus ramos oIccb, qiue
effuscE circa feretrum, in quo corpora interfecturum fucrant cooperta, elato plavctu
ficbiliter lamentantes, Per pietatem publicam, inquiuut, per communem legem hu-
manitatis, misereat vos adolescentium atrociter interfectorum, et concedite nostra
orbilati ac desertioni solamen ex ultione. Saltern ferte opem miserce sorti hujus
infaniis orbati patrc in primis suis annis. Et sacrificate slatutis vestris ac disci-
pliucE publictc cruore hujus grassatoris. Postea viaxime grandeevus Judicum ex-
sttrgit, et ad plebem hac ait : Certe de crimine hoc, quod punicndum est graviter,
we ifse quidem, qui Ulud patravit, potest ire inficias. Verum una duntaxat cwa
Oud. — 4 Vulgati, oleaginos. Colvins. Bert, oleaginos. Elmenh. — 5 D*Orv.
uterque, Oxoii. ulraque. Male. Dein pro qua; Ed. Bas. pr. quam. Oud. — 6
Fuit, cum conjecta mallem. Nunc miito, et iion muto. Brant.— 1 Oxon.
Giielferb. langore, Palat. labore. Oud. — 8 Guelf. digne. Id. — 9 \ocem annis ig-
noiat Berlin, et legit : parvuli hujus in primis destituti. Wow. Elinenli. In primis
destituti. Sic malim cum Bertino. Sciopp. in Symb. et 1. iii. Susp. L. c. 16.
— 1 D'Orv. prave, nostris. At Palat. Giielferb. Fux. carent copula, ut ' le-
gibus' sit ablativus. Sed praefero vulgatum. Ante in Pith, idc latronis.
Oud, — 2 Addit Bertin. erat. Contra ab Ed. Bas. pr. abest qui. Id. — 3 Qni-
dam, talia infit. Colv. Eadem nempe Bas. Ed. Sed vide ad 1. ii. p. i)9.
' Ergo iffitur senex ille.' Exulat copula a Fux. Oud. — 4 Fux. de sc. quod
quidem. Roald. Sic et Reg. Oud. — 5 Vindicandum. Ms. vindicandum est.
Colv. — 6 Subcisiva. Idem, sufficina. Subcisiva solicitudo, id est, superflua ac
reliqua. Ita accipe lib. viii. ' Ac me relictum solum ac siibcisivum cum
fastidio plerique praeteribant.' Et lib. xi. ' Quid subcisivum quamvis
NOT^E
^ Pannis horridis obsita] Terent. En- crificio numen propitiare. Hie est,
nucho, Act. II. Seen. 2. ' Video sen- satisfacere,
turn, sqnalidum, aegrum, pannis an- ^ Subcisiva solicitudo'] ' Subcisiva
nisque obsitum.' tempora' appellantur, subducta ne-
« Litate] ' Litare ' propria est, sa- gotiis, hcures dirobics. Cicero, lib.
METAMORPHOSEON LIU. III. ]9I>
teros socios tanti facinoris requiramus. Nee enim verisi-
mile est, hominem solitarium tres tarn validos evitasse 7 s
juvenes. Prohinc torraentis Veritas eruenda. Nam et qui
comitabatur eum puer ^ clanculo profugit ; '' et res ad hoc
deducta est, ut per quaestionem sceleris sui participes
indicet : ut tarn diree factionis9 formido funditus periraatur.
Nee mora, cum ritu Graeciensi ignis et rota, tum omne fla-
grorum' genus inferuntur.' Augetur oppido, [49] iramo
secundaria nobis adhuc superest, ut invcstigemus reliquos participes tanti sceleris.
Nam probahile non est hominem unicum etiecasse tres adolescentes tarn robustos,
Ideo Veritas extorquenda est ab ipso crucialihus, Serviis enim, qui erat ipsi comes,
aufug-il clam. Et res eo detenit, ut declaret participes tanti sceleris vi tormento-
rum, quo metus tam crudelis catence omnino tollatur. Et continuo proferuntur
ignis et rota more Greeco, ac deinde otnnes species verberutn. Trislilia mihi valde
iteratee jam tradition! remansisset.' Et sic alibi. Colv. — 7 Sic Ms. et veleies
Editiones. Qiiidani ex aliis, enecasse ; q ii id am, ntftussf. Colvjus. Fax. etie-
casse. Aldus vero, necasse. Beroaldo tainen viilg. lectio magis arridet.
Roald. Evitasse. Sic FI. et Ro. Codex. Venet. evirasse. Aid. necasse. Bert.
enecasse. Male. Vide Indicem. Elmenh. — 8 Th puer excusis omnibus deerat.
Kes ipsa postuiabat addi. Colv, Bene jam addidit Ed. Junt. post. Msstis
consentientibus. Qui et eum desiint Pal. Oud. — 9 Fux. facinoris. Roaldiis.
B. d. flic i nor is. Puteanus. Reg. Fux. duri facinoris. Pro ut in O\on. et.
Gnelf. funditus formido. Tum Pal. perematur. Oud. — ^1 Ms. ef omne flagitio-
rnm. Recte cusmn, Jingrorum. QuintHianus Declam. cclxii. ' Quae non do-
lore vincattir, non ignibus cedat, non verberibus ingemiscat.' Ergoflagra et
verbera inter genera tormentorinn niimerabimus : ul et ignem ; de quo hie
Beroaldus hand spernenda. Addo Tertullianum ad Martyres: 'Jam et ad
ignes quidam sese auctoraverunt, nt certum spatiuni in tunica ardente confi-
cerent.' Colv. Flor. et Rom, Jiagitiorum, male. Augustinus Ep. clix. ad
Marcell. * Noli perdere paternam diligentiam, quam in ipsa inquisitione
.servasti, quando tautorum scelerum confessiouem, non sulcantibus ungulis,
NOT.E
de Legibus: 'SubcisivaquEedamtem- quaestio de ipso, non de hero t'uisset
pora incurrunt, quae ego pcrire non habita. Mos enim tuit apud anti-
patior.' Hie ' subcisiva solicitudo' quos, ut postulanti accusatori servos
est, relicta, et, ut loquitur Gell. lib. suos reus traderet in tormentis ha-
XX. cap. 11. subsecundaria. bendos, ut lierilis criminis Veritas ab
5 Evitasse] Vita privasse. Hoc eis extorqueretur.
sensu Accius Poeta apud Ciceronem, ' Cum ritu Grceciensi ignis et rota,
Tnsculanarum Quaestionum lib. iii. tum omne jingrorum genus itiferuntur]
' Ha?c omnia vidi inflamniari, Priamo Apud Achilleni Tatium, Clitophon
vi vitam evitari, Jovis aram sanguine in siniili re: 'Apn 5e' ixov Sedivros, kuI
turpari.' ttjj iaQriros rod awixaroi "ytyvp-vw-
'' Nam et qui eomitahatur eum puer ix^vou tJi4.Ted!pov re 4k tuv /3^ox'«"' xpefia-
clanculo profugit] <Juod si afluissct, nwov, Ka\ rSiv ij.(i> namtyas Koixi^ouTrAiv,
5^00 APULEII
diiplicatur mihi moestitia, quod intcgro saltern raori * non
licuerit. Sed anus ilia, qua? [suis] ' flctibus cuncta turba-
verat, Prius, inquit, optimi cives, quam* latronem istum
miserorum pignoium mcorum percmtorem cruci ^ affigatis,
pcrmittitc corpora necatorum rcvclari \^ ut et formae simul'^
et aitatis contcmplatione magis magisque^ ad justam indig-
nationcm arrccti/ pro modo facinoris ^ sfteviatis. His
dictis applauditur: et illico ' me magistratus ipsum^ jubet
corpora, quas lectulo ^ fucrant posita, raea manu detegere.
gliscil, immo geminatur, eo quod non permitteretur mihi interire iHviolatum. Verum
ilia velula, qua: perltirhaverat omnia suis plungoribtis, Antequam appemlatis, in-
quit, ad patibulum prcedonem liunc, inUrfectorem meorum in/elicium nulorum,
cives aquissimi, sinite discooperiri cadavera occisorum, ut, magis ac miigis incitati
ad justam iram inspectione vidtus simid et (ftntis, sa-cri sitis in eum juxta magni-
tudinem sceleris. Plausus sequitur hcec verba, et sltdim ilk Judex mihi imperat,
ut ipse mea manu discooperium cadavera, qua fuerant imposita grabalo. Appa-
iion nrentibns flammis, sed virganim verbcribus cniisti.' F.lmenh. — 2 S. mihi
mori. Viilgati diintaxat, s, mori. Colv. Tb mihi ahfst a Flor. et Bert.
Elm£nh. Nee comparet pronomen in Mss. Pith. Palat. Oxon. D'Orv. aliis-
<pie. Oud. — 3 lidein non agnoscunt, suis. Colv. Neqne Florent. ac Pith, et
certe per se intelligitiir. Uncis igitnr Elnienh. et seqq. circnmscripserunt.
Agnoscunt tamen Keg. D'Orv. Guelf. et alii, ut videtiir. Oud. — 4 Oxon.
quod. — 5 lideni passim, cruciandum. Plantus Persa: ' Tu me detigas, to
cruci ipsum propediem affigent alii.' Paulus lib. v. Sentent. * Aut
cruci suffiguntur, aiit bestiis subjiciuntur.' Et Noster 1. iii. ' Patibulo
sutRgi juberet.' Originem Inijusce locutionis aperiemus paulo post,
hoc ipso libro. Colv. Fux. cruci. Roaldus. Bert, cruciandum. Elmenh.
Cruciandum Pith. Sed cruci prsebcnt codices ceteri, et jam Ed. Junt.
post. An undum corniptum fuit ex dundum, vel potins ex jumjam? Dein
permutalis seu permiltatis Pith. Oud. — 6 iSimilis. Vulgati, simul. Colv. —
7 Exnlat primura mag is a D'Orvill. Vide ad 1. ii. p. 42. Oud. — 8 Palat. ar-
repti. Elmenh. — 9 Prom.f. Ms. vmo facinore. Colv. — 1 ///ico deest D'Orvill.
Oud.— 2 D'Orvill. ipse. Fux. imperium. Id. — 3 Vulgo, kcto. Elmenh. —
NOTvE
rwv 6e irvp Ka\ rpoxhv, &c. Jamquc tera.
me vincto, et corpora veste nudato, ^ Permittite corpora necatorum reve-
et funibus in sublime elato; aliis fla- lari'\ Ad majorem indignationem in
gra, aliis ignem et rotam afferenti- omnium animis excitandam. Ad hoc
bus, &c. ' Ignis et rota.' His re- enim res ipsse plus valent quani ver-
spondebant apud Romanos laniinee ba, juxta ilhid Horafii in Arte Poeti-
candentes et eculeus. Sicut enim ca: 'Seguius irritant animos demissa
rota Graeciensi, ita et eculeo mem- per aurem, Quam quae sunt oculis
bra fidicnlis religata ac distenta tor- subjecta fidelibus.'
qncbantur; laminis adurebantur la-
METAMORl'HOSEON LIH. III. 201
Luctantcm me ac diu renitentera * prascedens facinus in-
staurare nova ostensionc ^ lictores ^ jussu magistratuum
quara instantissime compellunt : manum deniqne ipsam, e
regione lateris tundentes,? ' in exitium suum ^ super ipsa
cadavera poirigunt. Evictus tandem necessitate succum-
bo : et, ingratis 9 licet, arrepto ' pallio, retexi ^ corpora. Dii
boni, qua3 facies rei ? qiiod^ monstrum? qute Fortunarum
mearum vepentina mutatio? Quanquam enim jam* in
peculio Proserpinfe "" et Orci ^ familia" numeratus, subito
ritores ex mandato Judicum maxima instantia adigunt me resistentem et diu nolen-
tem rcnocare mnim priinum scelus nova ilia jnonstratione : denique pnrrigentes ex
adverso lateris ipsam meam dextram, in propvium perniciem exlcndunt super ipsa
corpora, Cedo tandem vi coactus: et quamvis invitus apprelienso stragido i-evclavi
cadavera. Papce ! qui vtiltus rerum! quale prodigiuni! qua; subita conversio
meee sorlis ! Quamvis enim jam essem in possessiune Proserpina, et accensitus
4 Renuentem. Vnlgati, renitentem. Colviiis. Renitentem. Vnlgo, renuentem.
Elmenli. — 5 Offensione. Fux. ostensione, melius. Rould. Ostensione. Malim,
offensiune. Sciopp. in Symbola. Pal. et Sciopp. offensione. Elmenli. Recte
koaldiis, offensione, quod invenerat in Ed. Bas. sec. damnavit. Intelligit re-
veiationem et deraonstrationeni uovam cadaverum. Oud, — G D'Orvill. lite-
rores. Id. — 7 AMI, tendentes. Elmenli, — 8 Ed. Vicent. eaj<j(m, perpetua varia-
tione. Possessivuni abest D'OivHl. et Pith. Oud. — 9 Haec scriptura vetus.
Sed fere est, nt vulgatum praetuleiim,iKg-itf<MS. Utrumque quideni a Plauto,
et in illo ubique obvium. Sed jocus occiiltior Persa : ' So. Sin te amo. PjE.
Male operam locas. So. Qui ? P.E. Qnia enim nihil anias, Cum ingratum
aiiias.' Ingratus viilgo tritum pro eo, qui immenior beneficii accepti, et
mutuo amori non respondet. Sed et invitum significat. Nihil agis, inquit
puer, cum me nou volentem et invitum amas. Quod alter accipere poterat,
tanquam dixisset, ingratum et non dignum aniore. Colv. Bert, ingratus.
Vide In<Hcem. Elmenh. Ingratis est in reliquis Mss. Ex ingratus, quod
ante Colvium vulgo legebatur, et invitum exponunt, fac potius iiigratiis ; uti
jam est in Ed. Junt. post, et respice ad ea, qua? notavi in fine lib. i. ' Obsti-
nationi suae me ingratis obedientem.' Oud.— I Oxon. et Par. ahjecto, quod
videtur probare Prica;us. Sed vide ad lib. i. pag. 16. 'Arrepta lacinia.'
Guclf. aljrepto. Id. — 2 Bert, detexi. Elmenh. — 3 Exulat pronomen a Fux. —
4 jManu exaratus codex, enim, omisso jam. Colv. Jam exulat (luoquc a Re-
gio, Fux. Pal. Guelf. Oud. — 5 Et Orci male deest Regie, Fux. Id. — G Reg.
NOTiE
' Manum denique ipsam e regionela- uni' pecunia crat, quam sibi priva-
tem tundcntes] Quid hoc sibi vult, tim habebant servi et filii-fauiilias,
tundere manum eregione lateris? Hae- dominorum et patrum permissu, a
rcnti milii opportune subveuit Scri- doniinicis pateriiisque ratioiiibus se-
veriana Edilio, in qua legitur <en(/cn- paratam. ' Proserpiuaj peculiuin '
tes: (|U()d iuterpretor, protendentcs, hie sunt niortui, rpii, relictis huninis
«;t porrig'-ntcs. auris, in ejus Plutonisque conjugis
'" In peculio Proserpina'] ' Peculi- Impcrium dcnicarunt. Quod hie
202 APULEII
in contrariam faciem'' obstupefactus haesi, nee possum
novae illius imaginis rationem idoneis verbis expedire.
Nam cadavera ilia jugulatorura hominum erant tres^ utres
inflati, variisque secti ^ foraminibus, et,9 ut vespertinum
praslium meum recordabar, his locis hiantes, quibus la-
trones illos vulneraveram. Tunc ille ' quorundara astu
paulisper^ cohibitus risus libere jam exarsit in ple-
bem. Hi gaudii nimietate gratulari ;" illi dolorem ven-
trisi" raanuum compressione sedare. Et certe' laetitia
delibuti, meque respectautes, cuncti theatro + faces-
sunt. At ego, ut [50] primum ^ illam laciniam prehende-
*«fer domesticos Pluionis, repenfe restiti mirnhundus scennm adeo dissimilem priori.
Nee possum explicare sermoiie satis apto faciem novi illius spectaculi. Ilia enim
corpora hominum occisorum ernnt tres utres inflati, et incisi diversis foraminitms,
et, quantum memineram mei cerfaminis nocturni, iisdem locis patentes, quibus per-
cnssisse mild visus eram illos prcedones. Ibi tum cachinnus ille, quifuerat tantis-
per coercitus solertia nonmdlorum,jam libere erupit per populum. Hi gestiebant
nimia Icelitia ; illi compressione m.anuum reprimehant doloretrt ventrU, Et omnes
pro/ecto discedunt ex theatro diffusi hilaritate, meque identidem respicientes. Ego
Fiix. in contrarium faciei. Id. — 7 Abest vox tres ab Ed. Scriv. Dein meum'
pral. Fux. Jd.—S Oxon. sc'',pti. Giielf. septi. Id.— 9 Decst ut Guelf. Id.—
1 ExcusijiZfe. Colv. Pinter Ed. Junt. post. Illis est et in Mss. Berfin.
Pith. Male. Oud. — 2 Pauli^per. Abest hoc a scripto libro. Colv.—% Veio-
simile, scripsisse Aiictorem ipsum, earer<e, vel, lit antiquitas solet, eccerte, ut
duplex tc- esset loco X, idqiie minus aniniadversiim depravandi Apuleii cau-
sain dedisse. Supra libro prinio : ' Janitor,' ait, ' introrupit exerte clami-
tans.' Et fuit cum apud eundem Anctoreni ita restituenduni putarem 1. tii.
extreme : ' Ejulans et exerte proclamans :' nam minus sincerum videtur illiid
et libris editis : Ejulans et exinde proclamans. Stewech. — 4 Pal. retro. Elineiih.
—5 Male a Florentino to ut, a Regio, Fux. primum exulat. Dein Guelf.
Oxon. prenderam. Reg. Fux. ponderarem, alias ponderam, una serie in con-
NOTiE
' Proserpinae peculium' Apuleius " Gaudii nimietate gratulari'] Nonio
dixit, ' Orcinus thesaunis' appella- ' gratulari ' est, gratias agere. Vulgo
tur in veteri Epitaphio Ntevii poetae, congaudere significat. Agraetius :
quod refertnr in Catalectis Veterum ' La;tamur de nostris, gratulamur de
Poetarum : ' Mortales immortales alienis.' Hie ' gratulari ' est, vehe-
flere si foret fas, Flerent Divae Ca- menter gaudere. Sic lib. ii. Florid.
mrenJE Na;vium Poetam. Itaque, ' Vir, cui omnes provineiae quadri-
postquam est Orcino traditus the- juges et sejuges currus ponere gra-
sauro, Oblitei snnt Romse loquier tulantur.'
lingua Lateina.' p Dolorem ventris] Ortuni scilicet
" Et Orci familia'] Orcus, Dis, ex vehenienti diapluagmatis agita-
Pluto, idem est Averni regnator. tione. Quod in nimio risu contingere
Hujus familia sunt umbras mortuo- solet.
rum.
METAMORPHOSEON LIB. HI. 203
ram, fixus in lapidera'^ steti gelidus/ nihil secius** quam
una de ceteris theatri statuis vel columnis. Nee prius ab
Iiiferisi eraersi, quam Milo hospes? accessit, et, injecta
manu, me renitentem/ lacrymisque rursura promicantibus
crebra - singultientem, dementi violentia secum attraxit ;
et, observatis viae solitudinibus, per quosdam anfractus
domum ' suam perduxit : moestumque me ''• atque etiam
tunc trepidum variis solatur ^ aiFatibus. Nee tamen indig-
nationem ^ injuriae, quas inhasserat altius meo pectori, ullo
modo permulcere quivit. Ecce illico etiam magistratus
vero, statim alque ceperam illam vestem stragulam, steteram immotus et frigidua
quasi lapis, nee aliter ac una ex reliquis statuis aut columnis theatri. Neque
ante eductus sum ex Avcrno, quam mens hospes Milo ad me venit ; meque amplexus,
mansueta vi pertraxit secum reluctantem, et frequenter suspirantem lacrymis ite-
rum manardibus ; et deduxit in suas cedes per quosdam flexus viarum delectis vicis
maxime solilariis, et consolahatur me tristem atque adhuc trepidantem ditersis
nlloquiis. Neque tamen potuit ullo pacto deUnire dolorem illius coiitumclice, qui
injixus crat prufundius in meo animo. Ecce etiam statim Magistratus ipsi, vi'
textn. Oud. — 6 In lapide. Expende, quaeso, conjectaneum hoc : in lapidem^
Hoc est : Non aliter obrigni timore, quam si lotus in lapidem forein con ■
versus. Ad lianc norniam alia ejusdem Apuleii alibi suppeditamus. Stewech..
AU\, in lapidem : i. e. tanquam lapis steti, ut lib. iv. 'Jacens in mortuum.'
A Halat. rh lapide abest. Arnob. contra Gentes lib. it. f. 35. ' Non omni
pecore, ligno, saxo obtusior atque hebetior stabit.' Cie. in Pison. 'Tan-
quam truncus et stipes stetisset.' Omnis enim immodica aft'ectio solet
fiinctiones partium corporis ad tempus impedire. Unde et Nioben ob
filiornm interituni obriguisse in lapidem fabulantur Poetae. Vid. Muretus ad
Catullinn, p. 98. Elmenh. — 7 [Fux. vil. subgelidus. legere testatur Oud,^ — 8
Bert, secus. Elmenh. — 9 M. meus h. Ms. Milon hospes. Colv. Sic quoque
Oxon. Guelf. 3Ieus praeterea abest a Flor. ac Palat. bine uncis inclusere
Elmenh. Scriv. Pric. Ejeci ego. Sed tamen p. 51. ' Hospes enim meus
Milo:' ub\ Milon Mss. plerique, et Edd. Vett. ut hie in Fux. |)ro V. Lect.
Oud. — 1 Idem, rcticentem. Colvius. Flor. relinentem, male. Elmenh. Reg.
Fux. D'Orv. reticentem. Vide ad pag. praeced. Oud. — 2 Mss. liert. Oxon,
Edd. Elmenh. Pric. Flor. crehro. Frustra. Vide ad p. G2. ' Nos rrebra tun-
dexites.' In Fux. est prom, oculis sing. Id. — 3 Bert, ad domum. Elmenh. —
4 Pronomen non agnoscit cum Pitlueano Berlin. Hiiic uncis inclusere Elm.
Scriv. Pric. (}ud. — 5 (juidam, solahatur. Colv. liertin. el Flor. solatur. El-
menh.— G .Scriptura in nienibrariis, indignatione. Colv. Injuriarum enim, si
qua facta; sunt, lenax est incmoria, et (|uic(|iiid oHV.ndit, agre cKiiiiitur; ut
Pertinax apud Hirodianum lib. ir. f. 191. Lysias i)ro Polystrato pag. 337.
Ae'^erai yap rovs komjs imrov&iiTas p-efiuriadat fxaWoy, ^ Tohs «5. Elmenh. Pro
NOTiE
'1 Ah Inferis] A stupore illo, (|U0 ' Cum suis insignihus'] Lictoribuo,
fifibat ut vidercr in lapidem gclidus, scilicet, cinii fascibus virgarunj et
et raortiius, atque in Inferos dcuier- securibus.
an*.
204 APULEll
ipsi/ cum ^ suis insignibus ' domum nostram ingressi, tali-
bus9 me monitis delenive gestiunt: ' ISeque tua^ dignitatis,
vel etiam prosapiae tuorum ignari sumus, Liici domine.^
Nam et provinciam totam ' inclyta3 vestras families nobili-
tas complectitur. Ac ne istuc,' quod veliementer ingemis-
cis,-^ contumeliae causa perpessus ^ es. Omnem igitur ^ de
tuo pectore praesentem^ tristitudinem mitte, et angorem
animi ^ depelle. Nam lusus iste, quem "^ publice gvatissimo
Deo ' Risui per annua leverticula solenniter celebramus,
semper commenti novitate^ florescit. Iste Deus auctorem^
suum* propitius ubique comitabitur^ amanter, nec^ unquam
patietur, ut ex animo doleas, sed frontem tuam^ serena ve-
trantes in nostras cedes cum suis insignibus, tentant me demulcere ejiismudi i-erhis :
Neque ignoramus tuam nobilitatem, neque genus tuorum parentum, Doniine Luci ;
cUritas enimvestrm stirpis extenditur per unitersam hanc provinciam. Neque hoe,
quod tantopere doles, factum est injuria-' tibi inferendce gratia. Aufer ergo omnem
istum mcerorem ex tuo animo, ct ejice istam agritudinem mentis. Hie enim Indus,
quem exhihemus qnotannis magna celebritate in honorem jncundissimi Dei Rism,
viget semper aliquo invento novo. Hie Deus aderit suo auctorifavens atque amicus
in omnibus locis, neque unquam sinet te premi ulla a-gritudine animi, sed perpetuo
quivit ill Fax. connivit. Oiul.— 7 Palat. D'Orv. Pith. Fiix. Ed, Jiiiit. post.
ipsi mag. Id. — 8. Pieepositio non est in Fiix. Pal. insignitibus. Id. — 9 Edd.
Jnntina^ Aid. cum taiibus. Id.— 1 Inepte additur in Ms. Par. et dicentes.
Vide ad 1. ir. p. 39. iii. p. 45. Jd.—2 Luci domine. Altenitra vox delenda.
Burm.~'i Male Pith. Fiix. et Edd. pp. usque ad Bas. cum Scriv. et Flor.
istud dant contra Mss. potiores, et Appuleii styliim. Oad. — 4 Eadein scrip-
tura, ingemistis. Colv.— .5 Berlin, pussus. Elmeiih. — C Eadem, itaque. CoU
vius. Fux. itaque. Roald. Sic et Reg. Oxon. et Ed. Junt. post. In 7. Palat.
Oud.—7 Th prasentem Pal. delet. Elmcnk. Item Oxou. uncisque indusit
Scriverius. Oud.^H Fux. et omnem animi. Roaldus. Fux. Reg. et omnem an-
gorem. Malehat Burmannus, animo. Oud, — 9 Quam. Fux. quem. Error ope-
raruiii. Roald. In Ed. Bas. sec. htd^is Berlin. Oud. — 1 Gratissimo Deo ah-
sunt a Regio, Fux. Id.— 2 D'Orvill. solmnitute. Sed praecedit ^solenniter,'
et elegantius ' conmiento ' ascribitur novitas, quas gratior est solennitate
eadem, qnotannis recurrente. Id. — 3 Fulv. Ms. auctorem et tutorem. Wo-
wevius. Sciopp. in Symb. A. et tutorem. A vulgatis rh tutorem abest. El-
menh. Addidit voces, et tutorem, ex Ms. Florent. sive eum, qui, materiam
laslitiae suppeditando, decus el niajeslatem Dei Risus est tuitus. In Inscript.
Miirat. p. CDXXxv. 5. ' Tutores necessarii consecrarunt.' In Fux. ipso de-
comactorem. Oud. — 4 Comitnhitur eadem. A\. comitatur. Et sic quidam Vul.
Coto.'jSic Ed. Bas. pr. ComitabaturVul. Guelf. Oud.— 5 Bas. pr. nam. Pith. Ms.
NOT^
« Provinciam totam] Thessaliam, in nepote, ut habet Nosier, libri primi
qua urbs Hypata: ex Thessalia enim initio.
Apuleii mater originem ducebat a ' Auctorem suum'] Qui eum produx<
Plutarcbo, et Sexto Philosopho ejus erit in ore civium Hypatensium,
METAMORPHOSEON LIB. HI, 205
nustate Isctabit" assidue." Ac^ tibi civitas oranis pro ista
gratia honores egregios obtulit.9 Nam et patroniim scrip-
sit/ "" et, lit in sere stet * imago tua/ decrevit. Ad haec
dicta sermonis vicem refero. Tibi quidem, inquain, splen-
didissima et unica Thessalise civitas/ honorum talium pa-
rem giatiam [51] raemini. Vemm statuas et imagines dig-
nioribus meisque^ majoribus reservare suadeo. Sic puden-
exhilarabit vultum tuum tranquUlo lepore. Tola vero hac urbs exhibehit tibi
honores eximios oh tuum islud henemcritum in earn. Nominavit enim te suum pa-
tronnin decreto publico, et constHuU, ut siatua area tibi erigatur. Ad hccc verbit
respondeo. Eipiidem, inqnam, o mngnificentissima et prcestantisslma urbs Thes-
salice, haheo tibi grates condignas pro talibus honorUnis. Sed uuctor sum ut reserves
signa et simulacra me dignioribus et pr{Pstantioribus. Sic verecunde uffatus, et
nee ulicumqiie. Id. — G Guelf. tuutn. Id — 7 Latabit eadeni.AI. Icctubilur. Laetare,
lit Altercare, Adiilare, Coiitemplaic, Fabnlare, et sexcenta ad euni niodiini.
Colv. Lcptahil. Viilgo, Icetabiliir. ElniPiih.— 8 At. Eadem, Ac, quod re-
posueriin. Colv. Veiissiiiie ; rjuod miror non secntos esse relkiiios : cum At
modo iriepseiit in Ed. Bas. pr. contra plerosque Mss. et priores Edd. Oud.
—9 Offeret. Leg. ex Pal. obtulit. Wow. Ynx.obtulit: et ita Aid. Roald. Flor.
et Bert, ohtidit. Elmenli. Prlmo optimos dat D'Orvill. dein resciipsi obtulit
e consensu Msstonim, in qnibiis et Oxon. Par. D'Orv. Pith. Giielferb. et
Edd. omnium ante Basil, pr. sive, oiferendnni decrevit : nt seqnitnr. Oud. —
1 Eadem, p«ir. scribil. Colvius. Flor. scribit. Elmenli. — 2 In cere stet. Pith.
tneatestis et. Ed. Vicent. in ea resles et. Sed bene Ber. et Becich. Ep. lxxii.
Disceniil Fnx. Oud. [Mox] viilgati codices, bonorum. Colvins. Fnx. honorum.
Ita eliani leg. apnd Agell. lib. u. cap. 2. 'Cum summa, Dii boni, honorum
atque officiorum compensatione.' Vulgo, boyiorum. Roald. Accedunt Flor.
Reg. Oxon. D'Orv. aliiqne. Neqne aliter in Notis jam explicuit Beroaldiis.
Oud. — 3 Probat correctionem ipsa sententia: meque; hoc est, qui me ma~
jores sunt. Slcwcch. Membranse : meique. Unde conjiciebam legendum :
meque. Sed nihil discedendum a vulgata lectione. Sic 1. i. Floridonim :
NOT/E
" Lcetabit assidue^ Laetum reddet. aeneis fides servaretur imaginis, qua-
Sic lib. V. ' O nos beatas, quas in- tenus ventura progenies auctorem
fantis aurei niitrinienta la;tabunt.' videret,qui sibi liempublicani ninltis
" Palronum scripsil] Uomaj, ubi beneficiis obligasset.' Bellica virtus
Hypatensium rem tueretur. Mos fuii prima et pracipna causa fuit dedi-
ut civitates et populi patronos habe- candi statuas; sed et, inseqnenti-
rent in Urbe Domina. Sic Lacedae- bus sacculis, viris doctrina aut di-
monii in clientela erant Claudiorum, et ndi arte pra;stantibus idem houos
Bononienses in Antoniorum, cVc. decrelus est.
" Ut in are stet imago tua] Inter y Splendidissima et unica Thessulia:
maxima honoris monumenta fuit sta- civitas'\ Solinus tamen, priecipuas
tnarum crectio. ' Amore Principum,' Thcssaliic urbes commemorans, Hy-
(inqiiil Cassiodorus, lib. viii. Epist. patai ne meminit (piidcm. Apuleius
*Z.) ' constat iuventuni ut simulacris igitur niagis ex honorc Magistratuum
206 APULEII
ter^ allocutus, et paulispcr^ hilaro^ vultu rcnidens,' quan-
tumque ^ poteram laitioiem me rcfingens, comiter abeuntes
raagistratiis appello. Et' ecce qiiidam intro currcns famu-
lus, Rogat te, ait,' tua parens B} nhajua, et ^ convivii, cui
te sero desponderas, jam appropinquantis ' admonet/ Ad
haec ego 4 formidans, et procul pcrhorrescens etiam ipsam^
domum ejus, Quamvcllera, inquara,'^ parens jussis tuis ob-
sequium coramodare, si per fidem liceret id facere. Hospes
cnim meus Milo^ per hodierni diei praesentissimum numen^
adjurans effecit, ut ejus hodiernas coena^. pignerarer : ^ ^ nee
tantisper suhridens latiorifronte, et quam maxime poteram simulans me hUariorem,
ViiUdico civilitcr JMagistratihus discedenlibus. Et statim quidam scrcus accurrens
in cedes, Tua mater Byrrhana orat te, inquit, et te certiorem fucit Instare hontin
conricii, cui promiseras heri vesperi te affulurum. Ego ad licec verba pavens ct
peHimescens etiam etninus ejus cedes, Quam cuperem, inquam, o mater, morem gerere
luo imperio, si posscm id facere saha fide. Milo enim meus hospes, obtcstans me
perpotentissimum Deum, prcesidem hujus diei, evicit at promittcj'em ipsi ad coenam
'Major mens Socrates." Item Apo). i. Colt. Pule legendiim : nieique. Vide
notata atl pag. 141. Sciopp. in Symb. Membranae, meique, non male. Gra?cis-
mus, quem temere non imitenmr. Brant. — 4 Fux. ;»ru(icri(cr. Koaldiis. Pal.
pj-udenter. Elmenh. Et Giielf. cum Ed. Bas. sec. vitiose. Oud.~5 Et paulisper
iion est in Bertino. Elmenh. Hinc uncis inclusere Scriveriiis et Pric. cum
Elmenh. Fnistra. Oud.^ii Eaedem membrana?, hilari. Colv. — 7 Inepie
D'Orv. renilens. Vide ad lib. ii. pag. 29. Oud.— 8 Imprrssiira ubiqiie,
quantum cutnque. Colv. At Bas. pr. &c. jam praebent quuntumque, cum Mss.
Flor. Pal. Reg. Lips. Fiix. Quamcumque D'Orvill. quantum Oxen, Mox
D'Orv. refringens, Fiix. refringam, al. refringens. Oud. — 9 Male Oxoniensis
caret copula. Id. — 1 Vulgares, inquit. Colv. Ait etiam Mss. mei ; quod
secati sunt omnes post Colvium. Oud. — 2 D'Orv. ut. Id. — 3 Bert, propin-
quantis. Elnienhorstius. Palatin. appro]nnquatis. Turn admovet Guelferb.
Oud. — 4 Ego abest a Pith. Id. — 5 Oxon. et etiam perk, procul. A Fux. abest
i}>sam. Id.— G Inquam Ms. Al. ipsam. Colv.— 7 Mss. D'Orv. Pal. Fux. Guelf.
Oxon. et Edd. Vic. Ber. Junt. pr. Aldi, Colin, hie et statim iidem cum Bas.
pr. Milon. Quod miror, cum eaedem Edd. supra pag. 50. rectius IMilo exhi-
buerint. Oud. — 8 Idem Ms. pigneraret. Colvius. Flor. ut ei hodiernae c. El-
NOT.E
Hypatensium, quam ex veritate lo- est, Monere oportet me hnnc vicinum
qui videtur. Phaniam, Ad coenam ut veniat. Ibo,
^ Et convivii, cui te sero desponderas, ut visam, si domi est. Nihil opus
jam appropinquantis admonef] Mos erat fuit monitore ; jamdudura domi Vrae-
iuvitatos jam convivas iterum admo- sto apud me esse aiunt. Egomet
nere instante ccenae tempore. Chre- convivas moror.'
mes apud Terent. Heautontimorum. ^ Per hodierni diei prcesentissimum
Act. I. Seen. 1. ' Sed, ut diei tempus numen] Risum, cui festus erat dies.
MbTAMORPHOSEON LIB. III. 207
ipse discedit, nee me digredi^ patitur. Prohinc ' epulare
vadimonium'^ difteranuis. Haec adhuc me loquente, manu
firmiter injecta Milo, jussis^ balnearibus '^ assequi, produ-
cit' ad lavacrum proximum. At-*^ ego, vitans oculos om-
nium,5 et quern ipse fabricaveram risum^ obvioriim de-
clinans, lateri ^ ejus adambulabam obtectus : nee, qui la-
verim, qui terserim,^ qui domura rursum reverterim,** prae
rubore memim.9 Sic omnium oculis, nutibus, ac denique
manibus denotatus,' impos animi^ stupebam. Raptim
denique paupertinam ^ Milonis coenulam perfunctus, cau-
In hndkrnum diem: neque ipse abscedit a me, neque sinit me discedere a se. Pro-
indeque prqferamus in alium diem coenam comlictam. Cum hoc adhuc dicerem,
Milo, prehendens me manu valide, deducit ad proximas bulneas, prcecipiens prius ttt
instrumenta balnearia afferrentur post nos. Ego vera effugiens intuitum omnium,
et evitans cachinnos occurrentium, quorum ipse fueram artifex, incedebam ail ejus
latus opertus. Nee recordor quomodo laverim, quo pacto absterserim me, aut qua
ratione redierim iterum in <rdes ob verecundiam, qua eram perfusus ; tisqtie adeo
eram attonitus, et alienatcB mentis, videns me demonstrari oculis, cnpitum gestibus,,
postremo etiam digitis omnium. Denique sumta festinanter exiguii cana Milonis,
menh. — 9 D'Orvill. ipse igredi. Fux. degredi. Ond. — 1 Proin, Pal. Pro-
hinc. Elnienh. — 2 Idem Ms. ipis. Colv. — 3 Pal. perduxit. Elmenh. Cum EA.
Scriv. et perducit e Pith. Salinas. Sed, quam male, patet ex citato loeo.
[Vid. Var. Not.] Oud. — 4 D'Oivill. ut solet, Ac. In Fiix. videns. Pith.
vitas. Id. — 5 O/nxium deest Palat. Oxen. In aliis, omn. oc. Id. — 6 Par. ia-
teris. Id. — 7 Ms. nee qui ters. Colvins. Item D'Orv. Nee quicquamqm t.
et suprascriptum alia manu qxd in Oxon. Uud. — S Scribe, revorlerim, ut su-
pra. Id. — 9 Rfg. Fux. memini prce rubore. Id. — 1 Aid. Ven. devorutus. Bas.
pr. devotutus. Colvius. Aid. devoratus. Male. Lib. v. 'Dum directis digitis
praesentium denotor.' Lib. xi. ' TotJE civitati notus ac conspicuus, hominum
digitis niitibusque notabilis.' Elmenh. — 2 Pareean. inops. Quae voces sae-
pins commutantur. Adi ad Sueton. Aug. c. 20. ' Imposne mentis:' quem
locum viiidicavi contra Burni. scribentem inops. In Oxon. animo. Oud. —
3 Fux. pauperrima. Sed verbum Lucio nostro perquam familiare, non tam
facile ejicieudum. Usi eo etiam Gellius cap. 0. lib. iv. ' Nihil prorsus ad
panpertinas nostras literas congruentem.' Libre vi. 'Paupertini cordis cc-
NOTiE
•" Ut ejus liodierna cana pignerarer'] gladiis armatam ante ipsas fores De-
Quasi dtposito pignorc obligarer. mocharis, velut expilationis vadimo-
■^ Epulare vadimonium'] ' Vadinio- ninm, sistimus.'
nium' sponsio est ad certum diem "^ Balnearibus] I'alncarum iustru-
se sistendi in judicio. ' Epulare va- mentis; strigilibus nompe, ampullis,
dimonium' per metaphoram dicitur olco, linteis abstersoriis, &C.
condictio et sponsio ad epulas ve- •= Quern ipse fabricaveram ri3um'\
riiendi. Simili mctaphora iu alia re Utricidii reatum sustinendo.
utitur lib. iv. ' Cohortem noslram
208 APULEU
satusquc + capitis acrcm dolorem, quera mihi lacryraarum
assiduitas incusserat, cubitum venia facile tributa concedo.
Et abjcctus ^ in lectulo meo/ quae gesta fuerant singula,
moestus '' recordabar, quoad tandem Fotis mea, dominee
suae cubitu procurato,^ sui longe dissimilis advenit. Non
enim lasta9 facie, nee' sermone dicaculo, sed vultuosam
frontem ^ ^ rugis [52] insurgentibus asseverabat.° Cunctan-
pctitaijue excusatione a vehementi dolore capitis, quern Jlctus cojiiinuus mihi attulc'
rat, vonccssa facile licentia eo dormiltim. Et prostralus in lectulo meo tristis rccogi-
tahain omnia, qua mihi evenerant : dnnec tandem mea Fotis, composita sua liera
in lecto, vcnil ad. me valde mvtuta a seipsa, Non ajferehat hilarcm vuttnm, neque
jocosa verba, sed cuperabat tristem frontem rugis prominentibus. Denique locuta
gitatio.' Alii. Rnald. Profectus etiam Fnx. Cod. D'Orv. pauperlinam m.
ecenulam. Veiissinic. L. viii. p. 164. ' Timoreni ilium satis inanem porfmicti.'
Vide Heins. ad Ovid. Ait. ii. 227. ' Epiilas perfuncta redibit.' Alibi etiam
Noster 'fiiiiiji' ciun quarto jungit casii, iit 1. vi. p. 117, ' Obsequium func-
tura:' iit solent optimi passim. Vide ad Suetonil Aug. c. 3G. ' Quzestnram
functi.' — 4 Curalusqiie. Non est, quod indicem scribendum, cusatusque,
quippe sat notns tibi, nobilissime Susi, antiquonim scribendi modus, ' frudo,'
' cludo,' ' euso,' pro, fiaudo, claudo, causo. Poiro causam dicere vel causari
valetiidinem, pluviam, tempestatem, alia, quo minus aliquid fiat, plus satis
trita. Stewech. Causatusque. Basileensis postrema, curaijfs^i/e. Colvius. Fux.
causatusque : ut Aldus. Roald, Causatusque. Rom. curutusqtie, inepte. El-
menli. — 5 Ms. abjeclis. Colv. Petron. cap. 26. ' Abjecti in lectis sine metu
reliquam exeginius noclem.' Oud. — 6 Lectulo meo. Pal. I. prim' o. Id. — 7 Tb
mwstus male oinittit Aldus. Elmenh. Item Juntte Ed. utraque. Oud. — 8 Fux.
procreato. 1(1. — 9 Aon ex lata. Idem liber : Non ens lata. Forte omissa syl-
laba, et scribendum : Non nitens Iccta, vel splendens, aut simile. Colv, Par-
ticnlam ex non agnoscit Flor. Elmenh. Exlata. Ita retineo. Supra lib. ii.
in fine: ' Exsuninns viribus irrnentes.' Apol. i. ' Unis literarum studiis
exsnmniis viribus deditiis.' Alibi, ' Exsunimo studio fugiens inimanem ur-
sam.' \\?i exlala facie, ut apud Sueton. Caligula cap. 1. ' colore expallidc'
* Exalbido ' apud Plin. 1. xii. c. 17. Quomodo et 'exalbescere ' dixit Ci-
cero i. et iii. de Oratorc. Sic 'exaridus' Pacuvius, 'expavidns' Agellius
lib. I. cap. 8. Sed et Symmaciins, magnus Apuleii imitator, lib. vii. Epi-
stola 128. 'Amor,' inquit, ' in te mens cxsunimis opibus annititur, ut in dies '
&c. ' Ex' praepositio vim et potestatem verbi amplificat, ut monet Adrianns
Tnrnebus Adversar. lib. xxit. cap. 31. Brant. — 1 Pal. et Par. et. Keg. Fux.
dicacula. Bene, si sermonem legas. Oud. — 2 Fux. faciem. Roald. Perperam,
NOTiE
*■ Vultuosam froiitem] Nonius ' vul- tur) id, quod affirmatur, dicitur ' as-
tuosuni' exponit, triste, et afFert lo- severari,' quia gravem afiirmationem
cum ex Cicerone, de Oratore: 'In saepius coniitatur frontis asseveratio,
quo, cum effeceris, ne quid iueptum utpote quae pondus addat verbis,
sit aut vultuosum.' juxta illud Terentii in Andria: ' Tris-
e Asseverabut] Non, affirmabat, sed tis severitas inest in vultu, atque in
severiorem reddebat, et captrabat. verbis fides.'
Quin et idcirco (ut mihi quidem vide-
METAMORPHOSEON LIB. 111. 2()9
ter ^ ac timide denique sermone prolato. Ego, inquit, ipsa
conliteor+ ultro, ego tibi causa hujus molestiae ^ fui. Et
cum dicto lorum qucmpiam'' sinu*^ suo depromit, mihique
porrigens. Cape, inquit, oro te, de^ perfida niuliere vindic-
tam ; immo vero licet majus quodvis supplicium sume.^
Nee taraen me putes, oro, sponte angorem istum tibi 9 con-
cinnasse. Dii' mihi melius,' quam ut mei ^ causa vel tan-
tillum scrupulum patiare. Ac, si quid adversi ' tuum ca-
put respicit, id orane protinus meo luatur sanguine. Sed,
quod alterius rei causa facere jussa-^ sum, mala quadam
mea sorte in tuani recidit injuriara.^ Tunc ego familiaris
dubitanier ac pacide, Ego, inquit, ipsa sponte fateor, ego creavi tibi banc solicitU'
dinem. Et hoc effata profert e sinu suo quandam scuticam, et mihi offerens, Siime,
qucEso, ait, ullionem de injida muliere : quiii immo affice me quolibet cruciatu, per
me licet. Altamen ne credas, obsecro, me tibi ultro confecisse istam cegritudinem.
Absit ut feras propter me vel minimam anxietatem. Ac, si aliquid sinistri impen-
deat tuo capiti, illud totum jam nunc expietur meo cruore, Verum, quod mihi
imperatum est utfacerem alterius rei gratia, illud concersum est in tuam contumC'
Ham sinislro quodam meo fato. Tunc ego commonefactus mece solita: curiositatiSy
Ht quisque videt. Oud. — 3 Contanter. D'Orv. Guelf. lursus et Ed. Jiint. post.
cunctaiiter. Id. — 4 Idem Ms. profiteor. Colv. E glossa. Nam ' ultro couti-
teri ' est, profiteri. Adi Graev. ad Cicer. pro Caec. c. 9. * Atque ita libenter
confitetur, ut non solum fateri, sed etiam protiteri videatur.' Supra p. 46.
' De facto confiteatur ultro.' lu Apol. p. 479, ' Vis probare, eum me pras-
sente concidisse .^ ultro confiteor.' Fux. ultra. Oud. — 5 Reg. Fux. vio-
lenlice hujus causa. D'Orv. huj, mol. causa. Id. — 6 Fux. sine, falso. A vul-
gata scriptura Stat meus. Petrou. 'Lorum,' inquit, ' de sinu solvit.' Roald.
— 7 Idem Ms. in. Colvius. — 8 Fux. i. vere quodlibet supplicium quod vis 7najus
sumo. Pith, pro vero habet no7i; pro majus, ianis. In Guelf. a m. [>r. sitpp.
sin same. Oud. — 9 Abest tibi a D'Orvill. Id. — 1 Cornipte Fior. Fux. Guelf.
Pal. D'Orv. Dum vel Da. Id, — 2 Ut mei idem Ms. Al. non mei. Colv. —
3 D'Orv. q. avsita. Posset advei^silatis. Sed innovari nequaquam est iie-
cesse. Oud.— 4 Vulgatum ante, jnissn. Similiter Plautus Casina : * Ego hue
missa sum ludere.' Scriptani tamen lectionem exprimi curavimus. Colv.
Tax. jussa. Koaldus. Aid. et Rom. missa. Elmenh. — 5 Quid si sic ea legan-
tur : m. q. mea sors in tuam r. iiijuriam? Vide, rectene fecerim, qui ipsius
Auntoris, quaj paulo post subdunliir, prae ociilis habuerim : ' Quod tuum
factum savitas consecuta in meum couverlit exitium.' Recidendi vocem
eleganter iiuc translatam non iguoras, cum notum lippis atque tonsoribus
NOTiE
'' Lorum quempiam'] Mi\lta sunt vo- nere dixerunt ' htpc Indus,' ' haec me-
cabula ncutrius generis, qua; apud tus,' ' ha;c amnis,' ' hie frons,' &c.
priscos masculino gencre diccbantur, ' Dii mihi melius, Sfc.'] Supple, dent
ut ' guttiu ,' ' coriiis,' • colhis,' et hoc vel faciant. Sic Virgil. ' Dii nieliora
loco ' lorus.' Similiter et diverso ge- piis, erroremque hostibus ilium.'
JJelph. et Var. Ctas. Apul. O
J>10 APULEII
curiositatis admonitus, factique causam delitescentem ^
imdari 7 jresticns, siiscipio : ^ Omnium quidem nequissimus
audacissimusque lorus iste, quern tibi verberandce 9 desti-
nasti, prius a me concisus atque laceratus interibit ipse,
quam tuam plumeam lacteamque contingat cutem. Sed
mihi cum fide mea, 010/ quod tuum factum scsevitas ^ ''
consecuta in meum convertit exitium. Adjuro enim tuum
mihi carissimum' caput, nuUi me prorsus, ac ne tibi qui-
dem ipsi asseveranti posse credere, quod tu '^ quicquam in
meam cogitaris ^ perniciem. Porro meditatus innoxios ca-
sus incertus, vel etiam ^ adversus culpas non potest addi-
ct magnopere cupiens inihi aperiri latentem causam hnjus facti, sic respondeo:
Scutica isla omnium quidem pessima, maximcque temeraria, quam parasti ad te
jiugellandam, perihit ipsa dissecta a me uc dilaniata, prius(juam ultingat tuam
vwllissimam candidissimamque pellem. Sed varra mihi, quaso, Jideiiler, quid fe-
cisti, quod malignilas fati postea secuta deflexit in meam perniciem. Juro enim
pel' tuum dilcctissimum caput me nemini penitus posse credere, te meditalam esse
aliquid in meum exitium, ac ne tibi quidem ipsi, tametsi id affirmes. Ceterum
aventus dubius, aut etiam co7itrarius non potest efficere ut innocua cugitationes
proverbium : 'In te isthicc cudetur faba.' Stewech. Mala quadam m, sors,
^c. Vulgati plerique et Ms, inula quadam mea sorte, S^c. Nos l}asiie€nses
editiones et Beroaldinam secuti snnius. Recidit hoc loco accipienduni, reci-
derc fecit. Sic apiid Plautum Casina : ' Uti te bonus Meiciirius perdat
inyropola, quia Lffic mihi decidisti.' Ha;c mihi decidisti ; ha^c uuguenta in
me stillare, cadere fecisti: iu me coiijecisti. Sic exaudio apud Nostrum
iufia lib. vui. 'Et si pectori tuo jam permauet nostri memoria, nee acerbae
mortis mca2 casus foedus caritatis iutercidit.' Iiitercidit, intercidere tecit.
Colv, Qucedam sors. Fux. quadam mea sorte, et ita Aid. Roald. Pal. quondam
meam sortem. Scribe : quadam mea sorte. Wowerius. Mea sorte. Vulgo, mea
sitrs. Elinenh. — 6 Pal. delitescent is. Oud. — 7 Edd. Ber. Bas. pr. nugari. Id.
— 8 Flor. suspicio, inepte. ELmenh. Sic tamen Ed. Vicent. et margo Bas. pr.
1. IV. p. 69. ' Suscipit unus.' Sed vide jam ad lib. ii. pag. 40. ' Suscipit
ille :' ubi idem error in ipsa Elmenh. editione. Oud. — 9 Reg. Fux. quern
verberando dest. Id. — 1 Memora. Ms. 7nea oro. Erat scriptum mea oro, id Mt,
memura, oro : et sic forte legendum. Colv. Memora, oro. Flor. mea oro : male.
Elmenh.— '2 Sic integre scriptum in Romana editione. Ms. cum reliquis men-
dose, savitas, Colvius. Fux. sccevitas, id est, sinisteritas. Veteres in nialis et
male oniinatis posucrunt; quod putavit Interpres. Roald. — 3 Ed. Ber. clariss.
ex char, vel kariss. quod est in D'Orvill. Vide ad 1. ii. p. 23. Oud. — 4 Deest
tu Edd. Ber. Bas. pr. Id. — 5 Cogitaveris D'Orv. Pith. Fux. Guelf. Oxon.
Edd. Vic. Ber. Colin. Bas. pr. in meam quicq. Pith. Id. — 6 Exulat etiam a
NOT^
*< Scavitas] Fortunae malignitas, et plurimum habila sunt. Sic lib. i,
infelicitas ; quaj enim scaeva, sen si- ' sinistro pede profectum,' hoc est,
nistra, eadeui noxia et infausta ut malis avibus.
METAMORl'IIOSEON LIH. III. 211
cere.^ Cum isto fine serinonis oculos Fotidis meas udos ac
tremulos,' et prona libidine marcidos,""' jamjamque scmiado-
pertulos annixis^ et sorbillantibus saviis sitienter^ haurie-
bam. Sic ilia Isetitia recreata,' Pateie, iuquit, oro, prius
fores ciibiculi diligenter occludam; ne^ sermonis elapsi
profana petulantia ' committam orande flagitium. [53] Et
cum dicto pessulis injectis, et uucino'^ firmiter iramisso, sic
ad me reversa, colloque meo manibus ambabus implexa,^
voce tenui et admodum minuta/ Paveo, inquit, et forraido
solide7 domus hujus operta detegere, et arcana" dominae
Jiant affines culpce. ******** Sic ilia refecta gaudio, Sine me,
obsecru, inquit, prius claudere sedulo januam cubiculi, ne perpetrem magnum scelua
impia procacitate verborum, quce 7nihi exciderint. Et hoc dicto immittil pessulos,
atque inserit valide uncum, et sic regressa ad 7ne, et complexa utraque manu meas
cervices, dicit mihi voce demissa ac valde imminuta: Metuo trepidoquc penitus
recelare abscondita hujus domus, et prodere occulta secreta mea herce. Sed melius
D'Orvill. Vet certe Oson, Vide ad lib. vi. pag. 111. ' Saeviens ira luitige-
tur, vel certe ine?e vires leniantiir.' Id. — 7 Adjicere. Flor. et Palat. addi-
cere. EInienhorstius. B. M. adicere. Patean. — 8 Admissis. Ms. adnixis. Scri-
bo: admixtis. Sic p.i^ai ri x^''^^" Gi£eci. Epigraimuat. lib. vii. Paiihis
Silentiarins : Oii yap idwv aio KaAAor aireipy^To x^^^^^ fi'i^ai. Macedonius :
XeiKecri yvfivoTaTois ovrivi (Ut|o/^eVots. 'Savia' enini pro labiis, ut Plauto, Mi-
lite (a. 1. 16.) 'Itaqiie liic nieretrices labiis dum diictant euni, JMajorem
partem videas valgis saviis.' Priapeiornm aiictor : ' Oliisque laiubis saviis.'
Sic ' oscula ' etiain. Infra hoc libro : ' Et hiantibus osculis, et fragrantibus
papillis:' et lib. v. 'Osculis hiantibus filium diu ac pressule saviata.' Colo.
Fux. nixis. Forte, innixis. Roaldus. Palat. adnixis. Ayovverius. Adnixis.
Sic Flor. Vulgo, ad/rtiss/s. Elmenli. — 9 Oxoii. scienter. Crebro Nostro aliis-
quejungnntur ' sitienter haurire.' Oud. — 1 Fux. recitata. Id. — 2 Occludam,
ne. Keg. Fux. occludantur . Grande deest Fux. Id. — 3 In eodeni, patulantiu.
Id. — 4 D'Orvill. cum ahis, unco. Vide Salmas. ad Solin. p. G49. G50. et
Prica-um. Id. — 5 Idem scriptus liber, amplexa. Colvius. — 6 Dimbmta. Vul-
gati, minuta. Colvius. Bert, minuta. Elmenh. — 7 Ita liber scriptus cum
excusis aliquot. Qaida.ni: solidce domus. Arbitrabatur Lipsius etiam posse
scribi : olidte domus. INIagae domus olida ob nnguenta et aromatuni varios
odores. Colv. Quidam, sulidce domus. Quod imitatione sua videtur con-
firmare Sidouius ApoUiuaris lib. iv. Epist. G. cum ait : ' Et solida^ domus ad
NOTiE
' Udos ac Iremulos"] Ov. Arte, ii. " Arcana'] Festus : ' Arcani sermo-
' Aspicies oculos treniulo fulgoie mi- iiis significatio trahitur sive ab arce,
cantes, Ut Sol in liquida sspe refill- quae tutissima pars urbis est ; sive a
sit aqua.' Pricteus. generc sacriCicii, quod in arce fit ab
"' Libidine marcidos'] Horat. ' pu- Auguribus, adeo reniotum a notitia
trcs ' dixit: ubi Scholiastes, ' libi- vulgari, ut iic Uteris ipiidem mando-
dine resolutos.' Idan. tur, sed per niemoriam successorum
212 AFULEK
meae revelare secreta.^ Sed melius dc te doctrinaque tua
praesumo ; qui prseter generosam natalium' dignitatem,
praeter sublime ingenium, sacris pluribus initiatus,° pro-
fecto* nosti sanctam silentii fidem. Queecumque igitur*
commisero hujus religiosi pectoris tui penetralibus, semper
haec intra conseptum ^ clausa custodias, oro, et simplicita-
tem relationis meae tenacitate taciturnitatis tuae remune-
rare. Nam me, quae sola mortalium novi, vis amoris,'*^ quo
tibi teneor, indicare compellit. Jam scies oranem domus
sentio de te et de tua eruditione ; qui, praterquam quod ortus es generosis nohilis-
simisque purentibus, et polks excellenti itigenio, inaugitratus es praterea permuUis
reitgionibus ; ideoque prncul dubin cognoscis sacram Jidem silentii. Omnia ergo,
qucE credidero adytis tui istlus sancti pectoris, obsecro, ut en semper serves conclusa
infra claustra ipsius, et penses sinceritatem mece narrationis consiantia tui silentii.
Amor enim vehemens, quo me habes devinctam, cogit me, cui soli hominum ilia nota
sunt, ea tibi revelare. Jam nosces omnem statum nostra domus : jam nosces slu-
hoc aevi inconcussa securitas.' Placet vnlgata eilitio Jano Gulielmio. For-
mido solide est vehementer, admodiim, quem vide in Plaiiti 'rrimini. cap. iv.
Brant. ' Solide gaiulere,' 'scire' Plant. Trin. Teient. Male Vric. solidum,
ut alibi Noster. Wass. — 8 Vetus, relevare. Colv. In plerisque antiqnis li-
bris vox secreta non legitnr. Wotver. Qninam ilii sint antiqni libri, me ne-
scire fateor. Onines a me visi voceni secreta agnoscunt, et vcre, constant!
Auctoris stylo. 1. xi. p. 251. ' Ad arcana pnrissimaj religionis secreta.' Plnra
dicam ad lib. vi. pag. 111. ' Per tacita secreta cistarnm.' Vide et liic Pri-
cajnni, et Barth. 1. xxxv. Advers. c. 14. Pro mece in Fnx. anor. Ond. —
9 Ed. Jnnt. post, naturalium, vitiose. Id. — 1 .Sic Pal. Wow. Male prof.
abest a vnlgatis. Elmenli, Exciderat scilicet culpa librariorum ex Edd.
Colv. Vnlc. AVow. invitis Mss. O. et Edd. prioribiis. In marg. Bas. sec. jam
notatuni profecto al. deesse. In Par. est, nostri silentii Jidem, Palat. tiosti
silentiofide. Oiid. — 2 Par. Fnx. et Ed. Junt. post, itaque. Supra etiam hae
voces variantur. Id. — 3 Aldus, conspectum. Male. Ebnenh. Item Oxon. et
Edd. Junt. inepte. Sed in Oxon. etiam est hie, non male, et 8«kt(kcD$. Hoc
Pith. Oud. — 4 Flor, amor is. Elmeuli. Sic etiam D'Orvill. et Ed. Junt.
post. Immo Reg. Fux. Lips. Oxon. sohunniodo habent amor. Videtur fis
ob prascedens ' novi' excidisse, vel etiam ob tJ» 'is,' ut fuerit amoris ris.
Crebro elapsa est ba^c vocula, ut saepe nionuerunt eruditi. Vide ad Caesar.
NOTiE
celebretur: sive ab area, in qua quae ab Ethnicorum sacerdotibus cautum
clausa sunt tuta manent: cujus ip- est, quam ut ne sacrarum caerimo-
sius origo ab arcendo pendet.' niariim arcana profanis auribus pro-
" Sacris pluribus initiatus] Sacerdo- derentur. Itaque, qui sacris initia-
tern fuisse in provincia Africa Apu- bantur, gravissimo adigebantur sa-
leium D. Augustinns ait, eumque cramento ad ea quae vidissent, aut
tunc et munera edidisse, et venatores audivissent, silentio preraenda.
vestivisse. Porro nihil majore cura
METAMORPHOSEON LIB. III. 213
nostrae statum :^ jam scies herae'^ meae miranda secreta;
quibus obediunt^i' Manes, turbantur sidera, coguntur nu-
mina/ sen iunt 9 elementa. Nee unquam * magis artis hu-
jus violeatia utitur/ qiiain cum scitulae formae juvenem
quempiam libenter aspexit : ' quod quidem ei + solet crebri-
ter evenire. Nunc etiam adolescentem quendam Boeotium^
summe decorum ^ efflictim deperit, totasque 7 artis manus,
machinas omnes ardenter exercet. Audivi vesperi, meis ^
his, inquam, auribus audivi, quod ni^ celerius Sol coelo
ruisset, noctique ad exercendas illecebras magiae maturius'
cessisset, ipsi Soli nubilam caligiuem et perpetuas tenebras
penda arcana mece herce, quihus utnbrce obsequuntur et astra per turbantur, quibus
Dii obstringuntur, quibus denique elementa famulantur. Neque unquam magis
adhibet vim hiijus ariis, quam cum intuitu est libidinose aliquem juvenem decori
vultus: quod Kolet quidem stepe ipsi contingere. Nunc etiam perdite amat quendam
juvenem Baotium prastautissimce forma, et adhibet omnem potentiam sua; arlis
cunctaque artificia. Audivi heri vespere, audivi, inquam, his meis auribus ip^iam
interminantem Soli nebulosam obscuritatem tenebrasque sempilernas, nisi relocius
prcecipitasset ccclo, dedissetque citius locum nocti ad tractanda illectamenta magica.
Oud. — 5 Jam scies etc. statum. Desiderantur haec in Cod. D'Orvill. ob repe-
titionem twv Jam scies. Id.— G Vulgo, domince. Elmenh. Recte ita reposuit
ciini seqq. Elmenh. ut jam editum in Jiint. post, et exaiatnr in Reg. Oxon.
Par. D'Orv. Pal. Bert, aliisqtie. In Ed. Bas. pr. dom. m. veneranda s. Oud.
— 7 Obaudiunt. Sic Basil. Ms. cum reliquis, obediunt. Colvius. Palat. Cod.
obcdiunt. Wow. Flor. et Bert, obediunt. Male. Elmenh. — 8 V. Jlumina.
Biirni. Scd adi potius ad 1. i. p. 7. ' Tacita nnminnni violentia.' Oud. —
9 Oxon. sevuinl corrnpte. Vide ad lib. xi. pag. 258. /(/. — 1 \etus,usquam.
Colvius. Par. magica. Fiix. unus unquum. Oud. — 2 Nititur. Forte, utitur.
Sciopp. in Symb. et Siisp. Lect. lib. iii. Ep. 16. Vere, nt opinor, et sic
diserte extat in Ms. D'Orvill. Non tantuni nititur violentia artis, sed
niaxinie ulitur ea, cnm juvenem in sui amorem conipellere nititur, sive cona-
tnr. De liorum verborum confnsione pluribns egi ad Ceps. 1. iv. B. G. c. 24.
Visilur conjecit Groslot. nt violentia sit nominativus. Oud. — 3 D'Orvill.
aspexcrit. Id. — i Pitli. et. Id.— ."i Bnetum. Beroald. Bniitium. Roald. Im-
mo vero liwotium, docens vitiose passim Bo'elia et Bo'ctius dici pro Baeotia et
Baotius: nt obviuni est in omnibus anctoribus ; sicnt et hie Mss. et Edd.
etiam, quod miror, Colvii, et Elmenh. et Pricapi, preebent. .Sed recte Bceo-
tio pag. 54. ubi Mss. et I'',dd. Vctt. rursus Boelio. Oud. — 6 iS'. </. desunt
iiegio, Fux. Deorum Palat. Id. — 7 Totiusque. Vnlgati, totasque. Scriptus
etiam, addita copula, paulo post legit, et machinas. i.lo\v. nianns, machinas.
Fux. m. et m. Roaldus. liert. totasque. Elmenh. — 8 l\leis dcsideralur in Re-
gio, Fux. Meis, inquam, his a. Oxon. Oud. — 9 iSIs. non. Colvius. Flor. non.
Elmenh. — 1 Illec. mat. Hescribe ex Flor. i. inagia m. Elmenh. Male vir
doctus in marg. Ed. Junt. post, conjecit: ad execrandas. Exixldt ningite ab
NOT^
P Obed. [obaudiunt] INIorem gcrnnt, viraKoiovdi.
214 APULEII
coraminantem.^'i Hunc juvenem, cum e balneis rediret
ipsa, tonstringe residentem ' hesterna die forte conspexit :
ac me capillos'^ ejus, qui jam caede cultrorum desecti humi''
jacebant, clanculo prascepit^ [54] ferre/ Quos me sedulo
furtimque^ colligentem tonsor invenit ; et,^ quod alioqui'
publicitus maleficae disciplinag perinfames sumus, arrep-
tam ' inclementer increpat : Tune, ultima/ non cessas sub-
inde lectorum juvenum capillamenta surripere? Quod scc-
Heri, cum ipsa reverterctur a lavacro, vidit forte fortuna hunc adolescentem seden-
tem in officina tonsoris: mihiqtie imperavit, ut auferrem ejus crines, qui jam jace-
bant humi recisi sectione forficum. Quos cum colligerem diligenter et clanculum,
tonsor deprehendit me ; et, quia nos aliunde publice laboramus infamia venejica:
artis, apprehendit me, et objurgat severiter : Tune, contemtissima inulierum, non
desinis suffurari crebro crines formosorum adolescentum ? A quo crimine nisi ub-
Ftix. et Ed. Vnlc. sec. Hinc ilia scil. Elmenhorslii correctio. Oud. — 2 Par.
commitajitem, quas'x (uissctcomminitantein. Id. — 3 Ed. Junt. post, resistentem.
Ineptissinie. Vide ad p. 60. 'Simnlacnim lesidens a?dicnlaf.' Id. — 4 Fnx.
ttcde me c. Roaldns. Regius, Fnx. ac inde c. Vide .=eqq. Oud. — .5 Vetns, humi-
di. Colvius. Aid. c. c. delecti, male. Elmenh. Cade cultr. Bene Flor. Humidi
V. C. lego humu. Brant. — G Idem Cod. et Bas. 1. prcccipitavit. Colvins. Fax.
prcBcipitavit, et Ed. Ber. Roald. Bertin. et Lipsian. Codd. prcecipitavit ferre.
Forte : prcecepit auferre. Sciopp. in Symb. et Siisp. lib. iii. 14. Pracepit
ferre, Flor. Rom. Palat. et Bertin. prcecipitavit ferre. Unde alii recte fece-
runt : prcecepit auferre. Elmenh. — 7 Vulgati, ac furtim. Colv. Prseter Ed.
Junt. post, quee recte scripturam Mss. omnium, qni mine innotnerunt, si
I'itlioeanum excipias, e\\^\■ef^&\i, furtimque, cum Edd. Colvio receiitioribus.
Oud. — 8 Non comparet copula in Palat. /(/. — 9 Sic Palat. Oxon. Flor. et,
lit puto. Lips, cum Colvio et seqq. In Fux. D'Orvill. et aliis, atque Edd.
prloribus est alioquin. Mox publicus Guelfcrbius et su7nus exulat a Regio.
Id. — 1 Ms. abreptam. Colvius. — 2 Scio, amicum Piautino exemplo repo-
snisse : Tune, milvina. Videndum tamen, sitne hapc coiijectnra ingeniosis-
simi, amicissimi Gabrielis Rolandii, ad scripturam vulgarem accomnio-
datior, et adeo ad ejnsdem Plauti imitationem ? Tune, vlmea. In virgis
nlnieis freqiientes joci Plautini, et in servos convenientissimi. Stcwech.
Flagitinm mnlieris, postremissima mortalium. Sic infra, lib. ix. p. 188.
'Ad hapc ultima pistoris ilia uxor subjiciens.' Ultima pistoris ilia uxor;
non, Ad heec ultima. Colvius. Male Guiiehnius (lib. iii. Veris. c. 4.) corri-
NOTiE
1 Ipsi Soli nuhilam caliginem et per- milii perfidus ille reliquit Pignora
petuas tenebras comminatitem'\ A pud cara sui, quae nunc ego limine in
Lucanum vencfica Solem alloqiiens: ipso. Terra, tibi niando. Debcnt
' Tibi, pessime mundi Arbiter, im- bsec pignora Daphnin.' Per exuvias,
mittam rnptis Titana caveruis, Et capillos prffisertim intellige. Vide
medio feriere die.' Lucianum in Dialogis Meretriciis.
■■ Ac me capillos ejus, Sfc. pracepit Cade cultrorum] Id est, sectione.
/errc] Capillorum ad amatoria incau- Hie 'csdes' active sumitur. At
tamina praecipuus usus. Virgil, in ' ligni et frondiiim cacdem ' passive
Pharmaccutria : 'Has olini exuvias dixit A. Gellius lib. xix. cap. 12.
METAMORPHOSEON LI 15. III. 215
lus nisi tandem desines,' magistratibus te * incunctanter "*■
objiciam. Et verbiim facto secutus, iramissa manu scru-
tatus c mediis papillis ^ meis jam capillos absconditos, ira-
tus arripuit. Quo gesto graviter aifecta, mecumque repu-
tans dominag meae mores, quod hujus rei repulsa satis "^
acriter commoveri, meque verberare saevissime consuevit ;
jam de fuga consilium tenebam; 7 sed istud^ quidem tui
contemplatione abjeci statim. Verum, cum tristis inde
discederem,9neprorsus vacuismanibus redirem, conspicio*
quendam forficulis attondentem^ caprinos utres. Quos
cum probe' constrictos, inflatosque, et jam pendentes'^*
cernerem, capillos eorum humi jacentes, flavos, ac per hoc
illi Boeotio juveni consimiles, plusculos aufero/ eosque
stincs tandem, sistam te sine mora cnramjudicihns ; et, addens facta verbis, manu
injecta investigans extraxit iratus ex mediis meis mammis crines, quos jam re-
condideram. Quo facto ego mcesta, et recngitans apud me indolem mece liercs, quod
sokt gravissime irasci, et me cadere crudelissime, cum, passa est repulsam in hac re :
jam deliberabam de fugiendo ; verum illico repudiavi illiid consilium, tui conside-
ratione. Sed, cum abinm illinc 7nccsta, ne reverterer manibus omnino inanibus,
conspicor quendam tondentcm forficibus pelleshircinas. Quas cum viderem pulchre
coUigatas, tumefactasque, etjam seipsis statites, tollo sat tnullosvillos earum sparsos
per humum, coioris Jiavi, ideoque similes capillis illius adolescentis Boeotii ; eosque
git : Tjtne, mihina. Vide Indicem. Elmenh. — 3 D'Oivill. desieris. Oiidendorp.
— 4 Incontanter, 3Is. constanter : nt et in siiis esse etiani scribit Beroaldiis.
Aid. Venet. Rom. contanter. Constanter veriiis putem. Colv. Fux. constaU'
ter. Aldus vero, contanter. Roaldns. Venet. te inconstanter, recte. Elmenh.
Te constanter. Malini, incontanter. Brant. — 5 Capillis Aldus, perperam. Roald.
— 6 Viiicati pleriquc, hujusmodi rt']mlsis satis. Venet. et Bas. 1. hujitsmodi
repulsntis. Colvius.— 7 Giilielm. inibum. Oud.— 8 I'al. Fux. itorf. Id.— 9 Ba-
sileen^es, descenderem. Colv. — 1 Pal. perspicio. Fd. — 2 Forjiculis tondentem.
Tnx. forjiculatorem uttondcntem. Roaldiis. Attond. \n\gaYei, tondentem. Colv.
— 8 Oxen, plene. Oud. — 4 F. tendentcs. Brant. Hoc non intelliijo. Infla-
tes pendentesque caprinos utres recte illiistrat Pric;pus. Pendentis Edd.
aliquot. Stanles explicat Floridus. Oud. — 5 Guelf. affcro. Id. — C Bas. pr.
NOT/E
• Magistratibus te, ^-c] Krat quippe Pliaedrus, lib. v. ' Cursu volncri pon-
ars ma<;ica le^ibus proiiibita, aniniad- dens in novaciila,' &c. Arnobius,
vertebaturqnc graviter in veneficas. lib. m. in simili re: ' Et, viduatos
* Jam pendentes] Id est, jam sponte interioribus cunctis, tanquam utres
sua stantes, ob aerem ingestum, <]uo sufflatos, turgidorum corporum in-
tumebant, et Hustentabantur. 'Pen- anitatc pendere.'
dtre' enim etiam stare signifirat.
216 APULEll
dominse meae, dissimulata*^ veritate, trado. Sic noctis ini-
tio,7 priusquam coena te reciperes, Pamphile raea, jam ve-
cors animi, tectum scindulare^" conscendit, quod altrin-
secus aedium patore perflatili 9 nudatum, ad omnes orien-
tales ceterosque aspectus^" pervium, maxirae his artibus
suis commodatum ' secreto colit/ Priusque ' apparatu so-
do mecB hercB, dissimulans quod erat. Sic principio noctis, antequam discederes a
coena, Pamphile, tnea hera,jam impos animi, ascendit in pergulum coopertam scan-
dulis, quam clam frequentat in altiori parte domus positam, patentem apertura ex-
posita ventis, et habentem prospectum in orientales et reliquas omnes plngas mundi,
inprimis aptam his suis artibus. Et primtim adornat exitiabilem officinani supel'
et dissim. Id. — 7 D'Orvill. Giielf. n. in initio. Frustra. Vide ad lib. i. p. 15.
' statiiii initio.' Id. — 8 Sciiidulas appeilaiulas, quas passim in libris scandidas
vocant, ad Vegetitim denionstravi. Item apud Caesareni viii. Belli Gallici,
' Cupas sevo, pice, scandiilis complent,' seribo scindulis, et apnd Apuleiuni
scindulare, Ceite, sive a scindendo, sive a crx^vSaAixhs (Vide Gloss. (rxi5a|) quod
apud Aristophanem est, scindulis non immerito appellantur. Eadein vox,
lit a viro doctissimo, queni honoris et amoiis causa nomino, Jacobo Campio,
inquam, Decano et Officiali Bonnensi aiidivi, hodieque Aquisgranensibus in
ore est : nee minus in usu ipsae scindulap, quas ipsi sceindulen appellant.
Usui quoque esse in hunc diem Bohemis, Lotharenis, aliis nationibus, non
est operae pretium indicare. Stewech. Scindulare. Vulgati passim, scandu-
lare. Ego doctissimi Turnebi auctoritate niti malui, qui ita legendiiin vera
docet in Ceesare, Plinio, Palladio, Vitruvio ex Isidoro, Advers. lib. xxii.
cap. 18. Colv. Palat. et alii libri Vett. scanduUire. In responsis Papin.
Tit. XXIX. ' Si quis caballo ligando ossuni vel scandulain.' Magna semper
in libris varietas, ut in Vitruvio, Caesare, Plinio, et aliis notavit Turnebus.
Sunt autem scindulae, tabellae sive assulae lignea?, quibus teguntur domi-
cilia : nude scindulare tectum, et ' scindularii ' L. ult. de jure immunit. Ve-
getius ' tegulas ', et 'scindulas' conjungit. Scholiastes Aristoph. Nubibus
(TxtvSaKfxovs interpretatur ra AemSTaTa rSiv i,v\wv. Sublata igitiir erit contro-
versia, scandula, an scindula dicendum, quod Graeca origo docet. Woiver.
Scandulare. Alii, t. scindulare. Vide Indicem. Elmenh. — 9 Viilgo, perjiabili.
Infra lib. iv. * Patulum ac perflatilem locum.' Colv, Perjiabili. Fux. perfla-
tili. Roaldus. Bertin. Rom. et Aid. perflabili. Elmenli. — 1 Commodum.
Ibidem vulgo, commodatum. Colvius. Flor. et Bert, commodatum. Elmenb.
— 2 Colit exulat a D'Orvill. Oud.— 'i Scriv. Ed. minus bene, Priusquam.
T(j) ' Prius ' respondet ' tunc' Copula ' et' saepe transition! inservit. Vide
NOT/E
" Tectum sciiid. [^scandulare'] Ex prajter Vitruvinm jam latidatnm, in
scandulis factum. Sunt autem scan- lege Qnibusdam 6. ff. de Jure immu-
dulcs Vitruvio tabulae ligneae angus- nitalis, * scandularii' dicuntur, non
tae et oblongae, quibus tegularum loco 'scindularii,' qui ejusmodi tabulis
multis in locis domus conteguntur. ligneis byberna contegunt.
Vocanius du bardeau. Isidorus non w Ad orientales, &fc. aspectus] Vide
' scandulas,' sed < scindulas' vocat, supra, lib. ii. de Zachla jEgyptio.
aitque a ' scindendo' dictas. At,
METAMORPHOSEON LIB. HI. 217
lito+ instruit^ feralem officinam, orane genus aromatis/ et
ignorabiliter laminis ^ literatis, et infelicium navium duran-
tibus clavis,'' defletorum, sepultorum^ etiam cadaveriim ex-
positis multis adinodum membris.^ Hie nares et digiti,
lectile consueta ; scilicet aromutibus onmis generis, laminis insculptis igtiotis cha-
ractcribus, et clavis, qui supererant ex navigiis iii/nrtumitis, et plurimis expositis
artubus corporum conclafnatorum, atque etiam tumulutorum. Hie nasi erant, tt
ad Siieton. Id. — 4 L. D'Orleans ad Tacit. 1. ii. Ann. p. 298. conjecit : inso'
lito. Id. — 5 Instruxil. FloT.instruit. Elmenli. — 6 Rom. jam minis. Ms. al.
damnis, Colvius. Flor. jam minus, Rom. jam minis: male. Arnob. 1. ii.
(p. 66.) ' Protegimiis nos laminis, Psyllis Marsisve vcndentibus.' Vide qu<e
ibidem dixi, et Tliomam contra Gentiles lib. iii. cap. 105. Elmenh, — 7 Scrip-
tam Icctionem, etsi non bene sanam, expiimi jiissimus : qnie etiam in vete-
ribus inipressis est. Sed non possum non piobare conjecturam doctissimi
Lipsii : inf. manium d. calvis. Qui ad bos devotionnni ritiis pertineie Taciti
locum etiam recte judicavit, 1. ii. Annal. ' Et reperiebantur solo,' &c. [ubi
D'Orleans qiioque volnit : ex inf. manium indurantibns calvis.] Jo. Salisberi-
ensis de Juliano Mago Nugar. Curialium lib. vni. cap. 20. ' In Antiocbia
quoque areas in Palatio plurimas bumanis capitibus plenas invenerunt, et
demersa puteis innumera corpora niortuorum.' Colv. Damnis, A\da$. Roatd.
Infelicium avium durantibus damnis. Sic recte hunc locum emendat eruditissi-
mns Passeratius ad Propertium pag. 436. cujus conjecturam confirmant
raembrauae Flor. Rom. et Aldina editio, in qnibus est, navium durantium
damnis. Damna autem cape demtas pluraas. Elmenh. — 8 Ms. sepulcrorum.
Colv. Saepius enim malae bae bestiae niortuorum corpora contingunt, ut
Hieron. notat in Danielem tom. iv. f. 497. et Porphyrins de Abstinentia ab
Animalibus lib. II. f. 33. Elmenh. XhesX sepult. a Vith. Pro ffwm in Oxon,
et, ac desideratur rh admodum in Par. Pro imdtis Heinsio placebat mulilis,
NOTiE
^ Aromalis] Cinnamo puta, pipere, tum, semiusti cineres, ac tabe obliti,
zinzibere, &c. quae vulgo species, aliaque maleficia, quis creditur aui-
Gra'cis to etSri appellantur. mas Numinibus infernis sacrari.'
y Ignorabiliter laminis literatis defle- Infelicium navium durantibus clavis,
torum, sepnltorum etiam cudaverum ex- Hj'c.'] Ex liac scriptura, qus Scrive-
positis multis admodum membris] ' La- rianae editionis est, licet non bene
minae ignorabiliter literatae' sunt, ig- sana, sensum qualemcuuique elicui,
notis cbaracteribus iiiscnlj)tse. Mem- qui fortasse non displicebit. Pricaei
brorum cadaverum et lauiiuaruni Ii- et Ei'menliorstii editiones babcnt,
teratarum in apj)aratu niagico niemi- auctore Passcratio, ad Propertium,
nit Tac. lib. ii. Annal. ubi de venefi- pag. 336. infelicium avium durantibus
ciis Pisonis et Plancina? in Germani- damnis dejletorum, Elmenhorstius t^
cum : ' Sacvam vim niorbi augebat damnis interprctatur, pennis detrac-
persuasio veneni a Pisone accept! : tis. Sed non i)lacet tani longe petita
et re|)eriebantur solo ac parietibus explicatio. Lipsius ad lib. ii. An-
eruta bumanorumcorporuni reliquiae, nal. 'i'aciti bunc Apuleii locum sic
carmina, et devotiones, et nomen legit, infi'licium Manium durantibus
Germanici plumbeis tabiilis iusculp- calvis. Quod intelligendum esset de
218
APULEII
[55] illic *carnosi clavi pendentium ; ^ alibi trucidatorum
servatus 9 cnior, et extorta ' dentibus feranira trunca calva-
ria. Tunc, dccantatis spimntibus fibris/ litat vario latice:
nunc rove fontano, nunc lacte vaccino,^ nunc raelle mon-
tano. Libat et mulsa.' ^ Sic illos capillos in mutuos nexus
digiti ; illic clavi crvci qffixorum, qiiibus carnis p'articula; adharehant ; alibi san-
gitis occisorum conservatus, ct crmiia semirosa, crepta dentibus besliarum. Turn,
inhalatis mngico carmine extis adhuc palpitantibus, libat diversos liquores, vtodo
aquam fontanam, 7nndo lac Intbulum, modo mel montanum: effundit etiam aquam
medicatam melle. Hisque peractis, tradit prunis ardentibus illos caprinos villos
Seel obsfare videtiir vox ' admodnin.' Oud. — 9 Lego, seratus, id est, in serum
coactus. Brant. Quod scilicet conveniret Lncani verbis lib. vi. 549. ' Vi-
rusque coactiim.' Sed qnis unquani usus est verbo serari] immo cogi in
serum non potest, cum sit serum, lactis liquidissimum, sive ejus coacti
tenuis liquor sive aquosum : atque liinc etiam sanguinis concreti. In Ed.
Yicent. cruci datorvm. Sed lii praecesserunt. Gladiatores intelligit Beroaldus.
Quid ni interpretamur, omnes violenta morte perenitos ? Oud, — 1 Oxon.
exorlam. Id. — 2 'Nunc rare fontano, nunc lacte vaccina desiderantur in Par,
Reg. Fux. montano. Ai. fontano. Id. — 3 Par. bibat et mulsat. Id. — 4 Bert.
NOT^
craniis, sen calvariis mortuornm.
Sed, quia niox calvariam Apuleius
annumerat liuic magicae supellectili,
miuns miiii verisimile fiteum hoc loco
de calvariis locutum fuisse, et idem
bis dixisse. InftUces naves iiic intelli-
go, naufragio discerptas.
' Illic carnosi clavi pendentium^ Nc-
scjo quid Beroaldus hie somniat de
clavis pedum ulceribus. Intellige
clavos ferreos sen chalybeos, quibus
sontes cruci afiigebantur, qui ideo
carnosi dicuntur, quod ipsis adhuc
adhaererent carnis particula;. Adhi-
beri quartanis ejusmodi clavos ait
Plinius, lib. xxviii. cap. 4. * Item in
quartanis fragmentum clavi a cruce,
involutum lana, cello subnectunt.'
En tibi luculentam similis apparatus
descriptionem ex Lncano, lib. vi.
' Tunc omnes avide desaevit [Erich-
tho] in artus, Immersitque manus
ochUs; gaudetque gelatos Effodisse
orbes : et siccK pallida rodit Excre-
menta manus : laqneum nodosque re-
centes Ore suo rupit : pendentia cor-
pora carpsit, Abrasitque cruces : per-
cussaque viscera nimbis Vulsit, et
incoctas admisso Sole medullas. In-
sertum Manibus chalybem, nigram-
que per artus Stillantis tabi saniem,
virusque coactum Sustulit, et nervo
morsus retinente pependit. Et, qua-
cumque jacet nudum tellure cadaver,
Ante feras volucresque sedet, nee
carpere membra Vult ferro manibus-
que suis, morsusque luporum Expec-
tat, siccis raptura e faucibus artus.'
Quam apposite liEec postrema verba
ad huiic locum Nostri, * et extorta
dentibus ferarum trunca calvaria!'
a Spirantibus Jibris] Fibrse in ha-
ruspicina sunt extremce viscerum
partes, quaruni in extispicio praeci-
pua consideratio est.
^ 3Iulsa'] Est aqua melle condita,
et mnlsum vinum melle medicatum.
Aliquando adjungitur substautivum,
METAMORPHOSEON LIB. IJf, 219
obditos,+ atqiie nodatos,' cum miiltis odoribus dat vivis
carbonibus adolendos. Tunc protinus inexpugnabili ma-
gic?e discipliuce potestate, et caeca ^ numinum coactorum
violentia, ilia" corpora, quorum fumabant stridentes capilli,
spiritum mutuantur humanum, et sentiunt, et audiunt, et
ambulant : et, qua nidor suarum ducebat exuviarum,^ ve-
niunt; et, pro illo juvene Boeotio aditum gestientes,'' fores
insiliunt. Cum ecce crapula madens, et improvidae^ noctis
deceptus caligine, audaciter ' raucrone destricto,* in insani
modum Ajacis*^ armatus, non ut ille vivis pecoribus * in-
festus, tota laniavif- armenta ; sed longe fortius, qui ^ tres
inflatos caprinos utres exanimasti : ut ego te prostratis hos-
tibus sine macula sanguinis, non homicidam nunc," sed
implexos, et colligatos mutuis cnnnexionibvs, concremamlos cum multls aromntis.
Tunc ineluctalrili pntcntia niagica artis, et occulta ci Deorum coactorum incanta-
tnitiibus, corpora ilia, quorum villi fumabant cum stridore, soitiuntur statim ani'
mam humanam, seritinnt, et audiunt, et incedunt: et veniunt , qua Junius suorum
spoliorum ea attrahebat ; et, loco illius adolesccntis Bceotii cupientia ingredi, insul-
tant januw. Cum ecce perlitus vino, et inductus in errorcm obscuritate tencbrosce
noctis, ensefortiter nudato, armatus instar Ajacis furiosi, 7ion, quemadmndum ilk,
infensus armcntis viventibus, laceravit totos gregcs, scd gessisti te mnlto virilius,
qui spirilu privusti tres pelles hircinas vento turgidas ; ut, adversariis tuis inter-
fectia absque ulla nota cruoris, ego nunc complecterer te interfectorcm non homi-
obductos. Elmenh. Sed vide ad lib. i. pag. 12. * Obdita parte funicnli, et
altera in nodum coacta.' Oud. — 5 Piicteus liic conjecit, innodatos. Sed in
Add. bene se levoravit. ' Nodari' pro, involvi, in nodum oogi ac constringi,
saepius occnrrit. Id. — G D'Orv. cnncla. Id. — 7 Fnx. illorum. Id. — 8 Reg.
Fnx. D'Oiv. excubiarum, solito errore. Vide ad 1. ii. p. 40. Id. — 9 Et ob-
»cur<E. i\Is. et ecce improvida. Inipressi pleri(|ue, et improvidce. Colvius.
Fax. etinm inprovidce, Roaidiis. Improvida. Viilgo, obscurce: male. Lib.
I. * Vix iniprovidae noctis caligine liberati.' Elmenh. Wov/cv. obscura, male.
Idem in Add. — 1 Auducter. M%. audaciter. Colv.— 2 Districto. Oxon. Giielf.
dfstriclo, nt edidi. Vide ad lii). hiijus p. 45. Oud. — 3 INIs. idem, pecforibus.
Colv. — 4 Fnx. laniabat. Roaldus. Giielf. Pal. I. crementa. Oud. — 5 D'Orv.
quique. Id. — G A'u«c- abest Fux. Id.— 7 Vulg. At ego sic. Colvius. Pal.
NOTyE
quod liic subintfiligcnduni est, dici- nimirum, qui, furens ob ncgata sibi
rurque ' aqua niiilsa,' et ' vinuni mul- Acliillis arnia, pecora laniabat, cxiKti-
sum.' mans se CJracos cadere. Duos veto
*= Gestientesl Quia de illis corpoii- eximios tauios, sen, ut alii tradunt,
I)us tanquain de honiinibus animatis ariitcs alligatos liagcliabat, ratus al-
ioquitur, dicit ' gestientes,' cum Syu- terum esse I'iyssem, alternm vero
taxeos ratio poscat ' gestientia.' Agamcniiionem.
"i In insani modum Ajacis] Telamonii
220 APULEII
utricidam amplectercr. Ac sic 7 lepido serraone Fotidis in-
vicem cavillatus, Ergo^ igitur jam et ipse possum, inquara,
mihi primam istam virtutis adoream 9 ^ ad exemplum duo-
deni laboris Herculei ^ numerare, vel trigemino corpori Ge-
ryonis, vel triplici formae Cerberi totidem peremtos utres
coaeqiiando J Sed, ut ex animo tibi volens ^ omne delic-
tum, quo me (antis angoribus implicasti, reraittam ; ' prae-
sta quod summis votis expostulo : et dominam tuam, cum
aliquid hujus divina^ disciplinae ''^ molitur, ostende: cum^
Deos invocat; certe earn reformatam videara.^ [56] Sum
num, sed utrium. Et sic rependens jocum facetce varrationi Fotidis, Ergo, in-
quam, et ipse quoque jam possum numerare mihi hanc primam laudem fortitudinis
ad instar unius ex duodecim lahoribus Herculis, aquiparando vel triplici corpori
Geryonis, vel tricipiti figurcB Cerberi totidem utres interfectos. Veriim, ut tibi
condonem sincere et libenter istud peccatum, qxio me impedivisti tantis agritudini-
bus animi, effice, quod cupio tnaximo studio : et monstra mihi tuam heram, cu7n
aggreditur aliquid pertinens ad hanc divinam artem ; cum voce ciet numina;
saltern videam ipsam mutatam in aliam formam. Sum enim citpidissimus cognos-
Guelf. Pith. At sic, Flor. Ae si. Omnes Edd. ante Colv. contra Mss. Lie
dant, At ego sic ; ut alibi saepe. Hie rectiiis Ac, ut patebit e seqq. Oud. —
8 Fux. Exurge. Roaldus. Reg;. Exurgo. In Palat. deest igitur. Prave.
Vide ad lib. i. pag. 4. Oud. — 9 Vetu?, adorsam. Colvius. Flor. duo, ador-
sam, male. Elmeiih. Adorsam item Par. D'Orv. Pith. Gijelf. Virtutem ador-
sam Reg. Illam virtidetn exorsam Fux. Adoriam Palat. Gnelf. a m. s. etEdd.
aliquot. Oud. — 1 Oxon. coaquandos. Id.— 2 Idem, voles. Colvius. M. voles.
Puteanus. Reg. D'Orv. Palat. Guelf. voles. A D'Oi v. abest rh ut. Oud. —
3 Idem, remittes. Colvius. B. remitti. Putean. lidem meoir.m, qui habent
voles, ut et Fux. exprimunt quoque remitti. In D'Orvill. dilntum, Oud. — 4
Bertin. hujusmodi diem disc. D'Orv. h. diva disc. Id. — 5 D'Orv. bene, ut
reor, et cum. Id. — 6 Vulgati, certe cum reformalu videam. Scrijitae lectioni
respondet Lucianus : Kal ^rip-l irpus avr^v,''!). (piXraTr], 5i'^6v not payyavevovffav
fl fifrafji.op(povnei/Tjv ri]v 5i<nroivav. Colv. Fux. c. earn reformatam. Roaldus.
Cum re/ormatur. Alii, earn reformatam. Flor. I. cum res ornatu. Bert, certo
NOT^
^ ildorea?M] Festus :' Adoream lau- zantiiis sex versibus expressit; qui
deni sive gloriam dicebant, quia glo- his pari nuniero Latinis reddili sunt ;
riosum eum putabant esse, qui farris ' Dextra feram Nemeae petiit niea :
copia abundaret. Ador enim farris perdidit hydram, Et taurum : malas
est genus.' inde cecidit apri. Balteus est cap-
f Duodeni laboris Herculei] Duode- tus: sunt aurea mala relata: Geryo-
cim labores exantlavit Hercules, jus- nisque boves, et Dioniedis equi. An-
sii Euryslhei, Mycenarum Regis, cui gias me non fugit,non cerva volucris:
parere coactus fuerat novercee Juno- Cerberus eductus : nunc sed Olym-
nis odiis. Hos labores Philippus By- pus habet.'
METAMORFHOSEON LIB. 111. 221
namque coram^ magiae noscendfc ardentissimus cupitor :
quanquam mihi nee ipsa^ tu videare talium' rerum rudis
et* expers. Scio istud/ et plane sentio; cum semper alio-
qui spretorem' matronalium amplexuum, sic+ tuis istis mi-
cantibus oculis, et rabentibus ^ bucculis, et renidentibus ^
crinibus, et hiantibus osculis, et fragrantibiis papillis, in
servilem modum addictum atque mancipatum teneas volen-
tem. Jam denique nee Larem requiro, nee domuitionem
paro, etnoctiisti^ nihil antepono. Quam vellem, inquit
ilia/ pra^stare tibi, o9 Luci, qiiod cupis : sed propter in-
vidos mores in solitudinem ' semper abstrusa, et omnium
prassentia viduata solet secum hujusmodi secreta perfi-
cendce prophis ct clurius Magiw. Quanquam vec tu ipsa mihi videris ignara et
imperita fjusinodi rerum. Hue scio, atquc petiifus experior in me ; cum me {qui
tamen semper uspernatus sum complexus nohilium facminarum') detineas inslar servi
tibi ultro adstrictum ct sul)ditu?7i, tuis islis ocellis fulgurantibus, et lubellis rubi-
cundis, et capillis splmdentibus, et basils hiidcis, ct uhcribus suaveolentibus. De-
nique jam nee teneur desiderio domus mea, nee medifor ad illam redire, et nihil
potius hnbeo hue node, Quam cuperem, inquit ilia, efficere, quod postulas, o Luci:
verum mea hcra propter hominum malevokntiajn consuetil semper facere talia ar-
cana, sola, abscondita in secrelum locum, et semota ab omnium conspectu. Sed
cum reformntu, male. Confer Lucianiim p. 350. Elmtnh. — 7 Tb coram recte
expungii Beitin. Elmenh. Hinc iincis inclnsit ipse et Sciiv. ac Piic. Sed
male omiiiiio. Non eiiim inodo nosceie niagiam cupiebat Lucius, sed et
oculis percipere coram, nt recte explicat IJeroald. quod adverbialiter cum
optimis posuit Auctor, et bene det'endit Heinsius ad Ovid. Ep. Her. viii.
59. Et sic ss'pius, ut lib. iv. init. ' Rebus coram quibusdam munerabautnr :'
ut leg. videbimus : ix. p. 191. 'Coram noxa- depreliensus.' Alibi crebro
' incoram.' Lib. x. 227. et vide Indie. Adi Serv. ad /En. ii. 538. Drak. ad
Liv. 1. XXVIII. 17. Comm. ad Suet. Aug. cap. C9. ' E triclinio, viro coram:'
uti illic legendum docui. Oud. — 8 Palat. Guelf. ipse pro 7nihi. Edd. Junt.
Aid. ne ipsa. Vide ad pag. 48. ' Nee ipse.' In Oxon. videaris. Id. — 9 Talium
desideratiir in Reg. Eux. Guelf. Palat. Oxon. D'Orv. ct Ed. Junt. post. Id.
1 yel. iNls. et. Colvius. Sic et ceteri Mss. praUer Pith, et Edd. Vulc. ac
seqq. In IJ'Orvill. et inexpers, quasi pro, inexperta; ut in eodem Cod. lib.
VI. p. 119. ' Simplex alioquin et inexpers talium rerum.' Oud. — 2 Palat. illud.
Id. — 3 D'Orv. et Edd. ante Colvium, ut passim, alioquin, quai vox deest
Bertin. Speclorem Pal. Guelf. Id.— A Fux. sicut. Id. — 5 Aid. rumpentilms :
male. Elmenh. Sic et Edd. Junt. corrnpte. liucuculis G^\c\f. Oud. — G Scribe
ex Eulv. et Bert, renitentibus. Woweriiis. Suspect. Lect. lib. iii. Epist. 14.
rem auctoremdedi emendation! buic mea! : renitentibus. Nunc idem Eulviano
rodice coiifirniari video. Seiopp. in Sijmb. Ilenilenllbus. Rom. et Aid. rcHirfe?!-
tibus: male. Lib. i. ' Capiilus placidus rcnitet.' Klmcnh. — 7 Ko. El.elHert.
node ista, male. Elmenh. — 8 Aldus, i. respondil ilia, male. /(/. — 9 Exclamatio-
nis particula desideratur in Pal. Oxon. D'Orv. Fux. Vide ad lib. ii. p. 21. ' O
Luci.' Dein /jjtcUr Pitb. Eux. Oud. — lOxon. U'Orv. sf)/t<«(iinc. Ed. Rcroald.
222 APULEIl
cere. Sed tuum * postulatum prasponam pcriculo meo, id-
que ' observatis opportunis temporibus sedulo perficiam :
modo, ut initio'* praefata sura, rei tantae fidem silentiumque
tribue. Sic nobis gannientibus ' libido mutua et animos
simul et membra suscitat. Omnibus abjectis amiculis/ hac-
tenus denique intecti atque nudati bacchamur 7 s in vene-
rem ; cum quidem mihi jam fatigato de propria liberalitate''
Fotis puerile^ obtulit corollarium." Jamque^ luminibus
nostris vigilia marcidis infusus sopor etiam in alium diem
nos' attinuit/ Ad hunc modum transactis voluptarie pau-
prceferam tuam petitionem meo discrimini, et id jirastaho studiose exploratis mo-
mentis idoneis. Tu tantum pncsta fidem et iuciturnilatem rei tanti momenti, ut
jam prcEvwimi. »*«•******** Jamque somnus, illap-
sus nostris oculis fatigatis vigilando, detinuit nos in lecto usque in multam lucem.
solicitndincm, Fux. ohstrusa. Giielf. a m. s. exsti'usa. Id. — 2 Tuum non est
in sciipto libro. Colv. In Coll. Voss. subducitur altera vox, sicnt deest
Fiix. Oud. — 3 D'Oivill. Fiix. atque. Id. — 4 Edd. Rom. Vicent. ut immo:
quod correxere Beroald. et Becichein. Ep. Lxxii. Oxon. Gnelf. ut in initio^
D'Orvill. in initio ut. Vide ad lib. i. paj;. 15. ' Statim initio.' Id. — 5 Vulgo
\^cl\m\, garrieyitibus. Colvius. Tux. gannientibus: ut in poematio illo om-
nium nequissinio et elegantissimo de Anioie : ' Inter gannitus foeminEe ac
subantis voculas.' Roald. Fl. Bert. Al. et Ro. garrienlibus. Elnieuli. — 6 Ms.
umictulis. Sciopp. in Symb. Elmenhorst. et seqq. addiderunt copulam et,
invitis Mss. certe Flor. Reg. Palat. D'Orvill. Nee opus, si modo post ' sus-
citat' plena distinctio ponatur. Adjectis D'Otv. Oud. — 7 Intecti bacchamur.
Fiix. intecti atque nudati bacch. Roaldus. Bertin. habet, intecti atque nudati
hacch. Sciopp. in Symb. Susp. Lect. m. 14. Pal. Flor. et Bert, intecti atque
nudati b. Elmenh. Adde Lips. Oxon. Pith. Fux. Par. et Ed. Junt. post.
Verisbime, quod et vidit Prica?us, et dudnm edidit Scriverius. Oud. — 8
Florentini duo, puerilis, male. Elmenh. — 9 Fux. Itaque. Oud. — 1 In alium
diem 7ws. Ms. nox. Sed suspicor legendum, in altum diem nos: id est, in
nmltaui lucem. Sciopp. in Symb. Flor. i, a. d. n. obtinuit. Grut. (L. vi. Sus-
pic. c. 12.) in altum d. n. a. recte. Heliodor. /Ethiop. lib. vi. Tlpis vttuov €\a-
6iv virocpipwv Koi kis r]fj.epav ^Srj Xafiirpav KaTexttiv. Elmenh. F. in altum diem, ut
video probatum quoque doctissimo Caspari Scioppio sua in hunc Auctorem
NOTyE
s Bacchamur'] Furore quodam quasi ' Puerile obt, cor.] Martial. * Fessns
Bacchico exstimulati ruimus in coi- inille modis, illud puerile poposci :
turn, et subantes libidinamur. Be- Ante preces totas primaque verba
roald. dedit.' Vide Suid. in AoL^crlwiryos.
^ De prop, libei-al.] Notetur vox ilia Pric. Symbolicos et verecunde sig-
* liberal.' INIartial, ' Formosa Phyl- nat posticum concubitum et aversam
lis nocte cum mihi tota Se prajstitis- Venerem, et puerile diverticulum
set omnibus modis largam,' &c. Pri- sibi a Fotide oblatum fuisse, veluti
lueus. pro auctario quodam. Corollarium
METAMORPHOSBON LIB. III. 223
cis ' noctibus, quadam die percita * Fotis ac satis trepida
me accurritts'' indicatque dorainam suam, quod nihil '^
etiam tunc in suos amores ceteris artibus promoveret, nocte
proxima in avem sese plumaturam, atque ad suum cupitum
sic 7 devolaturam: proin^ memet ad tantae rei speculam^
caute' praepararem. Jamque"^ circa^ primam noctis vigi-
liam, ad illud-^ superius [57] cubiculum, suspenso et in-
sono vestigio ' me perducit ipsa, perque riraam ^ ostiorum
quampiam jubet arbitrari/ "' quae sic gesta? sunt. Jam
priraum omnibus laciniis se devestit Pamphile, et, arcula
Sic peraciis genialiter aliquot nodibm, quodiim die Fotis advolat ad me commota,
et valde trepidans : monelque me, herain suam, quia nihil proficeret hadenus reli-
quis madwiationibus in suis amoribus, sese mutatnrain sequenti node in volucrem
plumis indutis, et pruvolaturam eo ornatu ad suum diledum : proindeque accinge-
rem me diligenter ad contemplationem rei tarn tnine. Etjam incipiente node de-
ducit me gradu suspenso ac tacitu ad iltud summum tabuUUum, et ipsa jubet ma
aspicere,per quaiulam fissuram janua; , ea qua pcrada sunt hoc modo. Primum qui'
dem Pampliile exuit omnes testes, et, aperta quadam parva a)xa, profert ex ilia sat
Symbola Critica. Brant. — 2 Fax. artinuit: apxa'CKws. Ar valet, ad. Vide
Fest. de Arferia aqua, quain Glossa Philoxeni ' adferial ' appellat : et ' per-
lavia' pro, pelluvia, in eisdeni rroBafiTTTpa interpretantnr. Et alia id genus.
Roald. — 3 IMavnlt Pricans, baud paucis. Sed iiimiit Appuieiiis, quod Lucia-
nus expressit Tom. ii. paj;. 580. 'H/xepais 5e varepov oh -KoXKah. Oud. — 4 Bert.
parata, male. Elmenh. Palat. vata. Oud.— 5 Pith. Edd. Vic. Jnnt. pr. Aid.
occurrit. Id. — 6 Quod nihil. O\on. ut jam inibi : et mox, pro atqui, at quid.
Id.— 7 Pith. Fux. Edd. Vic. Junt. Aid. Colin, se. Id.— 8 Oxou. U'Orv.
proinde, baud recte. Id. — 9 Vu\. inrei tanta- sp. Roaldus. Palat. in t. rei.
Elmeuliorstius. B. ad t. rei spedaculum, M. specula. Putean.— 1 Oxon.
causate. Oud. — 2 Fux. Itaque. Itoald. Sic etiam Res- el D'Orv. Oud. — 3
Palat. contra, obvio errore. Id. — 4 Oxou. id. Id. — 5 Insnno vestigio me per-
ducit. Ipsa per rimam. Ms. Insono v. me perd. ipsa perque rimam. Vwlg.
ipsaque per rimam. Colv. — G Spedare. Quidam cusi, urbitrari. Idem. Fux.
arbitrari: quod veruni est. Ita etiam in libro suo repererat Beroald. et
verbiim est Apuleio freciuentissimum. Itaque rh spedare glossa est, nt alibi.
Itould. Arbitrari. Vulf^o, spedare. Elmeuliorstius. B. M. arbitrari. (Jolvi.
Putean. — 7 Sic gesla. Viav. suggesta. Elmcnb. Mox laciniis cxulat a Pitli.
NOTiE
enira, ut scienter docet Varro, est cui prajfixa est.
id, quod mercedi et niauus pretio ^ Suspenso et insono vestigio'] \j.h. \.
additur, praiterquam quod debitum. ' Suspensis per formidiuem gressi-
A corollis factum est, quod ba^, cum bus.'
placuerant actores, in scena dari so- '" Jubet arbitrari, fyo.l Hoc est,
lit* essent, ^.■c. Beroald. spcctare, observare. Hoc sensu ' ar-
^ Die accurril] Currit ad nic ; more bitrari' saipe reperias apud IMaii-
6U0 praepositioDis regimen dat vcrbo, turn.
224 APLLKII
quadam reclusa, pyxides^ plusculas^ inde deprorait, de
quis unius ' operculo remote, alque indidera egesta* un-
guedine, diuque palmulis suis affricta,^ ab imis unguibus
sese totara adusque summos capillos perlinit : '^ raultumque
cum lucerna secreto collocuta/ membra tremulo succussu*^
quatit. Quis leviter fluctuantibus, promicant molles plu-
mulas, crescunt et fortes pinnulae,^ duratur nasus incurvus ;
coguntur ungues adunci. Fit bubo Pamphile. Sic, edito ^
stridore querulo, jam sui 9 periclitabunda paulatim terra '
resultat ; mox in altum sublimata, forinsecus totis alis evo-
lat. Et ilia quidem raagnis suis artibus volens ^ reforma-
tur. At ego nullo decantatus carmine, praesentis tamen '
facti stupore defixus, quidvis aliud magis videbar esse quam
Lucius. Sic exterminatus* animi," attonitus in amentiam,^
muUas pyxides, quarum tinius sublato operculo, ct ediiclo ex ipsa tivguenlo, et illito
dill suis manibus, ungit se totam ab injimis unguiculis pedum ad summos usque
crines: cumque plurimum immurmurasset lampadi voce demissa, succutit suos artus
agitatione trepidanti. Quibus placide trementibus, plumce 7noliiores prodennt, et
pennce duriores prorumpunt, nasus indurescit, et incurvatur, ungues coarctantur, et
fiunt adunci ; Pamphile vertitur in bubonem. Sub hac forma stridens quiddam
lugubre, jam capiens experimentum, de semetipsa, exilit paululum e terra ; mox,
data in sublime, loto alarum impetu evolat foras. Et ilia quidem dedita opera »nu.
tatur arta sua magica. At ego nullis verbis magicis incantatus, sed tantum atto-
nitus admiratione rei, quie tum gerebatur, videbar esse potius quidlibet aliud, quam
Lucius. Sic abalienatus mente, et obstupefactus usque ad insaniam, somniabam
Oud. — 8 Scripta lectio, reclusas pyxides. Colv. Item Palat. Gnelf. et D'Orv.
Oud. — 9 Oxon. plusculos. Id. — 1 Par. una. Id. — 2 Oxon. egeslo. Ed. Jiint.
post, gesta. Guelf. unguidine. Id. — 3 Affricata. Vulgati, affricta. Intra
lib. IV. ' Viniim probe calcibns effricatis atfluenter inimissum.' Colo. Kom.
Aid. Flor. et Bert, affricta. Elinenh. — 4 Ms. perlita: quod reponendiim cen-
seo. ' Perlinor,' ' coniperior,' ' pnnior,' id est, perlino, comperio, piinio, in
hoc nostro, aliisque spectatis auctoribus promiscne usiupata. Lib. vm.
* Punita sum t'unestiim ineanun niiptiarum prsedonem.' Sic apud Ovidium
* censa est' pro, ceusuit, Eleg. in. lib. i. ' Hauc probat, et priniis dilectam
semper ab aunis Est inter coinites Martia censa suos.' Suetonius Augusto ;
' Neque ant crebrius aut perfidiosius rebellantes graviore nnquam niultatiis
est poena.' Sed vide Nonium, capite in hoc institute. Colv. — 5 Ms. collocu-
tura. Colv. — 6 Aid. successu, male. Elmenh. Item Ed. Junt. pr. In Par.
tremula succussim. Sed vide ad pag. 55. ' In reformatii.' Oud. — 7 Oxon.
pennula. Id.— 8 D'Orv. ediclo. Id. — 9 Oxon. sua. Id. — 1 In D'Orviil. est
tcrre, seu teri-a. Quod notandum duxi. ' Jacere terras' Ovid. Met. vii.
579. Id. — 2 Corrigo, volente sententia : magicis. Stewech. Lego cum Ber-
t\no, magicis. Elmenh. H. tnagicis suis arcibus. Puteanus. F. so/ews. Brant.
— 3 Tantum. Recte Bert, tamen. Sciopp. in Symb. et Susp. Lect. in. 14.
Flor. et Bert, tamen. Supra: ' Impos animi stupebam.' Elmenh. — 4 Legit
mecum oiim amicus mens, ex<firna(MS. Quod vix est, utjamprobem. Enim
METAMORPHOSEON LIB. III. 225
vigilans somniabar : ^ defrictis^ adeo diu pupulis/ an vigi-
larem scire quaerebam. Tandem denique reversus ad sen-
sum praesentis,9 arrepta ' manu Fotidis, et adraota meis lu-
rainibus, Patere, oro te, inqiiam,- diim dictate occasio,
magno et singular! 4^ me afFectionis tuae fructu perfrui, et
impertire^ nobis unctulum ^ indidem, per istas tuas papil-
Ias,"° mea mellitula: tuumque mancipium irremunerabili
beneficio sic tibi perpetuo pignera;^ ac9 jam perfice, ut
meae Veneri ' Cupido pinnatus ^ assistam tibi. An,' inquit,
licet vigilans. Ceterum perfrictis diu oculis exploraham an ris:itare)n. Novissime
tandem rcgressiis ad animadiersionem eoriiin, qua; turn gerereniiir, apprchensu
dextra Fotidis, applicataque meis oculis, Sine me, inqitam, te rogo, peicipere in-
gentcm et egregium fructum tui amoris, dum occai,iu suadet. Et da tniici paululum
vnguenti ex eadem pyxide. Oro te per has tibi addictos oculos, mea dulcicula : et
hoc facto tibi aternum obstringe me tuum servum benefacto, cui nuyiquam potero
referre parem gratiam. Et nunc effice, ut astern tibi mea: Veneri Cupido alatiis.
lib. V. 'Extra terminum mentis suae posita.' Sed alibi: ' Consternatns ani-
mi, ac proisiis obstiipidns.' Paratiis Panegyrico: ' Animos enim nostros,
siibitis affectibiis impares, peiiude la?titia ac dolor deprcliendat, externat.'
Culv. Externatus animi. Flor. 2. exterminatus a. e^ca tov (ppov^lv yeyovdos.
Quod recepissein in textum, nisi in Apologia (p. 475. Ed. Flor.) priori verbo
usus fuis^et, inquiens: 'Ad oblivionem praesentiiim externari.' Elmcnh. —
5 Attonitus. Lege cum Florentinis: atque a. in amentia. Id. — 6 Somniabam.
Ms. somniabar. Colv.— 7 Ms. destrictis. Sciopp. in Symb. M. fricatis. B.
destrictis. Piitean.— 8 Pupillis. Idem vetus liber, /w/w/Zis. \u\^a\i\,pupulis.
Colvins. Pupulis. Vulgo, d. d. pupillis. Pupnlas vocant Pbysici o^eaKfj-oD
o^floA^bi/, nt Philo observat de Opificio Mundi fol. 2. Vide notata ad Ar-
nobium lib. n. Flmenh.—9 frcesentiiim. Flor. et Bert. yra:se)itis. Elnien-
horstius. B. ad sensum pristinum. Piitean. — 1 Ms. abrepta. Colv. Pro adrepta,
ut supra. Oud.—2 Vitiose Scriverii Ed. antequam. Id!— 3 Palat. dhit. Turn
magne Fux. Id.— 4, Reg. Fiix. Pitb. D'Orv. Guelf. a m. pr. et Edd. ante
Vulcan, singularis, uti et Wow. Id.—b Impartire. D'Orv. impertire. Vide
ad 1. I. pag. 2. Id. — 6 P>ld. Ber. Bas. pr. unguium. Id.— 7 Fulvius mavult,
pupillas, id est, oculos. Sciopp. in Symb. Pitpillas legit Lipsius (lib. i. Elect.
18.) refertque ad modum rogandi per oculos. Brnjit.—H Pith. Fux. Ed.
Colin, pignora. Sed vide ad p. 51. Oud.—9 Palat. el. Guelf. at. Id.— 1
Veneris. Lege ex veteri libro, Veneri. Colv. Ita jam emcndavit Bcroaldus,
quern prave spreverunt editores usque ad Colvium, cum tamen Florent.
NOT;E
" Ext. [Externatus] animi] Qiiidam emendat /)«/)i7/(/,s, optime. Dixit enim
extermina<us. Nihil mutes. Sic in Apo- panlo supra: ' Arrepta manu Foti-
logia : 'Ad oblivionem pra^sentiiim dis, et adniota meis luminibus.' Ocu-
externari.' Externatus animi dicitur, los suos Fotidi bUndiens, ipsius Fo-
nt ' dubius animi,' ' impos animi,' <*v:c. tidis pupillas appellat, quod ipsi peni-
" Per istas tuus pupillas] Sic vulgati tus dcvoti et addicti esseiit.
libri. Lips. lib. x. Elect, cap. 18.
Deiph. et Vur. CJns. Apul. P
226 APULEII
vulpinarisjp amasio, meque sponte asciam "^ cruribus meis
illidere compellis ? Siccine me vix a lupis ' conservo
[58] Thessalis ?+ Hunc alitem factum ubi queeram ? videbo
quando ? ^ At mi'' scelus istud depellant coelites, inquam :
MoUrisne fraudem, inquit, mi amasie ? mihique auctor es tit ego ipsa impingam,
ultra dolabrum i7i meas tibias? itanc ego conservo meum Lucium virginibits Thes-
salis? ubi investigabo ipsum, cum versus fuerit in aveml quandonam videho eum 1
Diifin^uam, avertant a me illud crimen : ut ego, postquam adeptus essem hoc decus
Pal. Fax. Oxon. D'Oiv. Guelf. bene dent, Veneri Ctipido pinnatus assistam t.
Oud. — 2 Ven. Aid. pigneratus. Colv. Pigneralus in libio Aldi et Beroaldi.
Sed frustra. Roald. Figner. quoqne Edd. Vicent Jnnt. post, contra Msstos,
idoneuni sensum, et monituni Beroaldi, innunierasqne statuas, in qiiibus
Veneri astat pinnatus Cupido. Oud. — 3 An ex scripto Romanoqne codice.
Reliqui, ain'. An tu me captas, amasio mi, et vulpine more deliidis ? Colv.
— 4 Multum me vexavit hie locus : quern tandem ita scriptae lectionis dnctii
aliquo cum seusu legendum putavi. Ea erat, Siciner me vix a lupis conservo
Thessalis: quae etiam est in Romana editione. Venet. Siginer meum ipsa
iupulis cons. Th. Basil. Sagineri meum ipsa lupuHs cons. Th. et in marg. Sigi-
ner. Saginer meum de conjectura etiam scribit Beroaldus. Non absurde Co-
linaei editio: Siccine meum ipsa Lucium pullis conservo Tfiessalis? Cum tn,
inquit, ales factus, volabis, quo lubebit, et vix a Thessalis meretricibus te
servare potero. Quo quid sibi velit, pluribus hand opus explicare. Coh).
Saginer, ^-c. videbo quando ? Locus corruptissimus, qui totiis abest a Ms. In
Aldi vero libro ita conceptus est : Siccine meum ipsa Lucium pullis conservo
Thessalis. Paulo emendatius. Roald. Siccine me vix a hipis conservo Thessalis.
Ita Fulvianus codex alter : quamvis in alio libro sit : Iupulis. Sciopp. in
Symb. Siccine me v. a Inptdis. Vulgo, lupis. Bertin. segnior meum ipsa
Iupulis cum suo Thessalis. Venet. Saginer meum ipsa Iupulis aim Thessalis.
Rom. Sigener m. i. I. cons. T. Aid. s. meum ipsa Lucium pullis c. T. Elmenh.
Baptista Plantius ad iii. Satyram Persii legit: Sic agnumipsu Iupulis consecro
Thessalis. Idem in Add. Lege : Siccine te, mea vita, vel mea lux, vel mi
Luci, ululis conservo Thessalis? Nam in noctuam volebat transformari. Vide
Colvium p. 53. Et forte upupis. In cujus vocis ambiguitate ludit etiam
Plautus, cum de meretriculis suniit. An et aquilis? Sed Iupulis bene. Sic
et pag. 95. sub fin. Heins. — 5 Ms. qnque videbo. Colv. Sic etiam Oxon.
D'Orv. Guelf. pro quandoque, ut notatur esse in Palat. In Edd. Elmenh.
Scriv. et seqq. est, quando videbo. Sed Flor. cum Edd. prioribus, aliisqne
eo ordine, quo dat Colvius. Oud. — 6 At mihi. Fux. At me, ut et Aid. et
NOTiE
P Vulpinaris'] * Vulpinari,' inquit in eos, in quoruna perniciem cedit,
Nonius, ' dictum est, fraudibus ac si quid moliuntur.
mendaciis vera pervertere, vel eflBn- ' Sic, Ifc. [Siccine meum ipsa Lucium
gere. Dictum ab inrecto sen intorto puellis, Sfc.'] Sic Aldina editio, nisi
vulpium cursu. Var. Mysteriis: qnod loco rov pullis, quod habet, ego
' Vulpinare modo, concursa qualibet reposui puellis. Sensus est : An sic
erras.' ' ' Vulpionem ' quoque Ve- servo meum Lucium virginibus Thes-
teres dixere dolosum et palpatorem. sails, ad quas, ales factus, statim se
1 Meque sponte usciam, Sfc,'] Prover- conferet, ac me deserct ? Id mani-
bium est ductum a materiariis fabris feste probant, quee Lucius niox snb-
METAMORPHOSEON LIB. III. 227
ut ego quamvis ipsins aquilae sublimis volatibiis toto coelo
pervius, et supremi Jovis certus nuntiiis/ vel laetus armi-
ger, tamen non ad meum nidulum post illam pinnarura 7
dignitatem subinde devolem? Adjuro per dulcem^ istum
capilli tui nodulum, quo meum vinxisti spiritum, me nullam
aliam mea Fotidc? malle. Tunc etiam ' istud meis cogifa-
tionibus occurrit, cum semel avem talem perunctus indu-
cio, domus omnis^ procul me vitare debere. Quam pul-
chro' enim, quamque festivo mationae perfruentui''^ amatore
bubone?^ Quid? quod^ et istas nocturnas aves, cum pene-
traverint 7 Larem quempiam, solicite prehensas foribus vide-
mus affigi;* ut, quod infaustis volatibus^ famili2e minantur
alarum, non taincn adcolarem frequenter ad meum nidulum, tainetsi libere permea-
rem per totum caelum elatus volatu ipsius uquilcs, et essem jfidus nunlius Jovis, aut
(dacer gestalor fidminis. Juro tibi per istum suavem nodulum tua coma, quo ob-
sfrinxisti meum animum, me nullam <diam prceferre mea Fotidi. Turn etiam hoe
mihi venit in mentem, quando ego semel pevlitus isto unguento mutatus fuero in
volucrem ejusmodi, mihi longe fugiendas esse omnes domos. Quamformosum cnim,
et quam lepidum amasium bubonem matrona habiturw sunt! Quid? quod videmus
has rolucres noclivagas, cum intraverint in domum aliquam, capi summa cura, et
ajffigi ad januas, ut expient suit suppliciis valamitatem, quam porte7idunt famili<e
Beroald. Roald. A me scelus. Flor. et Rom. aut mihi. Elmenh. — 7 Qiiidarn
cusi, pugnarum. Colvius. Pugnarum. Fax. pinnarum, et ita Aldus. Roald.
Rom. pugnarum: male, Elmenh. — 8 Vetiis lectio, ducem. Colv. DucemP\th.
Reg. Fnx. Guelf. et Pal, Mod. D'Orv, Oud.—9 Mece Fotidi. Facile per-
spicis, quid induxerit magnum interpretem, ut rautaret, mea Fotide. Sed
observatum hoc est, ' alius' non secus cum tertio, quam cum sexto construi,
atque adeo frequentari ad earn similitudinem alia, ut Iiaec, ' Ininiicum qui
servat, idem facit occidenti,' Sic et Aiiius Menander : ' Qui propositura
suura non protexit, cum posset, in pari causa factor! Iiabendus est :' 1. onine
ff, de re militari. Stewech. Postrema editio, mea Fotide. Bene quidem. Ad
eum raodum Horat, ' Neve putes alium sapiente bonoque beatum.' Noster :
* Aliam rem invidia nullam esse.' Etiam altera lectio liabet, quo se rectam
probet. Colv. Prcemalle. Flor. Rom. et Aid. malle. Elmenli. — 1 Pal, et.
Oud. — 2 .Sic pro domos omnes est in Mss. et Edd, O, pra;ter Florid, omneis.
Id. — .3 V\lh. quanta pulchre. In Fux, etiam jj«/t7tre. Id. — 4 Immo perfrueren-
tur, ut est in Edd. Juntinis, et Aldi. Id. — 6 Bert, non liabet t5 bubone. El-
menh. — G Quod deest Oxon. In Pal. qd que. Oud. — 7 D'Orvill. penctrave-
runt. Dein prensas Fux. Id. — 8 Pal. Guelf. vclatibus. Id. — 9 Bas. 1. e-xitum.
NOTyE
jungit. Omissis itaquc ceterorum Aquilam ideo Jovis uuntiam et ful-
lectionibus et commentis, huic Ice- minis minislram liabitum fuisse Plin.
tinni inliitreo. libb. ii. et x. tradit, quod nuncpiam
^ Suprtmi Jovis cerlus nuntius, 4fC.] fulniine exaniuietur.
228 APULEII
exitiiim,9 suisluant' cruciatibns." Sed, quod* sciscitari
p?ene praeterivi, quo dicto facto\ e rursum exutis pinnulis ^
illis, ad meum redibo Lucium ? Bono animo es, quod ad
hujus rei curain pertinet, ait. Nam mihi domina'^ singula
monstravit, quas possunt rursus in facies hominura tales ii-
guras reformaie. Nee istud factum putes ulla benevolen-
tia,^ sed ut ei redeunti medela salubri ^ possem subsistere.'*'
Specta denique quam paivis quamque futilibus tanta res
procuretur heibulisJ Anethi modicum'' cum lauri foliis
suis sinistris volntihus. Verum, quod fere oblitus sum quierere, quid erit mihi di-
cendum aut faciendum, ut revertur ad hanc meam formam Lucii depositis illis pltt-
mis? Ne sis sulicitus, quatitum spectut ad hanc rem,inquit ; hera enini ostendil
mihi omnia, quce possunt ilerum mutare ejusmodi formas in vultus humunos. Ne-
que tamen credas illam hocfeci^se aliqua in me propenswne animi, verum ul possem
ei opilulari aliqno salutari medicamine, cum rerertitur. Considcra demnm, quam
exiguis, quamqxie frivnlis herbis res tarn mira peragatur. Paulidum anethi injtc-
Forte, ut ' giistum,' ' iinctum.' Colv. Imnio ex perpetua corrnptimio, vel
confusione banim vociini. Id. — I Ms. luat. Colv. Supra : ' Id omne pioti-
nus nieo Inatur sanguine.' Elmenh. Siium Pitli. Oud. — 2 Oxon. quo. Id. —
3 Pa.\di. Gne\(erb. plumulis. Oxon. p. istis. Id. — 4 Bert, dorni. Id. — 5 Be-
nivol. Sic Mss. et Edd. O. piaeter Fior. benet. Id. — 6 Viilgati, medelam
salubrem. 'Snhsistere' Nostro passim est, auxiliari, succurrere. Lib. iv.
' Dnrissimo casui nieo, pietatis liumanae memor, subsiste pauluhim.' bic
infra lib. v. viii. et xi. Colv.— 7 Ms. quamque subtilibus. Al. furtilibus, tanta
res pvoc. kerculis. Emendavit Beroaldus : quamque futil, t. r. procuretur.
Hercules, S^-c. Nos niliil certius esse putamus Lipsiana rorrectione ; qua, ita
ut edidinius, ex prise* scripturae vesiigiis seribendum censuit. Colv. Futi-
libus t.r. pr. Fux. subtilibus. Roaldiis. HerbuUs. Ita sane et scripti qiii-
dam libri. In aliis tamen /i(?rcM/Js legitur. Et quis scif, an non penitlns ali-
qnid latest, quod Petrouii loco affine sit ; ' Itaque harcula lierbarum omnium
suecos Democritus expressit.' Quid si non prorsns liinc alienus est locus
libri ir, pag. 19. 'Surrulis et lapillis et id genus frivolis inhalatis r' De quo
NOTyE
* Istas noclurnas aves, ^c. fvribus vi- litare Prodigio,' ut verbis Claudiani
demus affigi'\ Columella, lib. x. de Re utar. Credebant cnim eorum niorte
Rustica: ' Hinc Aniithaonins, docuit mala, qu<E prjenuntlarentur, depelli
quern plurima Chiron, Nocturnas et averruncari. Unde Aruns ille
crucibus volucres suspendit, et altis Tuscus Vates apud Lucanum, lib. m.
Culniinibus vetuit feralia carniina ' Monstra jubet priinum, quce misto
flere.' semiue discors Protulerat natura,
" Vt, quod infaustis volatibus familia: rapi, sterilique nefandos Ex utero
minantur exilium, suis luant cruciati- foetus infaustis urere flammis,'
bus] Solebant enim Veteres, si quid *" Subsistere] Opitulari. Frequen-
mali a monstris funestisve animalibus ter occurrit hoc significatu apud luinc
portenderetur, id totum in ipsa re- Auctorem.
gerere quantum poterant, ' ipsoque '^ Anethi modicum] Plin. lib. xx.
METAMORPHOSKON LIH. Iir. 229
immistum^ rore fontauo datiir lavacriim, etpoculum. Ifaec'
identidem asseverans, summa cum trepidatione ' irrepit cu-
biculum, et pyxidem ^ depromit arcula. Quam ego am-
plexus ac 5 deosculatiis prius, utque mihi [59] prosperis*
faveret volatibus deprecatus ; abjectis propere laciniis f otis,
avide manus immersi ; et, haniito plusculo uncto, corporis
mei membra^ perfricui. Jamque alternis^ conatibiis libra-
tis brachiis, in avem similem ^ gestiebam. Nee ulias plu-
mulae, nee usquam pinnulae ; ^ sed plane 9 pili mei crassan-
tur in setas, et ' cutis tenella duratur in corium ; et in ex-
timis^ palmulis, perdito numero,' toti digiti coguntur in
singulas ungulas ; et de spinas meae termino '^ grandis cauda
turn in aqituni fontanam cum frondibus lauri dntur in lotionem, et inpotum. Affir-
mans hac sulunde, penetrat se in conclave cum mnximo tremore, el. prvfert pyxidem
ex arcula. Quam ego prius complexus, et suarialus, et precalus ut mihi largiretvr
faustos vohttus, depositis festinanler cestihus omnibus, cupide immisi trianus, et,
educio sat multo unguento, perunxi artus mei corporis. Et jam, jactans brachia
nisibua reciprocntis, cupiebam mutari in tvlncrem consimilem. Neque tameti ulks
plumcE, aul ultce penntB mild nascuntur, sed omnes mei pili vertuntur in villos eras-
siores, et mea tenera pellis durescit in corium : et in extremis munibus omnes mei
digiti amisso suo numero coalescunt in singulas ungulas, atque longa cauda prodit
cogitent me doctiores et studiis graviorihiis minus occupati, Sciopp. in Stfmb.
Flor. s. herculis, male. Proclus de Saciif. et Magia: ' Nonnunqiiam herba
una vel lapis unus ad diviuuni siifficlt opus. Snfficit enim Cnebison ad subi-
tani numinis aliciijus apparitioneni, ad custodiam vero laiirus.' Elmenh. —
8 Fortasse rectuis, immistum. AV^owerius, Immixtum. Wovver. immistum,
Eimtnli. Sic scilicet corrigi debet ejus nota, inverse niodo vulgo expressa.
Mss. vero O. et Edd. ante exliibcnt immissum. prave, nisi rori velles. D'Orv.
immissam: uti crebeniuia est coiruptio litera? a; in duplex ss. Oud. — 9 Pal,
Guelf. Hoc. Id. — 1 Edd. Ber. lias. pr. s. contemplatione. In marg. IJas. pr.
cum tepilatione. Oxen, uc trep. Vide pag. 59. ' Me tiepidatio simul et festi-
natio dcccpit.' Id.— 2 Pal. pyxide. Id.— 3 IMs. et. Colv. Item Pith. In D'Orv.
tt osciil. Sed vide Indirem. Oud. — 4 Pal. prospere. Elmcnli. — 5 Edd. Viccnt.
Junt. pr. Aid. membri^. Dein jam Fux. Oud.— 6 Par. in alternis, sive per
alternos conatus. De ilia pra-posiiione alil)i. Id. — 7 Palat. simul. Elmenh.
Sic edidit Scriverius, quod me baud intellijiore fateor. Nou simui gcsticbat,
sed unice id agebat. Erat, <um conjicereui simile pro, similiter, vf I similis;
nt ' in speciem Dea; similis.' Sed ' gestin in aveni siniib m ' Appuleio est,
movere se instar avis bubouis, vel ei similis. Vide supra ad pag. .'iO. Ed. Pr.
' I-'ixus in lapidem steti.' Oud. — 8 0\on. penn. D'Orv. ])rimuUe. Id.— 9 Alii,
plene. Elmenh. Intelligit Cod. Palatiniim. Oud.— I U\om Ma. poli mei cros-
snntur in setas, sed cutis, i^c. Colvius. Grossanfur in s. Fux. ttoxi^J'o^'toi.
Rould.—2 D'Orv. Cuclf. Pal. extremis. Oud.— 3 Perd. num. Ha>c inducit
NO'IVE
cap. 18. ' Anethum lierba est ju- niina sedat, cohibetque singultus.'
cundi odoris. Kuctus niovet, tor- Sed de vi ilia ejus magica nihil.
230 APULEII
procedit. Jam facies enorrais, et os ^ prolixum, et nares
hiantes, et labiae pendulas/^ Sic^ et aures immodicis hor-
ripilant ^ auctibus. Nee uUum miser reformationis ^ video
solatium, nisi quod mihi jam nequeunti tenere Fotidem na-
tura crescebat.^ Ac, dum salutis inopia cuncta corporis
mei considerans, non avem me, sed asinum video, querens
de facto 9 Fotidis, sed jam huraano gestu simul et voce '
privatus, quod solum poteram, postrema dejecta labia, hu-
midis tamen* oculis obliquum' respiciens ad illam, tacitus
expostulabam. Quae, ubi me primum* talem aspexit, per-
cussit faciem suam manibus infestis : et, Occisa sum mi-
sera, clamavit.^ Me trepidatio simul et festinatio fefellit,
et pyxidum similitude decepit. Sed bene, quod facilior ^
ex extremitate measpince. Jam vuliun mild est immodicus, et os longum, et nares
patulcB, et labia pendentia: similiter, et aures mihi cresciint enor miter, et vestiun-
tur pilis horridis. Neque cerno ullum solamen mew infelicis metamorplwseos, *
**»**«« Dumque destitutus omni spe salutis, contempluns totum
meum corpus, aspicio me non esse alitem, sed asinum; conquerens de facto Fotidis,
verumjam amisso gestu hnmano et loquela, querebar de ipsa apud me (quod unum
Ucebat) demisso lahio inferiore, contuens ilium torve, oculis tamen madentilius fletu.
At ilia, statim atque vidit me sic mutatum,feriit vultnm suum viaTiibus infensis ;
exclamavitque : Perii infelix. Timor, simulque properatio me decepit, et simili-
ttido pyxidum mefefellit. Sed bono tuofatofit, quod facile remedium liujus trans-
Mstus Bertin, Elmenh. — 4 Pith, a m. s. tergo. Oiid. — 5 Os abest Ed. Ber.
Id. — 6 Perperain et contra Mss. et Edd. O. irrepsit in Edd. Elmenhorstii
et Pric. labia pendula. Vide ad lib. ii. pag. 36. ' lllibatas labiae :' et Beroald,
Id.~7 Non coniparet Sic in Oxon. Id. — 8 Blisera re. Vulgati, formationis.
Ulud melius et ex re. Colv. Lege : miser reform. Wowerius. Bert, miserce
format. Forte, miser reform. Sciopp. in Synib. et Susp. Lect. i. 22. Miser
reform. kWi, miserce r. Bert, misera form. Elmenli. — 9 Reg. Fnx. foctis. Oiid.
— 1 Fulv. Ms. vocali. Wow. et Sciopp. in Symb. — 2 Hum. tamen. lidem vul-
gati, humidis cum. Colv. Cum. Fux. tamen. Roaid. Sic jam correxit Becichera,
Ep. Lxxii. expressitque Ed. Junt. post, ut est in Mss. et in Edd. post Colv.
omnibus. Oud. — 3 Tb oWJ(/uMWi male abest a B. Elmenh. ObUcum GueK. Ovd.
— 4 D'Orv. ut primumme. Pal. Fux. ubi primum me. Quod malim. Oxon.
tne ubi primum me. Contra me deest Bertino. Id. — 5 lidem vulgati, clamabat.
Colv. Si excipias Ed. Junt. post, quae Msstis rite accedit. In Pith, tamen
est, clamabat. Ond. — 6 Sic Mss. et Edd. ante Basil, sec. in qua et seqq. fac.
NOTIE
1 Labicc pendula'l Bene ' labiae,' ut- ticant. Vocabulum Apuleianum,
pote enormes. Sosipater Charisius: * Natura ocscc/'a/] Symbolicos et
' Labra modica: labia immodica.' operte genitalia significat, quae in
Dicitur autem ' labia,' et ' labiac,' ut asiiiis sunt enormia et irnniodica.
' balnea,' et ' balnea?.' Beroald.
« Honipilant] Horridiorc piio fru-
METAMORPHOSEON LIU. IH. 231
teformationis hujus medela suppeditatJ Nam rosis tantum
demorsicatis^ exibis' asinum, statimque in' meum Lucium
postliminio redibis." Atque utinam ^ vesperi de more ' pa-
rassem nobis corollas aliquas, nee raoram talem patereris
ne 4- noctis uniiis. Sed primo diluculo remedium festinabi-
tur tibi. Sic ilia mocrebat. Ego vero quanquani perfectus
[60] asinus, et pro Lucio jumentum, sensum tanien retine-
bam humanum. Diu denique ac * multum raecum ipse de-
liberavi, an nequissimam facinorosissimamque ^ foerainam
illam spissis calcibus feriens, et mordicibus 7 appetens, ne-
care deberem. Sed ab incepto temerario melior me senten-
formationis prasto est. Ubi enim imnderis mixio rosas, depones formam asini,
statimque Jies iterum mens Lucius. Atque utiiiam praparai-issein hue vespera
juxla consuetudinem meain aliquas coronas ruseas, nim sustineres ejusinodi retarda-
tioitem velunius voctis. At summo mane iiudela parabitur tibi propere. Sic ilia
lamentabatur. Verum ego, quamvis esscm asinus absulutus ex umni parte, et /actus
jumentum ex Lucio, servalxim riihiloviinus mentem linmanam. Denique pensitavi
diu et multum apud vie, utrum deberem interficere mulierem illam pessitnam sceles-
tissimamque, percutiendo earn crebris calcibus, el scindendo ^norsibus. Sed pruden-
9«od. Recte etiam, 6i in Mss. Videtur ita esse in Gnelf. Id. — 7 Edd. Ber.
Bas. pr. supediat. Vide Stewech. ad Lib. xi. pag. 387. Tom. 2. Ed. Lngd.
Passim ' suppeditare ' neutraliter occurrit pro, suppetere. Id. — 8 Pith, de-
morsicans. Id.— 9 Fox. exues, ut supra, ' avem induere.' Roald. Ms. Fulv.
exaes. Wow. Sciopp. in Symb. Supra : ' Si rursum asino remote prodirem in
Lnciuni.' Elmenh. Exibis^, Solinus cap. 11. ' Hominem exivit :' nbi tamen
Aldi editio anni mdxviii. exuit legit, probatque Tuvnebus Advers. lib. xvi.
cap. C. Et hoc loco €.Tues legit Fulvins. Quomodo et Minutius Felix locu-
tus (St : ' Hercules, nt hominem exuat, CEteis ignibus concrematur.' Hie
tamen exibis as. pra-feram propter antitheta : 'Statimque in meum Lucium
postliminio redibis.' Brant. — 1 Abest praepositio ab Oxon. Oud. — 2 Atque
ut. Rep. Fux. A. nunc. Id.— 3 In Edd. aliquot est hie ordo: de more vesp.
Pith. Cuelf. tobis. Id.— 4 Manu exaratum exemplar, wtc. Colvius. Flor. ne
moram. Elmenh. — 5 Oxon. atque. Oud.— G Que non est in Oxon. Illam deest
Bertino. Illam foem. D'Orv. Fux. Id. — 7 Mordicus. Conveniens Asino vox
erit: mordicibus. Ad hoc Plautina imitatio est: cujns Aulularia hie versus:
' Asini me mordicibus scindant, boves incursent cornibus.' Consulendus
quoque de eodem Nonius. Steicecli. Legendum putavi, mordicibus: quod
Apuleio jam asino facto convenientius videbatnr. Lnini IMautus Aulularia:
•Asini me,' icC. Et valde verisiniiliter putavit hoc ipsum restituendum
infra lib. vr. Guliehnius mens. Postea compcri, etiam hunc locum ita emen-
dare God. Stewechiiim nostruuj, erndilum virum, qui hoc anno Qnvrstionibus
suis non male mcritus de hoc nostro scriptore fuit : cujnsque studium non
nisi Uiiidandum videatur. Aliquoties in eadem concurrimus. Ecqui aliler
fieri poluitf Parce lumen vindicare voluimus, qua; ille ante primus vulga-
NOTiTL
* Postliminio redibin] Vide notata ad fincm libri prinii.
232 AFULKTI
tia revocavit ; ne, morte multata Fotide, salutarcs mihi
suppetias rursus^ extinguerem. Dejecto itaque^ et quas-
santi capite, ac demiissata temporal! contumelia,'' durissimo
casui meo serviens, ad eqiium ' ilium vectorera meum pro-
bissimum '^ in stabulum "■ concedo : ubi aliiim etiam Milonis
quondam hospitis mei ^ asinum stabidantem inveni. Atque
ego rebar, si quod inesset mutis animalibus tacitum ac na-
turale sacramentum, agnitione ac miseratione quadam in-
ductum equum ilium' meum, hospitium, loca, lautia^^® mihi
praebiturum. Sed, proh Jupiter Hospitalis/ et^ Fidei sa-
tior cn^itatio deterruit me ah impriitJenti proposito : ne, si punirem morte Fotidem,
praciderem mihi iterum auxilium salutnre. Demittens igitur et conculievs caputs
gemensque tacite ilium injuriam duntturam tantiim per uliqvod tempus, et obtempe-
vans mew cnidelissimcB fortuna:, recipio me in equile prope optimum ilium equum
meum gestatorem, ubi offendi etiam alium asinum ^Jilonis mei olim hospitis ibidem
versantetn. Et arbitrahar ilium meum equum, impulsum quadam cognitione et
misericordiii mei, mihi daturum hospitium, locum, et iiiunera hospitalia, si muta
animalia haberent aliquam secretam el ingenitam fidem. Verum, proh Jupiter
vit. Colv. Mordicibus. Rom. mordicus. Bert, mordicitiis. Elmenli. — 8 S. s. r.
Pith, salvatnres s. i-ursum. Oiid.^ — 9 D'Orv. Dejecta ilaque, Pal. D. inque. Id.
— 1 Dele rh equum ex Bertino. Elmenh. — 2 Prob. in stub. H?ec absiint a
scripto exemplari. Colv. — 3 Palat. Gue\f. in dutum ilium eq. Oud.— 4 Hospi-
tium, ac loca lautia. Perperani impressi ante, loca lautu. Correxit hiinc locum
etiam Giilielmiiis noster V^erisiniilibus (lib. in. c. 4.) Legimns qiioqiie lib.
IX. ' Sed mihi, ne nidimentnm servitii perhorrescerem, noviis dominns loca
lautia prolixe praebuit.' Et corrigimiis Sidoninm Apollinarem Epist. lib.
■VIII. ' Senatoiem nostrum, hospitem meum, conflictui huic fades exsortem.
Cnjus si convivio tectoque succedas, dapes Cleopatricas et loca lautia putes :'
ubi in impressis omnibus et scriptis, quos aliquot inspexi, loca Lutia. Col-
vius. Hosp. loca ac lautia. In Beit, et Flor. est, h. ac loca lauta. Liv. lib.
VIII. ' Locus inde lautiaque legatis pra>beri jiissa.' lib. xtvii. 'An loca,
lautia, senatumque daient.' Elmenh.— 5 Concinniorem scripturam aibitror :
hospitals jus et fidei se. nu. Juxta illud Poctae : ' Jupiter ! hospitibus nam te
NOT.E
^ Demussatatemporaliconfumelin]Tc- in Problem. Legatis honoratioruni
rent. Adelphis: ' Accipienda et mus- gentium per Qnaestores munera mit-
sitanda injuria adolescentinm est.' tebant, lautia dicta. Locum praeter-
Ubi Donatus exponit, patienda, et ea designabant, ubi habitarent. Li-
cnm silentio perferenda. vius : 'Locus inde lautiaque legatis
•= Probissimum'] Amara ironia. praeberi jussa.' Dixerunt et ' lau-
'^ Quondam hospitis mei] Imnio pau- tias:' utrumque a nomine 'lautus;'
lo ante; nempe prius, quani ex Lucio erant enini lauta ac niagnifica ilia
factus esset asinus. munera.
* Loca, lautia] Alludit ad morem ' Proh Jupiter Ilospitalis] Zevs &
Romanorum, qui, ut ait Plutarchus, ^/fior. Ovid. ' Jupiter, hospitibus
METAMORPHOSEON LIB. J [I. 233
crata^ numina!^ praeclarus ille vector meus cum asino ca-
pita conferunt, in meamque perniciem illico consentiunt :
et, verentes scilicet ^ cibariis siiis, ut me ^ praesepio videre
proximantem, dejectis auribus jam furentes, infestis? cal-
cibus insequuntur : et abigor quara prociil ab hordco, quod
apposueram vesperi meis manibus illi gratissimo' famulo.
Sic afFectus, atque ^ m solitudinem relegatus, angiilo con-
cesseram stabuli.' Dumque de insolentia collegarum meo-
rum+ raecum cogito, atque in alterum^ diem anxilio losario
Lucius denuo ^ futurus, equi perfidi ^ vindictam meditor ;
respicio pilas mediae,*' quae ^ stabuli trabes sustinebat, in
Hospitalis, et arcanum Ntimeti Fideif egregius ille mens eqnus et asinus admofent
invicem capita, et staliin conspirant ununimiter in meum exitinm : et, nin me con-
spexerunl accedentem ad prcesepe, demissis auribus,jam ira perciti insectanlnr me
savis calcibus, timenles nempe suis cibis: et arceor longissime ab illo hordeo, quod
vespere posuerum meis manibus ante meum ilium famulum adeo memorem meorum
beneficiurum. Ita male mulctatus, et uhactusin solitarium locum, receperam me in
unguium equilis. Et, dum pcnsito apud me proterciam meorum sodalinm, et nnimo
paro ultionem mei perfidi equi, sciens me denuo evasurum Lucium postero die ope
rosarum, Lons})icor signum Dece Epona pusitum in loculamento in ipso fere medio
dare jura loqiinntnr.' Tamen et Jovcm ipsiim Hospitalem mincnpavere Ci-
cero, Aristoteles, Homerus, alii, quod jus istnd conservaret, ac violatores
ejus puniret. Stewech. — 6 Pal. sacra. Eimenh. In Palatino, sacra. Fortas-
sean legeodum, sacrata, ut apiid M. Tull. in. de Offic. ' Fide sacratiim jus.'
Brant. — 7 Scil, deest D'Orvill. de qua ad pag. seq. ' pessima scilicet sorte.'
C't7>. desideratnr in Oxon. Oud. — 8 Vulgati, t"ix jne. Colvitis. Vix me. Fux.
ut me. Roaldiis. Flor. et Bert, fix me. Elinenh. An, vix 7ne p. v. pr. et dejec-
tis, ^c. ? Ht supra 1. ii. p. 57. ' Vix finierani, et illico nie perduxit.' lib. viii.
p. 16.5. ' Vix hapc dicta ; et statini lapidiiin congest ns cessavit iniber.' Wasse.
— 9 Berlin, inteclis : male. Pha'drus lib. i. Fab. 29. 'Infestis taurus niox
confodit calcibus.' Elmenh. Supra, ' infestis manibus,' et sacpe. Vide me
ad Hirt. B.G. lib. VIII. c.48. Oud. — 1 Illigatissimo. Fa\. illi gratissimo ; Be-
roaldus et Aldus. Roald. Illi gratissimo famulo. Bert, hacc delet. Elmenh.
— 2 D'Orv. male, ac. Oxon. solitudiiie. Oud. ^3 Reg. Fux. Pith. Gnelf.
Palat. ang. stab. cone. Mox de cxnlat a Fux. Id. — 4 Ms. mearum. Colv. —
5 Edd. Ber. Bas. pr. in altum, pravc. Vide ad p. .56. Oud. — C De novo. Om-
nes viilgati, denuo. Colvius. De novo, Bert, denuo. Elnieuh. Denuo pra'fe-
rani. Brant. — 7 Ms. equi perfidi. Colvius. Perfidi. Vulgo, e. pcrfidia, vel e.
perfidice. Elinenliorstitis. Equi perfidice. Rectius, equina. Brant. — 8 Idem
NOT/E
nam tc dare jura loquiuitur,' &c. niendat fidei.
" Fidei sacruta nmnina] Fides quo- '■ Pilce medial I*''* Vitriivio sunt
que antiquis I)ea, ut et Concordia, et proprie columnar quadrata?. At la-
alia; n<ulta>. Kuclio apud Plantuni, tiori significationc pila est quodvis
in Aulularia, aulam onustam aiiro in coliiuien.
Teini)io Fidei condit, rjusque com-
234 A.PULE1I
ipso fere 9 meditnllio Eponae Deae' simulacrum lesidens '
columncc, qua posita in medio equili fulcielat ejus trahes, quod simulacrum fueral
Ms. 7Ka. Colv.— 9 Vere, Aldus. B.oald. Edd. Vic. Ber. Jiint. pr. Aid. Colin.
Bas. pr. vere. Stewech. notsp seq. praefixerat vcrn. In Florent. meditulUi.
Oud. — I HipponcE dea s. residens. Oiiinino Ic ^cndnm, prasidens. Q. Curtiiis
libro quarto : ' I'atrio more,' inqnit, * sacrificinni Diis praesidibus loci ferit.'
Ad eundeni modum dicta ab Arnobio niulta, inpriniis iliud lib. iv. ' Praesida-
tiim foconim Deus iste sortitus est.* Idem libro tertio : ' Nisi pecornm
sanguine delibutas snas conspexerint anilas, suos descrnnt, abjicinnt pnes^i-
datus.' Hipponam Deam stabulis prajsedisse, prseter Apnleiuni, testatur
qnoque in Octavio .«uo IMinutius Felix: 'Nisi quod vos,' inquit, 'et totos
asinos stabulis cum vestra Hippona consecratis.' Erat porro hapc Dea cum
Priapo, cnni Vertumno inter Deos semones, qnos, teste Fulgentio, ita no-
minavere antiqui, quod nee coelo dignoscenserent, neque terrenos deputare
vellent. Varro Mystagogo : • Semoneque inferius derelicto Deuni pinnatum
attollam orationis eloquio.' Apud Fulgentinm in 'Semones' aliter vulga-
tnr : Deuin depiiinato attollam. Atqui hos Deos, Medioxumos ab Apnleio et
Philosopliis appellatos memini. Apul. lib. de Dogmate Platonis : 'Ter-
tiuni,' inquit, ' habent, quos medioximos Romani veteies appellant, quod
ex sui ralione et loco et potestate Diis suramis sunt minores, hominum pro-
fecto natura majores.' Dii superi, et quos vocant majoruni gentium, nume-
rati a Lactantio Firmiano Jupiter, Apollo, Neptunus, IMercurins, Mars, Vnl-
canus, libro I. Divinarum Institutionum cap. 1.5. Quod ad Deos praesides,
quorumque locorum, niaguo illos numero a Romanis cnltos, Geniosque dic-
tos fuisse, testantur versus Prudentii adversus Symmachum, quibus ille
nimis ridiculam et stultani hacin parte antiquorum superstitionem insectatus
est : ' Quanquam cur Genium Romae milii fingitis unum ? Cum portis, domi-
bns, thermis, stabulis soleatis Assignare suos Genios, perque omnia membra
Urbis, perque locos Geniorum milliamulta Fingere.' Illud paene iniprndens
praeterieram, docuisse in Adversariis suis Adrianum Turnebum 1. xxiv. cap.
4. et Jacobum Pameliuni in eruditissimo commeutario suo ad Teitullianum
approbasse,Deam illam, de qua modo egimus, Eponam, non Hipponam, no-
minandam, quanquam aliter id nomen vuigetur apud TertuUianum, Pruden-
tium, Juvenalem, et, quorum testimonia nos supra laudavimus, Fulgentium
et Minutinm Felicem. Pio Turnebo stare quoque videtur inscriptio antiqua,
quas in valle Laurentina : hercvli. et. epone. Dissentit niliilominus a
Turnebo Lilius Giraldus libro prime de Diis Gentium. Stewacli. Epona.
mOTJE
' Eponce Deai] Beroaldus et Pri- Eponam, et facies olida ad praesepia
cans habent Hippona;. Quibus favet pictas.' Ad quem vetus Sclioliastes ;
Pulgentius, de Prisco Sermone, ad ' Epona Dea mulionum est.' Nee
vocem ' Semones :' nomenque vide- cujusquam momenti esse putat Tur-
tur deductum a Grasco Zttttos, equus : nebus Graiculam bujus vocis origi-
erat enim eqnorum et stabuli Dea. nem, cum Latini ita quae Graecula
Colvius, Scriverii editio, et Elmen- sunt interdum efferant, ut ortum
horst. retinent £/wna>, suadenteTur- suum ejuroiit. Turnebi sententiam
nebo, qui Adversar. lib. xxiv. cap. confirmant Minuc. Felix, in Octa-
4. lectionem banc librorum antiqui- vio : ' Nisi quod vos et totos asinos
tate coiiiirmat, versumque profert in stabulis cum vestra Epona conse-
Juvenal. Sat. viii. ' Jurat Solam cratis:' Pnidcntius contra Unioni-
MliTAMORPHOSEON LIB. HI. 235
aediculae,'' quod accurate corollis roseis et quidem recenti-
bus fuerat [GI] ornatum. Denique agnito^ salutari preesi-
dio, pronus spei, quantum extensis primoribus' pedibus
auniti poteram, insurgo valide : et cervice prolixa, nimium
quam* porrectis labiis, quanto maximo nisu poteram, co-
rollas appetcbam. Quod me pessima scilicet ^ sorte co-
nantem, servulus meus, cui semper equi'' cura fuerat man-
data/ repenteconspiciens, indignatusexsurgit;^ et, Quous-
magna cura decoratum roseis coronis, et recentibus quidem. Cognito demum sub-
sidio mecE salutis proclivis in spem fortiter asswgo, quam maxime poteram conari
porrectis anterioribus pedibus : et producens collum, ac promovens admodum lahra,
onptabam corollas, quam maximo poteram conamine. Quod cum 7nolinr in/elicis-
sime nempe, puer meus, cui curalio viei equi semper commissa fuerat, conspicatus
Vulgares, Jf jppnjjtf?. Ut in veteri libro nostro scriptnni, ita semper scriben-
dum arbitratnr princeps literatonun, Tiunebus Adversar. 1. xxiv. Nemo
notat hunc locum TertiiUiani de Spectaculis : ' Ceterum et platea>, et forum,
et balnea?, et stnbula, et ipsae domus nostrae sine idolis non sunt.' Residens.
Scribit elegantissiniusDo>isapr<Eside?;s. Apud Ovidium : ' Prsesideo foribus
C(kU.' Aninia Antiquitatis, et Snadae medulla, J. Lipsius legere malebat,
sedicul(P. Sic Arnobius lib. iv. ' Quod si baberent in sedibus siiis proprios
praesides.' De Diis ei seirao. Colv. Fux. Eponce Decs: quoniodo in vete-
ribus libris Juvenalis scriptum se reperisse testatur Turnebus lib. xxiv. cap.
4. Roald. Eponce. Sic Florentini. Alii, Hipponce vel Heppone. Vide Tnr-
nebum Adversarioruni 1. xxiv. cap. 4. et Notas ad Minutium Felicem.
Prasidens. Flor. residens. Gruteius Suspic. I. vi. c. 4. Elmenh. ftlalimprffi-
tidens: et ita Dousa. Lipsius sediculte. Ego vulgatam retineo. Brant. — 2
Herl'm. atlento. Sciopp. in Symb. Elmenh, Placuerat pro, animadverso, ea
lectio Sciopp. in Susp. Lect. i. 22. Sed jam dixerat ' respicio.' Aiiimad-
versis ij,'itur rosis, agnoscebat quoque eas sibi salutare praesidium fore ex
Fotidis admonitioiie. luViih.prcesidioremedio. Oi;(l. — 3 VXctr. prioribus.^l-
menii. I^riuribus est quoque in Oxon. Pal. Pith. Fux. D'Orv. Guelf. atque
Edd. Rom. Vic. Ber. Junt. pr. Aid. Colin. Bas. pp. Sed vide ad lib. ii. i>ag.
22. * Currunt primores.' Oud. — 4 Nimium, el. Flor. n. quam. Bert, nimium-
que. Elmenh. — 5 T>elcTh scilicet ex Pal. Elmenh. Hinc Scriv. et Pricaeus
uncis quoque incluserunt eam vocem. Sed male hie, et lib. vi. pag. 129,
' Ea scilicet iretur via,' deleri voluit Elmenh. Oud. — G Ms. equinum. Unde
legendum videalur, equiUum. Sed placeret niagis equi num. Colv. Colvius,
equi num c. Grulerus (1. vi. Susp. 4.) super t-quino c. Elmenh. Equiliwm
niirgini allevit L'|)s. Equirio divinavit etiam Gruterus. Colvium credo vo-
\imsc, equi mm. s'lvc niinirum : \c\ equini, id est, equilis. VideGlossas. Sed
servo illi non cipiile, sed uniciis Lucii oipius fuerat commissus. Nee variant
ceteri libri. In Fux. equi mei cura. Oud. — 7 D'Orvili. Fux. Palat. Ed.
Jixnt. post, mand. fuerat. Id. — 8 Guelf. exugit. Id. — 9 Pal. charitertum.U.
NOT/E
tai» : ' Nemo Cloacinae aut Eponaj '' Residens cediculiv'^ ^Tidicula hapc
super astra Deabus Dat solium, excavata crat in ipsa pila. Hujus-
quamvis olidam pcrsolvat acccrram.' modi nppcllamus Gallice, niches.
236 APULRII
que tandem, inquit, cantherium 9 ' patiemur istum, paulo ante
cibariis jumentorum, nunc etiam' simulacris Deorum in-
festum?^ Quin jam ego ^ istum sacrilegum debilem clau-
dumque reddani. Et statim, telum aliquod quaeritans, te-
mere fascem lignorum positum offendit;+ rimatusque fron-
dosum fustem cunctis ' vastiorem, non prius miserum me
tundere^ desiit, quam sonitu vehement!, et largo strepitu
percussis^ januis, tiepido etiam rumore^ viciniae, concla-
matis latronibus,9 profugit' territus. Nee mora, cum, vi
me suhito, surgit iratus, et ait : Quamdlu tolerabimus hunc vilem nsinnm irruentem
modo in cibus jume7itonnii,nunc in ipsas etiam statnas Deorum] Sed jam hvnc
sacrilegum cfficiam infirmum ct claudicantem. Et illico, irivestigans aliquid quo
me feriret , nperit fasciculum lignorum ibi forte jacentem, e.rpeditoque inde baculo
folioso crassiore omnibus reliquis, non ante cessavit percutere me infortunatum,
quam pulsutis foribus ingenti murmure et magno tumultu, exterritus, et tremulis
vocibus vicinorum eonclamantium prwdones, aufugil, Et statim manus pradonum^
■ — 1 Pal. Oxon. Gnelf. tunc et. Id. — 2 Bert, infcstumque. Elmenh. In cujus
Notis liapc male legimtnr ad ' clauduinqne.' Oud. — S Deest t5 ego \n Gtielf.
Id. — 4 Quarens invenire, f. I. pos, offendit. Vulgati, quaritans eruere. Qui-
dani, quceritans emere. Colviiis. Quaritans eruere. Fiix. querrens invenire.
Kpaldiis. Qucerens invenire. Hipc Apiileiiis manuscriptiis. Niinqiiam autem
suspicatus esseni de inendo, nisi adinonitusa diligentissinias ermlitionis Col-
vio, viilgatos aliquot praeferre pro qucerens inv. quceritans eruere, aut quwritans
emere. Venicbat enim in nientem, scripsisse forsan Nostrum: telum aliquod
qucerens, in fanile fascem lign. p. off. Cur minus assecuti fuerint nieutera
Auctoris alii, antiqua fecit scriptura, tenile. Fanile proxime stabulum esse,
inimo aliquando in stabnlo, norunt ii, quibus cura equoruni. Gruter. Susp.
lib. vj. i. Quceritans, omnem f. I. p.ascendit. Sic recta Bert. Sciopp.inSymb.
et Susp. I. 22. QucEritans, temere /. I. ^c. Sic membranjE Flor. Rom. t. a. q.
emere fasc. Bert. t. quceritans omnem f. I. p. ascendit. Elmenh. — 5 Va\. ceteris.
Elmenh. Item Pith. Eadem varietas lib.ii. pag. 21. Oud. — 6 D'Orv. ton-
dere. Pith, t-jdere. Id. — 7 F.percu/.sis. Brant. Frustra, ' Fores quati ' et ' per-
cuti ' iu Nostro et aliis obvinm est. Neque fractas adhuc innuit vcl prolap-
sas. Nam statim demum sequitur : ' Nee mora, cum vi patefactis sedibus,'
&c. Oud. — 8 Ed. Paris. A. IGOl. sive Merceri, tumore. Id. — 9 Conclamantis
latrones. Geminandam vocem arbitralus sum, et legendum : vicinice concla-
mantis lalrones, latrones : quae formula apud Ovidium quarto decimo Me-
tamorph. ' Certatimqtie omnes uno ore anna loquuntur.' Itidem, ut apud Hora-
tium lib. I. Ode xxxv. ' Ad anna cessantes, ad arma Concitet.' Sfetvech.
Ms. conclamantis latronibus. An, conclamalislatronibus? Sed nihil niutanduin.
NOT^
' Canffterium] Vile jumentum. Plant, cantherio.' Est et cantherius in aedi-
Aulul. ' Ego faxim midi, pretio (|ui fir\\>, un chevron. Item Coluraellae,
superant equos, sient viliores Galli- et Plinio, ' genus vinea^,quaE simplici
cis cantheriis.' Idem, Captivis: ' Qui jugo constat, ordine porrecta.'
advehuntur quadrupedanti crucianti
METAMORPflOSEON LIB. 111. 237
patefactis^ asdibus, globus^ latroniim invadit omnia, et
singula domus membra cingit -^ armata factio : et,^ auxiliis
hinc inde coiivolaatibus, obsistit discursus ^ hostilis. Cuncti 7
gladiisac^ facibiis instiucti noctem illuminant:^ coruscat'
in modum ortivi^ Solis ignis et mucro. Tunc horreum
quoddam satis validis claustris obseptum ' obseratumque,
quod,+ mediis aedibus constitutum, gazis ^ Milonis fuerat
refertum, securibus validis aggressi diffinduut.'^ Quo pas-
sim recluso totas opes veliunt : raptimque constrictis sar-
cinis 7 singuli^ partiuntur. Sed gestaminum modus nume-
rum geruloium 9 ■" excedit. Tunc opulentice nimia? nimio
aperta domo per vim, occupat singula, et catena armatorum circumdat omnes
partes adium: et lalrones discurrentes sese oppimunt subsidiis accurrentibus undi'
tjue. Omnes armati ensibus et ta-dis collustrant tenebras. Faces tt glad ii splen-
dent instar solis orieidis. Turn udorti quandam apothecam clausuin atqiie opessu-
latam repagulis vnlde firmis, <picc, posila in medio domus, repteta fuerat opibus
Milonis, effringunt cam rubustis bipennibus. Qua putefucla nndequaque egerunt
omnes divdias, et dividunt inter se cotligutis festinanter fasciculis. Verum miUti-
tudo sarvinarum superavit numerum gestatorum. Tunc redactl ad ultimam inopiam
Petronins Arbiter (cap. 14.) ' Magnaqiie vociferafione latrones tenere cla-
inavit.' Colv. — 1 PmJ'ugit. Ita restitui ex Mss. et Edd. uiiiversis ante El-
meiili. e ctijus et stniq. Edd. excidit przepositio pro. Oiid. — 2 Vi patef. Sic
bene eiueiidavit Beroald. pro input, ut erat in Rom. In Vic. et Jiuit. pr.
impales. Aid. ni pat. qnae ciel)eriinia est conftisio. Vide ad 1. r. p. 7. Id. —
3 Pith, globosus. Id. — 4 D'Orv. tingit. Id. — 5 Edd. Ber. lias. pr. ex. Obsis-
tit. Coll. Voss. obstitit. Id. — 6 Occursus. Vulgati, discuisus. (Jolvius. Fiilv,
et Pal. decursus. Scir)j)p. in Synib. IVow. Accursns. Bert. Rom. et Aid. dis-
cursus. Ehnenli. — 7 Pal. cuncta, Pith, cimctis. Oud. — 8 lideni, et. Colv.
Sola Ed. Bas. sec. cum Ms. D'Orv, Fux. Oud. — 9 Inst.n. ill. Ijinorat hipc
veins codex. Colv. — 1 Hcg. Fax. Pal. curuscant. A Pith, abest ignis. Oud.
— 2 Iideni,o><«3. Sic ortiviim cardinem dixit ManilinsI, iii. (189.) ' A solo
ad Liinani numerabis in ordine j)artes Signorum : ortivo totideni de cardine
duces.' Colv.Ma.orli bis solis. Sciopp. in Symb. — 3 Pal. GwclC. obsectHm.i)ml. —
4 Quod. D'Orv. et. Id. — 5 Ms. constitutum e gazis. Scribo : consiitntum et gazis.
Colv. Sicetiam Sopingins. Nee male. Hand tamen opus. Vide ad lib. iii. pag.
45. ' Fuerat' est pro, erat. Adi ad Hirt. B. Af i ic. cap. 75. Comm. ad Liv. lib.
XXXIV. 11. Rffeclum Fux. Oud.—G Idem, diffundiint. Colv. Sic f|iioqut' Fa-
lat. Fux. D'Orvill. Disciudunt Par. male. Oud. — 7 Sarcinis noii est in Ber-
tino. r.lmenh. — 8 Mannscriptus, singulis. Sciopp. in Symb. Fnlv. i'ml. sin-
gulis. Scilicet juiueiitis. /FotctT. INlalc. Singuli latrones partiebaiitur go-
rendas sarcinas. Sed turn vidcrunt gestaminum modum excedere suoruni
nnmernm, et hinc demuni jiimenia in stabido inventa producuiit, iisque .sar-
cinas imponunt. Oud. — 9 Idem Ms. g"eru/«wuw, Colvius. INIaniiscr. g-cru/oHi/wi,
NOT^
'" Ger. [grruJonMnj] Sic Elmcnhorst. Flor. In vulgatis est gerulorum,
cum (irutero ct Colvio ex Meinbr. Utruinqnc a ' geio.'
238 APULEII
ad extremas incitas ' " deducti, nos duos asinos, et equum
meum, productos e stabulo, quantum possunt^ gravioribus
sai'cinis [62] onerant, et domo jam vacua minantes" baculis
exigunt : unoque de sociis ad speculandum,^ qui de facino-
ris inqnisitione nuntiaret/ relicto, nos crebro ^ tundentes
per avia montium ducnnt^ concitos. Jamque rerum tanta-
rum pondere, et raontis ardui vertice, et prolixo satis iti-
nerc, nihil a mortuo differebam. Sed mihi sero quidem,
serio tamen ^ subvenit ad auxilium civile ^ v decurrere, et,
niinia copia opum, educunt nos duos asinos, et meum equum ex equili, nobisque im-
ponunt onera qiiam gravissima possunt, et expellunt nos ictibus fustium ex adibus
jam vactiis agentes ante se. Et relicto tino ex sociis suis ad explomnduni, qui refer-
ret adipsos, quo pacto fuisset quasitum de latrocinio suu,agu)tt nos citato gradu
per monies invios, pulsantes nos frequenter. Jamque ego defatigatus onere rerum
tarn gravium, et ascensu cacuminis prarupti mantis, et via admudum longa, nulla-
tenus discrepabam a mortuo. Veritm mild tarde quidem, sed reipsa tamen venit in
Qon gemlorum, Sicnt Plaiitiis 'gerones' dixit. Sciopp. in Symb. Gcrulonum.
Sic cum Gnitero (lib. vi. Susp. c. 2.) et Colvio ex Fior. rescripsi. In vul-
gatis est gerulorum. Elmenh. — 1 Idem Ms. cxt. metas. Colvius. Ftix. ad ext.
metas. Roald. Aliena haec sunt et absona. ^ dim ad incitas deduct us A\c\i{iv
extreme pauper. T uni extrema: incitce, non satis video, qiiam Latine diean-
tur. Praefero igitur Bertiniensera scripturam, opulentite nimice ad extremas
metas deducti. Sciopp. in Symb. et Susp. lib. i. 22. Metas. Ita Palat. et
Beit. In Flor. est, a. e. i7icifas. Elinenb. — 2 Idem Ms. poterant. Colvius. Fux.
poterant gruvibus. Bene. Roald. Pal. q. poterant gravibus. Flor. q. potest g.
Elmenh. — 3 Flor. ad spectandum. Idem. An, ad spectamen ? Vide ad lib. iii.
p. 56. ' Ad tantae rei speculam.' Oud. — 4 Ed. Bas. pr. nuntiare. Vulc. Ed.
sec. nuntiarit. Id.— 5 Flor. crehra, male. Elmenh. — 6 Oxon. ducanl. Inno-
vandi prurigine tacti liinc conjicerent ductant. Oud. — 7 Sero q, sedulo t. Jam
vulgatam lectionem ajque bene ferendam censeo, sero q. serio t. Eadem paro-
nomasia lib. V. ' Tanien memineris raece seriaB monitionis, cum coeperis sero
poenitere.' Cole. Vulgo, s. q. serio t. Elmenh.— 8 Ridicule Pal. Fux. Pith.
Guelf. D'Orvill. Coll. Voss. cubile, scil. e crebra permutatione rwu b et v. Oud.
NOTiE
" Ad extremas incitas'] Ad ultimam Sole jam sub vespere, Ageret juven-
egestatera. Nonius : ' Incita dicitur cas cum domum pastor suas, Suam
egestas.' relinquens, me luinabat ut suam.'
" Minantes'] Non a 'rainari,' sed a Noster, lib. vir. * Pecua comminan-
' minare,' quod est, agere, et ante se tes.' Hinc Gallicum mencr.
pellere, greges puta, aut jumenta. p Auxilium civile'] Implorando sci-
Festus : ' Agasonea equoa agentes, licet opem Cajsaris, ad quern Texati
id est, minantes.' Et paulo post: confugiebant. Formulae ejusmodi
* Agere modo significat, ante se pel- iraplorationis erant : Provoco ad Cee-
lere, id est, minare,' &c. Auson. de saiem : Appello Caesarem : O Caesar,
Myronis vacca : • Necduni caduco te appello : "^H Koro-op, eV t^ tr^ fipi^w?
METAMORPHOSEON LIB. II [. 239
interposito venerabilis 9 Principis nomine, tot gerumnis me
liberare. Cum' denique, jam luce clarissima, vicura quem-
piam fiequentem et nundinis celebrem '' piEeteriremus, inter
ipsas turbelas "■ ' Grtecorum genuino ^ sermone nomen au-
gustum + Caesaris invocare tentavi : et, O quidem ^ tantum
disertura ac^ validum clamitavi ; reliquum antem Caesaris
nomen enuntiare non potui. Aspernati latrones clamorem
absonum ^ meum, caidentes hinc inde miserum corium, nee
mentem confugere ad prcesidium civile, et eximere me tot miseriis invocato reve-
rendo nomine Impeiatoris. Deniqiie die jam provecto, cum transiremus per qiten-
dam pngum populo abundantem, in quo erat magna hominum frequenlia propter
nundinaa, conatus sum inclamare nativa voce venerandum nomen Casuris in mediis
tumultibus GrcBcorum: et expressi quidem tantum: O durum et forte, at nequivi
proferre reliquum nomen Ceesaris. Pradones, contemto meo clamore absurdo, ferien-
tes undequaque meam miseram pellem, relinquunt earn jam nee aptam quidem cri-
—9 Oxon. Giielf. etEd. Floridi, venerabili. Id.— 1 Edd. Vicent. Jimt. Aid.
Cumque. Dein'mVn]. frequente. \d.— 2 Turbellas. V\\\go, turbulas. De Deo
Socratis (pag. GS3. Ed. Flor.) ' Quae omnes turbellae tempestatesqne prociil
a Deornm ceelestium tranquillitate exulant.' Plaiitus Pseudolo : ' Quo pac-
to et quantas soleani turbellas dare.' Notat Festiis. Colv. Turbulas. Fnx.
turbellas. In Plauto est ' turbelas.' Roald. Turbelas. Rom. et Aldus, tttr-
bidas. Elmenh. — 3 Gemino. Facile apparet, scribendum ex Fulv. gemiiiw.
Wowerius. Ms. genuino. Sic lib. ix. pag. 164. ' Gallina clamore genuino
velut ovum parere gestiens personabat.' Sciopp. in Symb. Genuino. Sic
recte Venetus et Fulvii liber. Alii, gemino s. inepte. Elmenh. Correxit ita
jam olim cumSchikerado Beroaldus, ediditque, nti et Pliilomathes Pisanus
in Ed. Junt. post. 0«d.— 4 Male quidam, Aiigusti. Augusta Majestas Impp.
Dioclet. et Maximian. I. iv. c. de jure Fisci. Colv. In Ms. Pithreano ^m-
gusti scribitur. Profecto male. Ovid. Fast. lib. v. 567. ' Spectat et Aii-
gusto pra?textum nomine templum, Et visum, lecto Caesare, niajus opus.'
Vide seqq. Oud.—5 D'Orv. Fux. Oxon. et. Id.— 6 D'Orv. obsonum. Id.—
NOTyE
ola wdTxo)! O Caesar, in tua pace nirent mercandi vendendique causa ;
qualia patior! ut habet Arrianus in eumque nefastum, no, si liceret cum
Epictetiim, lib. iii. cap. 32. Vcl populo agi, iuterpellarentur nundi-
simpliciter, O Caesar ! Tantus vero natores.'
habebatur lionor Imperatoris nomini, ' Turb. [turbulas'\ Sic lege ex Al-
ut ipso invocato supersederetur judi- dina Editionc, non, turbelas. Sic lib.
ciis suppliciisque, et res ejus vel de- iv. ' Populi circumiluentis turbulis
legatorumabipso Judicumcognitioni immisceor.' Turbela sunt perturba-
reservaretur. tiones. Plant. Pseudolo : * Quantas
1 Nundinis celebrem} ' Nundinas,' soleam turbelas dare.'
inquit Festus, ' feriarnm diem e?:se " Et, O quidem, ijf.] Nempo cia-
vohiernut antiqui, ut ruslici convc- mare volebat : O Caesar'
240 APULEll
cribris ^ jam idoneum * relinquunt. Scd tandem mihi ino-
pinatam salutem Jupiter ille" tribuit. Nam, cum et multas
villulas et casas amplas praeteriremus, hortulum^ qiiendam
piospexi satis amoenum ; in quo, praster ceteras ^ <rratas
herbulas, rosae virgines ' '■'' matutino rove fluebant/ His
inhians, spe ' salutis alaccr ac lastus, propius accessi.
Dumque jam labiis undantibus " afFecto, consilium me
subit longe salubrius : ne, si rursum asino remoto prodi-
rera in Lucium, evidens'^ exitium inter manus latronum
ofFenderem, vel artis magicas suspicione,^ vel indicii*^ f'u-
turi criminatione. Tunc igitur a rosis, et quidem neces-
bris fiwiendis. Sed tandem ille Jupiter obtiilit mihi subsidium inexpectatum. Duin
enhn pratergredimur multa prtediola et magnas dotnos, vidi e minus (/uendam hor-
tuliim vulde gratuin, in quo prceler reliquas amwnas planlas rosce intucta; madebant
rore matutino. Appctens has, et erectus spe saluti's, atque hilaris, accessi propius.
Et, dum gestio eas carpere labris prurientibus, cogitatio multo magis salutaris mihi
venit in mentem, ne, si iterum reciperem formam Lncii, exuta asinina, reperirem
cerlam morteminter manus pradomim ; qui vel suspicarentur me MagicE, vel time-
rent ne proderem ipsos mea delatiune. Igitur, turn abstinui a rosis, et neces-
7 Ms. crebris, Colv. Vide Piic, et Ber. Reliquerunt Pal. Oud.—S D'Orv.
liic et semper ortulum, ut .solet nbivis scribi ea vox. Quod quis est qui igno-
let ? Id. — 9 Get. lihrarii culpa, ut puto, elapsa est Editione Fioiidi. Pro
•seq. in Palat. est g'as. Id. — 1 Bert. r. margines, inepte. Pervigilium Vene-
ris : ' Ipsa jiissit mane tuas virgines nubant rosae.' Libanius Sophista Pro-
gymnas. in Encomio Veris pag. 177. Achilles Tatius lib. ii. Elmenh. Sic e
contra ' rosam anuni ' dixit Auson. Eidyll. vi. ' faniam anum ' Catull. ' Et,
qui sit, fama loquetur anus.' ' Chartaui virginem ' Martial, lib. i. Ep. 19.
€7. quam Ulpianus ' puram.' Brant. Vide et Beroald. et Hudson, ad Jo-
seph, lib. I. Ant. cap. 1. ■KapQivos'yr\, terra intacta, sen 'virgo,' ut est apud
alios. Imnio proprium cuidaui ro^as est nomen ' Virgo.' Vide III. Bonhier.
ad Pervig. Ven. pag. 185. Oud.—2 Florehant. Magis est, ut probein Basi-
leenseni ■iCY\'ptnra.m,fiuebant. Colviiis. Fluebant. Florehant Aid. Roald. Rom.
et Aldus, florehant. Elmenh. — 3 Et spe. Th et delet Flor. Elmenh. Uncis
hinc dein inchisum est. Recte. Vide ad lib. iii. pag. 45. Oud. — 4 Flor. i«
ev. Elmenh. Male. Offcndere exitium dicitur quasi, invenire exitium, oc-
curiere exitio, et reperire vitae finem, ut alibi loquitur Auctor. Passim sic
' off'endere in via.' Oud. — 5 Pith, suspectione, ex crebra harum vocum varia-
tione. Vide ad lib. x. pag. 215. Id. — 6 Indicii. Fux. judicii. Roald. Ms.
indicii furti crimin. Sciopp. in Symb. Judicii. Pal. indicii. Elmenh. B. ind.
NOTyE
' Nee cribris jam idoneum] Quia ni- " Rosce virgines] Intactse, et cali-
niis lacerum et perforatum. culis nondum omnino patentibus.
" Jupiter ille] Einphaticum est ^ Labiis undantibus] Id est, unda-
' ille.' Quasi dioas: Ille Jupiter, qui rum instar sinuautibus, ut sclent, ex
cuncta curat ; ille qui miseros respi- appetentia.
cit, &c.
METAMORPHOSEON LIB. III. 241
sario,7 temperavi : ct, casum prassentem tolerans, in asini
faciem^ freena rodebara.^y
sario qiiidem, et f evens prceseniem fortiinam, mandeham frcenos meos sub forma
asini.
furti crimiii. Vatenn. — 7 4 r. 7. »icf. perperam Ms. Pal. Edd. Elmenh. Scriv.
Pric. Flor. Adi ad p. 60. ' CoroUis r. et qiiidem recentibus.' Oitd. — 8 B. M.
in as. specie. Piitean. — 9 Fcena rodebannts. Periculosa dubio piociil conjectnra,
inaxime si desint codices antiqui, qtionim vestigiis nitare. Venim cnimvero
perniittendum nonminqnani, iiervos ingenii experiamiir, siciibi ant liiiiica
scriptonim oralio, ant luxata sententia appareat. Quam opinioneni nieani
videbo si probaturiis sis; deinceps lias conjecturas in prajcedenlem Apuleii
locnm consideiandas tibi relinquani : in asini faciein fcena ut inus rndcbam, vel,
in asini faciem foena Lucius rodebani. Facere eo videtiir, qnod legitnr piinci-
pio lib. seqnentis : ' Nee me cum asino, vei eqiio meo compascuns ccetus at-
tineie potuit, adliiic insolitum alioquin prandere Coennm.' Illnd ex libris
liisce palani est, Auctorem ipsum, in forma asini, veteiis Lncii sui oppido
frequenter lecordatnm, tnm nulla de re magis conquestuni,quam quod errore
Fotidis in asinuni transformatns esset, cum canes rapinis sat laulis inescari,
aut coenaium reliquiis distendi videret. Sleivech. Rodebamus. Idem Beci-
chemus e v. c. rodcbam. Co\v. in Add. Recitat Becichemus e Mss. rodebam,
non inepte, mea sententia, si niodo antecedens verbum refinxerimns, frenum
arrodebutn. Frnstrati desiderio sclent obvinm quodque impetere. Idem fa-
ciunt irati. Sane foenuni non esitasse (et cur roderet, nisi contrnncandi
causa r) indc constat, quod statim libro quarto affirmet, ' insuetiim prandere
foennm.' Immo etiam turn viride fastidiebat gramen : ideoqiie ad olera
abiit. Denique in itinere adluic erant latrones, nee quieverunt prius,qnam
totam nocteni et medium confecissent diem. Ne autem quis frenum ex ferro
tantum cogitet, audiat Lexicon vetus, sub titulo, de Pellibus : ' Frenum :
XaK^vdpiov :' item Isidorum lib. xx. Originnm cap. 16. ' Frena dicta, quod
equos fremere cogant, vel lioc qui frendant, id est, imprimaut dentibus ct
obmordeant : nnde et nefrendes dicti adhnc lactantes porculi, quod nondum
aliquid frendant, id est, comminuant dentibus.' Tantum qua>.stio est, nnm
asinis imponantur freua. Capistro alligari satis constat, utique si quando
inscendebantur. Grut. Susp. 1. vi. 2. Fux. rodebam. Roaldus. Fana rode-
bam. Grut. frenum arrodebam. In vnlgatis est, fcena rodebamus. Forte, foe-
num rodebam usque. Elmenliorstius. B.M. frena rodebamus. Adjuvat lectio-
nem eadem pagina Apuleius. Pulean.
aOTJE
y Frcena rodebam'] Sic lege, non pborice etiam * fraenum rodere' di-
fcena. Erat enim adhuc in iiinere, citnr, qui, quod auimo ingratnm est,
necduni ad diversorium pervencrat, palienter ferre et mnssitare cogitur.
ubi fcenum ei apponeretiir. Meta- Quod faciebat tunc noster Lucius.
Dclpli. el Vur. Clus. Apul,
APULEII MAD^iURENSIS
ETAMORPHOSEON
LIBER IV.
[63] JjjEM ferme" circa medium,' cum jam flagrantia Solis
caleret/ in pago qiiodam apud notos ac familiares' latroni-
bus senes devertimus. Sic enim primus ''^ aditiis, et sermo ^
prolixus, et oscula mutua, quamvis asino,*^ sentire prajsta-
bant,7 Nam et rebus eos quibusdam^ dorso meo deprom-
tis munerabantur ; et secretis gannitibus, quod esseiit
latrocinio partae,^ videbantur indicare. Jamque nos, omni
sarcina levigatos/ in pratum proxiiuum passim libero pas-
Fere circa meridiem, cum jam cuncta flagrarent ardore solis, defleclimus in
quendam vicum ad senes amicos et neecssarios prcedonum : primus enim congressus,
longum colloquium, ct suavia reciproca dubant ut hoc pcrsentiscerem, tameisi essem
asinus. Nam dahant eis muneri qucedam desumta ex meo tergo ; et insusurratis
rerhis in nurcm videbantur declarare ea esse acquisita pradalione. Et dimiserunt
nosjum levatos omni onere in proximum pratum, ut ibi pusceremur suluti. Neque
1 Guelf. D. circa med. f. Ond. — 2 Scripta lectio, cnlerent. Colvins. —
3 Th famiUarcs male abest a Pal. Lib. ix. ' Ad qnempiani sibi divertit fasui-
liareiii.' Elmenh. — 4 Flor. et Ed. Viceiit. primos, Ond. — 5 Bas. pr. suno prol.
Id.— 6 Q.ns. eadem. Al. q. ut asino. Colv. — 7 Perstabant AU\. Rould. Aldus,
prtEStant. Elmenh. Et Jnnt. pr. 0«d.— 8 Melius qnod in Ms. est : eorumquos-
dam Sciopp. in Symb. — 9 Radcm, parti. Colvins. Ooli. Yoss. quid. In Paia^ano
miic, q. e. latrocinio principes. Ond. — 1 Vulcrata script ma, levatos. Supra
li!). I. ' Simnl jngi, quod insnrgimus, asperitudinem fabularnm lepidajucnii-
ditas levigabit.' Colv. Levatos, Fnx. lerigatos. Roaldus. Levigatos. Rom.
Bert, et Aldus, levatos, male. Lib. i. ' F. 1. j. levigaliit.' Elmenh.— 2 Par.
l<i OTJE
» Diem ferme, Sfc] Totus fere liic ceptis lis, quae de Psyche habentur
liber ex Luciano descriptus est, ex- sub finem.
APULEII METAMORPHOSEON LIB. IV. 243
tui - tradiderc: nee me euni asino vel equo meo ^ compas-
cuus coetus + ^ attincre potuit, adlinc insolitum aiioquin >
prandere ioeniim. Sed plane pone shibulum prospectum
hortulum jam fame pcrditus fidenter invado : et, quamvis
crudis oleribus, affatim tamen ventieni sagino. Deosque
comprecatus ^ omncs, cuncta prospectabam loca, sicubi
forte conterminis in hortulis ^ candens "^ reperirem rosari-
um. Nam ^ et ipsa solitudo jam mihi bonam fiduciam tri-
buebat, si devius et fnUetis absconditus, sumto vemedio,
de juraenti quadrupedis incurvo gradu rursum erectus,'' in
socictas pascendi potuH me detinere cum nsino, vel cum equo meo, quippe qui nun-
ditin assutvemiii tesci fano. Seil, cum jam emorerer fame, audacter irrumpo in
hortulum quern videram posl cquile: et cnpiose impleo alvum meam oleribus tametsi
incoctis. Et, invoealis omnibus Diis, inspiciebam loca singula, nuncubi forte offen-
derem aliquod roselum micans in Iwrtis cicinis. Ijisa enim solitudo jam mild daliat
spem lion levem, si, semolus a via et abditus arbustis, a'<sumto medicamine erigerer
in pedes nemine vidente, demio reformat us in rectum Iwminem ex gressu prono
pascui. Ond. — 3 Reg. Fiix. modo. Id. — 4 Qiiidam e vulgatis, locus. Conji-
cicbam, dims. Siqnideni Lucianiis : Kai toTs KTrii/ecriu rijxlv irapi^oKov icpidlSia.
Kal ol fiev ripicniov. iyw de iTre'.uoou fnv kukws. aW\ e^eiSv; ov Trciirore KpiBas oiix^s
7ipi(jr7)Kiiv, K.T.X. Colv. Maliiu cnin Bertino, hortus. Sciopp. in Symb. et
lib. III. Snap. cap. 22. Bert, hortus. ^'iilgo : dims. Vide Griit. Siisp. lib. i.
cap. 1. Elmenh. — 5 Non est alioquin in Bertino. Elmcnh. Neqiie in Oxon.
scd male. pag. 64. 'Sapienter alioquin.' Vide me ad lib. ir. pag. 20. ' Anxins
alioquin :' ubi et a Bertino exulabat. Non bene etiani Edd. Colv. Vnlc.
Wow. alioqui. Vide ad Suft. Tib. cap. 70. Oud. — G D'Orv. precatus, sine voce
omnes vel omnis, ut est in Edd. Vic. Jiuit. pr. Aid. Id. — 7 In locis. Scriptus
liber, in hortulis. Colvins. B. IM. in hortulis. Piitean. Immo Ms. Lips, dat
lucis: nti pro altero Colvins supposnit, eumqne seqq. Bas. tert. et Vnlc. neg-
ligenter. OrtuUs Pal. et Mss. reriqni, qiiod restitiii. Oud. — 8 Nam desidera-
ttir in Ed. Bas. pr. Copula prave non conspicilur in Ed. Flor. et a D'Orvill.
male abest ipsa. Id. — D Refectus. Malini Icgere : r. rectus, vol sic : r. ereclus.
Ovidius I. Metaniorph. ' Os liomini sublime dedit, coelumqne tiuri Jussit,
et erectos ad sidera toUere vultns.' Cur autem soli hoinini Dens statiim
snbliniem tribuerit, et erectnm, ceteris aniiiialibus depressum, corpore tolo
NOT^
^ Compascuus ccetus'] Alii legnnt, communi pascuo simnl pasccbantur ;
hortus : alii repoiiunt, locus: alii, cibus, quorum sociotatc (cujus tauipn magna
et intelligunt commune pascuum, in siepe illecebra est) non potuit novus
<|uocuivis licet pccora pascerc; quod noster Asiniis ad pascenduni reti-
non abnuo. Sed nihil niutare ne- neri.
cesse est. ' Compascuus coitus' hie *• Candens reperirem rosarium] ' Can-
cst, ccetus com()asccns ; nenipe ille dens' non, albican.s, taiitum signifi-
alter asiiius, el equns Apulcii, atque cat, sed etiani, igneo calore micans.
alia fortasse jumenta, qua: in illo Sic ferrum ' cauilens ' dicitur, (piod
244 APULEII
hominem inspcctantc • nullo resurgerem. Ergo igitur/'
cum in * isto cogitationis salo fluctuarem,^ ^ aliquanto lon-
gius video frondosi nemoiis convallem umbrosam ; ^ [G4]
cujus^ inter varias herbulas etlaetissima virela/ fulgentium
rosarum minius color ^ renidebat.^ Jaraquc, apud mea
asi7ii quadriipedis. Cum igitur jactarer cbsIu liujiis cogitatmiis, conspicor paulo
longius vallem obumbratam foliosa sijlcula; inter citjns rurius planlas et amcenissima
viridaria color riibicundus nitentium rosarum rcfulgcbai. Jamque apud meum
in Illinium project©, eleganter et acute disputat Lactantins Firmianus lib. de
Opificio Dei cap. 8. Stewech, Eredus Bas. i. Beioaldi et Rom. refectus.
Colvius. \enet. 1-efectus. Eliiienli. — 1 Oxon. respeclaiUe. Ond.— 2 Abest i«
ab Oxon. Id. — 3 Bertin. inverse ordiiie legit : c.i. i.ftuctMtlionis s.cogitarem.
Elmenh. Ineptissime. Vide hie Pric. et Comni. ad Virg. JEn. iv. 5G-1.
* Iraiuiu fluctuat sestu :' et ad lib. ix. p. 189. ' Miioque mentis salo et co-
gitationum dissensione :' ut et ad 1. x. p. 213. Comment, ad Sil. lib. ix. 527.
ad Sueton. Claud, c. 4. ' Ne semper fluctnemur." Oud. — 4 Eleganter, et,
ut opinor, vere in D'Orvill. Cod. legitur cui. Vide ad lib. ii. p. 26. Dra-
kenb. Indie. Li v. v. ' Dativus.' Id. — 5 Aldus, lutissima. Blale. Flor. et
Rom. virecta. Elmenh. Latixsima quoque in Edd. Junt. e crebra corruptione.
Oud. — 6 Niveuse. renitehat. Vulgares, rnine«s, seu minius color renitebut. Scrip-
tam lectionem veram facit, quod praecessit : ' Sicubi forte contcrminis in
locis candens reperirem rosarium.' Colv. I^iceus nitor renitebat. Atteuto
lectori suspectum habeatur, necessum est. De his siquidem iisdeni rosis sic
niox loquitur : ' Hte arbores in lauri facieni prolixe foliataB pariunt in mo-
dum floris inodori porrectos caliculos niodice punicantes.' Si punicantes,
ergo non erant niveau : quare scribatur mea atictoritate, quam luiUus deinde
defiigiam, minius nitor renidebat. Et qua;so, parce, qiiisquis es. Nam scrip-
tam lectionem non confirmat, quod praecessit : ' Deosque comprecatus omnes,
cuncta prospectabam loca; sicubi forte coiiterminis in locis candens reperi-
rem rosarium :' quouiam et carbones dicnntur candeutes ; cum tamen non
eis color albus. Quiu noster Lucius audiatur, patiocinans meas senteutiae,
L IX. ' Denionstrat ei novitate nimia candeutes solidos aureos:' quo quid
NOT^
est ignitum. respiciens ad vulgatum usum, quo ba;
d Ergo igitur] Abundat alterum, duae voces promiscne usurpantiir,
quod saepe apud hunc Auctoiem re- quam ad strictam earum significatio-
perias. nem.
* Cum in isto cogitationis salo flue- s Minius [Mineus'] color'] Reponunt
tuarem] Simili metaphora in De Deo quidain niveus. Nihil mutandum.
Socratis dixit: ' Motu cordis et salo Mineus color, est color minii ; dicitur
mentis ad omnes cogitationum eestus et minius; utrumque, a niinio, quod
fluctuare.' est pretiosissima rubrica, Graccis
*" Co?iraZie/n jtmtrosam] Festus :' Con- fxiXros. Eriiitur ex fodinis. Hnjus
vallis est planities ex omni parte praeparationem vide apud Plin. lib.
compreheiisa niontibus, collibnsvc, xxxiii. cap. 7. et Vitruvium lib. vii.
Vallis duobus lateribus inclusa pla- capp. 8. et 9.
nities.' Verti tamen ' vallem ;' niagis
METAMORPHOSEON LIB. IV. 245
non iisqucqnaque ferina praecordia, Veneris et Gratiarura
luciim^ ^ ilium arbitrabar : ciijiis inter opaca secreta floris
genialis ' regius ^ nitor relucebat. Tunc, invocato hilaro
atque prospero Eventu,*" cursu me concito 9 proripio,' ut ^
hercule ipse sentirem non asinum me, verum etiam equuni
curulera 'nimia' velocitate refectum. Sed agilis atque
preeclarus ille conatus Fortunae mese scaevitatem '^ ante-
ire ^ non potuit. Jam enim loco proximus,^ non illas
pectus, non omni ex parte brulinn, pntabam ncmus illttd esse sacrum Venen et Gra-
tiis: inter cujus umbi-osos recessus regalis splendor Jioris jucundi refuJgeret, Tunc,
iyivocato lato ac secundo Eventu, conjicio me in pedes velocissimo cursu, udeo ut
ipse putarcm me non esse asinum, sed etiam 7nututum esse nimia fcstinatione in
equum pernicissimum. Sed ille alacer atque eg-regius nisus nequivit pravenire
malignilatem meifati. Cum enim accessissem ad ilium locum, non video rosas illas
velit,patet ex adjiinctis: ' Exhorruit INIirmex iiiaiiditum faciniis, et occliisis
aiiribus effiigit protinus : iiec anri tanien splendor flamineiis ociilis ipsiiis
exirc potuit.' Ergo ' splendor flamineus,' idem quod ' candens," idem quod
lioc loco minius. Gruterus. Mineus color. Ita Rom. Aid. et Venet.
Flor. et Vulc. niveus color. Vide Grut. Suspic. lib. vii. cap. 2.
Elmenh. — 7 In Flor. uno est, Veneri etiam gratum I. Elnienhorstius. Edd.
Ber. Bas. pr. locum de more. Oud.—S An ob puniceum colorem regalibus
vestibus propriimi ? Non displieet niihi cgregius, quod et subodoratus est
Heinsius. Id. — 9 Berlin, perconcito. Modius malebat, percito. Sciopp. in
Sj'mb. Elmenh. Placuit decomposituni Scioppio in Snsp. lib. iii. 22. et viro
docto in Misc. Observ. vol. ii. p. 392. nt per augeat significationem. IMihi
potius natuui videtiir ex varia lectione percito. Quod saepissime iisu venit.
'Concito gradu' frequens est Appuleio, ut aliis. Vide Indicem. Oud.—
1 Guelt". Pal. et Ed. Vic. proprio, vel propio. Correxit bine Beroaldus. Id.
— 2 Keg. Fux. e<. Id. — 3 D'Orv. inea. Prave. 'Nimius' sexcenties Appu-
leio niliil notat nisi, quam maximus, nt videbimus ad lib. v. p. 102. In
Guelf. Palat. ni felicitate. Id. — 4 Scevitatem. Ms, severilatem, Emendabam,
scavilatem. Colvius. Scavit. Flor. F. me scavitate. Elmenh. De more stc-
ritatim Oxon. et alii cum Edd. ante Colv. Sed severitatem habent quoque
Reg. lux. et IJ'Orv. At ]>eroaIdus in Notis jam scavitatem, nt est el in Pi-
tiucano, et aliis. Oud. — .5 Idem liber cnm Aldo, anterire. Colv.— fl Pricaeus
nvdWfil proximans, ut saepe (luidem apud Nostrum, sed non ei id perpetuum.
NOTyE
'' Veneris et (iratiarumlHcum'\ Rosa in Capitolio fuisse Praxitelis mann
enim Veneri sacra est. rcfert Plinius, lib. xxxv. cap. G.
' Floris genialis] Rosac, quat^ flos est Hie unus est ex duodecim Diis Con-
Venerius et amatorius. senlibus, a (pioriun invocatioiie M.
■< Hilaro atque prospero Eventu] Bo- Varro libros suos de Agricultura an-
num Eventnm fecere Denm antiqui, spicatur.
(jni.-in invocabant, nt ea sibi prospere ' Equum curulem] Pernicem ; qna-
cvenirciit, qua- siiscepissent. Hnjiis, les, (pii in certamine ciiruli in Circo
sicut et Bonaj Forlunic, simulacrum currus trahebant.
246 APULEll
I'osas teneras etamoenas, niadidas divini roris^ ct nectaris,
quas rubi fclices etbeatae spinas^ generant, ac+ iie convallem
quidem usqiiam,^ nisi tantura ripae fluvialis marginem
densis arboribus septam video. Ifae' arbores, in lauri
faciem prolix e Ibiiata?, pariunt in modum floris odori ^ '"
porrectos caliculos modice punicantes: quos equidem
fragrantes, minirae lurestii vocabulo ' viilgus indoctum
recenieset gratas, stilUmtes rare divino et ambrosia, quas fortunuti dtimi et spincE
fclices procreant ; uc ne rullem quidem iisquam conspicor, nisi sulum oram Jlumincce
ripcB viunitam ciibris arboribus. Htc arbores habent folia obUmga instar lauri, ct
procreant caliculos in morem floris odore curentis protensos el subrubros: quos
tamen olentes plebs imperila vocat rosus laureas, nomine nequaquam rusticano, ct
Nam lib. i. pag. 20. et li. 1. p. seq. * Moi ti proxinins.' Ond. — 7 Viilgo, m.
divinis gnttis roris. Colviiis. Rom. et Veiift. dirinis gidtis. Eliiicnii.— 8 Rubi
fclices, bcatce sp. Facile mutaveiimus : rubi felicis beatce sp. Hed non id pec-
tori placitmii i)ii-o. Suspicor poti\is, beatce apince, additameiitiim esse siibtilis
eKscriptoris, qui iiiterpielari voliierit, (luidiiatn essent rubi felices. Erfjo,
exciilceiitiir male inciilcata. Grid. Susp. lib. vii. 4. Beata; spina;. Recte
liaec verba Gnitenis iudiicit. Elmcnh. Rectius tacite edidit. Elmenhor.^t.
cum seqq. et b. sp. Scilicet auctoiiiate Codd. Horent. quibus accedunt
D'Oivill. Par. Qiiarc copulam retiuui. Possent tauien et per appositionein
capi, nt initio lib. i. ' Hymettos Altica, cVc. glebae felices.' Oud. — t Fux.
Guelf. Edd. Vicent. Junt. Aid. Colv. Vide. U o\v. at. Id. — 9 Usque jam.
Scriptum in veteri libro, WS7. hego, usqiiam, Colvius. Usquam. \u\go, usque
jam. Elmenli. Uspiam lego. Brant. Usquam in Mss. O. et jam in Ed.
Junt. post, (juod bene secuti sunt Scriv. Pric. i*\:c. Pro nisi in Bert. ubi.
Oud. — 1 Venelus, Ha;c. Arcbaismus, fLec jiro lice. Sic semper Pbiutus.
Curculione : ' Nam illajcce catapultae ad me crebro commeant.' INlostella-
ria : ' Madent in corde parietes : periere luvc oppido a^des.' Persa : 'Quid
istacc narrant ? To. Percunctare ex ipsis.' Repone ex vetcribus editionibus
Mena-cbmis : ' Ita ista-c solent, (jusp, viros subservire Sibi postulant, dote
fretae, feroces :' et Rudente : ' Sed bd'c paupcres sunt inopesque puellag.'
Notat lioc idem alibi ad Terenlium Donatus. Colv. Vide me ad Caesarem
luultis locis. Edd. (|dd. Hcie. In Mss. iioniiuUis Hee. Oud. — 2 Inodori. Ms.
odori. In Qod(im,fraglantis. Colvius. Fnx. odori. Roaldus. Flor. /. odori.
Videtur in modum abundare. Elmcnh. Vide u)OX. Oud. — 3 Viliosa in bis est
inter|)unclio. Alia lacies s\irget ct inopina seuleutia, si quis meo coiisilio
distinxerit : quos equidem, fragrantis minime, rurestri v. vulg. ind. S;c. Certe
NOT.E
"' In 7nodumJioris od. [inodori] Non inodori porrectos caliculos modice pimi-
omuino sanus videtur liic locus. Tol- canies, quos nequicquam fragrantes, Sfc.
lendum rh in modum quidam txisti- piano et idoneo sensu. Hee enim
inant : at repugnat, quod mox sub- rosy laurcic aut nihil, aut certe per-
jungilur, ' quos equidem fragraules.' parum habent odoris, idque minime
lis libenter accederem, si quid ir. his gratum. Sed nihil ausus meo iMarle
postremis verbis liceret immutare, hie immutare ; satis habui scriptam
et, loco equidem, substituere nequic- lectionem in interpretatione, nt po-
quam. Fieret euim : pariunt Jloris tui, cxprimere, et meam liic iiidicare
METAMORPHOSEON LIB. IV. 247
rosas laureas + appellant ; " quavumque cuncto pecori
cibus letalis est.° Talibus fatis ^ implicitus, etiam ipsam'^
Salutem recusans, sponte illud venenum rosarium sumere ^
gestiebam. Sed, duni cunctanter accedo decerpere/ ju-
venis quidam, ut mihi videbatur, hortulanus,^ cujus omnia
prorsus olera vastaveram, tanto damno cognito, cum gran-
di baciilo furens ' decuriit ; aneptumque ^ me totum '
plagis obtundit adusque vita? ipsius periculum : nisi tan-
dem sapienter alioquin ■*■ ipse mihi tulissem auxiliura.
Nam kunbis elevatis in altum, pedum posteriorum^ calcibus
jactatis in eum crebriter, jam mulcato graviter atque jacente
contra proclive [65] montis ^ attigui fuga me liberavi. Sed
quanim esus est morlifer pecorihus omnibus. Ego iuipcdilus hiijusmndi angustiis
fortunie, respuens etium vilam ipsiim, cupiebam nltro comedere illtis rosas venetiatus,
Sed interim, dum lente accedo carpturus ex ipais, quidam adolescens, alitor, ut
mihi videbatur, cujus omnia aleia plane diripueram, animadiersa tam graci jac-
tura,uccurrit furibundiis cum crasso fuste ; meque appriluusum totum contundit
iclibus, adeo ut essem in discvimine ipsius vitce : nisi egomet aliunde mild prudenter
subtenissem. Lumbis enim elalis in sublime, impaclis scepius in eum calcibus paste-
riorum pedum, ipsoque pessime ujjfccto et prostrato contra clivum proximi montis,
inodoros fiiisse hos flores, vel (\nx proxinie praecednnt evincant. Grut, d. I.
— 4 III Florent. scribitiir, r. /tfi(re(js /anj; a\. jani. Oud. — 5 Idem Ms. /acfjs.
Colviiis. D'Oi V. implicito. Oud. — 6 Lips. Coll. Edd. Juiit. Aid. et ipsam. F.
et jam ips. Id. — 7 Pitli. summe. Id. — 8 Dlceretiir hoc, ut ' eo visere,' et si-
iiiilla. Sed vir doctiis niaigiiii Ed. Colv. alievit : iff. derepente juv. Id. —
y D'Orv. ortolanus. Idem. — 1 Ed. Bas. pr. jurans. Fiix. furiens. Idem. —
2 Adr. Uiirsus Pitli. Edd. ad Bas. pr. uscpie male, abrepiunique, al. arr. Vide
ad 1. Ill, pag.53. Id. — 3 To^um perpeiam desideiatur in Ms. D'Orvill. lib.
Aii.pag. il.5. ' Totum me rompilabat :' et sanpissinie. Id. — 4 ^/w'yitm deest
lierlin. Vide ad pag. 02. Id. — 5 Posteiioribus. Suiitne ergo pedum et prio-
res calces ? Lege posteriorum cum niembianis D'Oivillianis. Lil». vi. p. 127.
' Iiicussis in earn posteriorum pedum calcibus.' Id. — G Manuscr. Fulv. »(u/c-
tatumg. a.jacentem contra prucliiium m. Sciopp. in Synib. Wow. Bert, multa-
NOTiE
conjcctiiram. ' Rliododendros ne nonicn quidcni
" Rosas laureas appellanf] Arborem apud nos invenit Latinum : Uhodo-
lianc ayplav Sd(j>vr]v appel^t liic Lu- dapliiien vocant, aut Neritim. Mi-
ciaiuis. Ftliododiiidron et Rliodo- rum folia ejus quadrupedum vcne-
daplinen et Neiium IMinius. num esse, homiiii vero contra ser-
" Quarumque cuncto pecori cihvs le- pentes pr;csidiuni, ruta addita e vino
(u/is est] Idem liabet Lucianus : Kawii/ pota. Pecus etiam, et caprae, si
HpuTToi' 6i/(f rovTo iravTl Kal'lniTtf). Pes- a(|uam biberint, in (|ua folia ca ma-
simus iiic est cibus asiiio onmi et dueiint, niori dicuutiir.'
c(]uo. Idem Plin. lib. xxiv. cap. 1 1.
248 APULEII
illico mulicr quacpiam, uxor ejus scilicet, simul eum pro-
stratum et scmianimem ex edito ^ despexit, uhilabili ^ cum
plaugore ad eum statim^ prosilit, utsui ' videlicet misera-
tione mihi praesens crearet^ exitium. Cuncti enimpagani,
fletibus ejus exciti, statim conclamant canes, atque ad me
laniandum rabie perciti ferrent impetum,' passim cohortan-
tur.+ Tunc igitur procul dubio jam raorti proximus, cum
viderem canes et modo magnos, et numero ^ multos, et
ursis ac leonibus ad compugnandum ^ idoneos, in me 7
convocatos exasperari ; e re nata ^ capto consilio, fugam
desino,^ ac me retrorsus celeri gradu rursus ' in stabulum,
quo deverteramus/ recipio. At illi,' canibus jam aegre +
cohibitis, arreptum me, loro quam valido ad ansulam^
proripiii me fugiendo. Sed statim querdam mulier, conjux nempe illins, ubi e tU'
mulo conspicata est eumjacentem ct semiinortuum, provolat repent e ad ipsum cum
planctu et ululatu, id nempe miser icordia sui accerseret mihi perniciem inevitubilem.
Omnes enim ruslici, evocati ejulatibus illius, illico clamoribus cient canes suos, et
iindique incitnnt, ut acti furore irrucrent ud me discerpendum. Ego igitur jam
tunc plane proximus leto, cum cernerem canes statura pragrandes, et numero plu-
rimos, et pares committendcs pugnce cum ursis ac leonibus, congregatos irritari ad-
versus me ; sumto ex tempore consilio, facio finem fugiendi, iterumque retro redeo
reloci gressu ad illud idem diversorium, in quod nos reccperamus. Verum illi
jam difficulter repressis canibus suis apprehendunt me,et alligatumjirmissima cor-
tum g. a.jacentem circap. Elmenli. — 7 D'Orv, erfic<o. Ond. — 8 Ejulabili. Viil-
gati, uhilabili. Colvitis. Ulul. Vulgati, ejul. Elmenb.^ — 9 Reg. Fiix. statim
ad eum. Guelf. prosiluit. Oud. — 1 Pal. seui. Id. — 2 In U'Orvill. crenretur.
Nee male. Id. — 3 M>. atque ad me Ian. r. p. ferre impetum. Scribo: atque ad
me Ian. r. percitos ferre imp. passim coliortc.ntur. Colvitis. Fiix. atque ad me
Ian. Roald. — 4 Fax. coartantur, non tani bene. Roald. Item Oxon. et D'Orv.
Oud. — 5 Canes modo magnos, et numero multos. Deleo piinctiim, adverbii indi-
cem, a mala manu Typographi affictiim. Gmt. Susp. vii. 4. Ms. modo et
tnagtios et n.m. Sciopp. in S3mb. Imnio et modo m. lit est in Mss. Florenl.
Bertin. Pith. Fnx. Guelf. Pal. Oxon. D'Orv. Edd. Junt. post. Wow. Sec.
Ab Edd. leliquis abest primuni et. De lioc polysyndeto dictum jam s;ppiiis,
quod inniimcris locis restitiii. Vide Ind. Not. Liician. hie iroAA.oi re koI ficyd.-
\oi. Oud. — G Ad comp. Idem liber solummodo, comp, Colviiis. — 7 In me ab-
siint a D'Orvill. Cod. Oud.—S Idem, tanta. E re nata Apuleii genninam lo-
cutionem qnis, me tacente, non animadvertat ? Colv. Vide Pric. et Elmenh.
Ind. Tanta nihilominus est in Pal. qnoqiie, Guelf. D'Orv. et Oxon. a m. pr.
In Pith. Edd. Vic. Ber. Col. Bas. pr. ex re n. Vide ad I. ix. p. 180. Oud. —
9 Pal. et Flor. destino. Male. Elmenh. — 1 Edd. aliquot Vett. rursum, quia
praecessit retrorsus, pro quo in Pith, recursus. Oud. — 2 Vulgati, deverteram.
Colv. Male Edd. novitiae, dicerteramus. Ante Colvium deverteram est in om-
nibus contra Msstos, sed deverteramus scribendum, ut supra sajpissinie. Vide
ad 1. I. p. 12. Oud. — 3 Oxon. ulli. Idem.— 4 Flor. et Kom. e re. Elmenh. —
5 Loro me[^Q.:;} adans. dest. Fnx. in sulam. Roald. Sic et Palat. Sed unsula
est stipes vel stipitis annulus iu stabulo, in quod redierat asinus Lucius ultro.
METAMORPHOSEON LIB. IV. 249
qnandam dcstinatum, rursum cacdendo ^ confccissent pro-
lecto ; nisi dolore plagariim alviis arctata, crudisque illis^
oleribus abundans, et lubrico ^ fluxu saucia, firao fistula-
tim 9 cxcusso, quosdam cxtremi liquoris aspergine, alios
putore nidoris foetidiP a meisjam quassis ' scapulis abegis-
set. Nee mora, cum jam in meridiem prono ^ jubare
rursum nos ac ' prascipue me longe gravius onustum pro-
ducunt illi latrones stabulo. Jamque confecta bona parte
itineris, et viae spatio defectus, et sarcinae pondere depres-
sus, ictibusque fustium fatigatus, atque etiam^^ ungulis
extritis jam claudus et titubans, rivulum quendam serpen-
tis leniter aquae propter ^ insistens, subtilem occasionem
feliciter nactus, cogitabam totum memet flexis scite ^ cru-
ribus pronum abjicere;^ certus atque obstinatus, nullis
verberibus ad egrediendum ^ exsurgere : immo [GO] etiam?
rigia ad quendam annuluni nirsiis verier antes interfecissent procvl dubio ; nisi ven-
ter metis coinpressus dolore ictuum, et refcrlus illis crudis oleribus, et ager lubrico
projiuvio, stercore ejecto tanquam per tubuin, removissel uliqnos aspcrsione liquoris
teterrimi a meis humeris jam fraclis, alios vera fcetore putidi odoris. Et, sole jam
inclinato a meridie, continuo illi prcedones iteruni educunt nos ex illo diversorio
graviler oneratos, meque prasertitn multo gravius. Jamque peracta bona parte
vi(B ego et exhaustus longitudine itineris, et oppressus gravitate onermn, et lassatus
percussionibus baculorum, atque etiam attritis ungulis jam claudicans el vacillans,
cum incederem juxta quendam rivulum aqua; jluentis plucide et sinuose, reperta
opportune egregia occasiove, meditabar me totum prosternere in veutrem flexis
sokrter cruribus ; pertinacitcr statuens animo, non consurgere ob quasvis plagas
Vide Lncian. Oud. — 6 Fiix. C7-edo. Idem. — 7 Illis deest Mss. Pal. Oxon.
Giielf. Idem. — 8 Lubr. Ms. Al. lubrio. Colvius. Flexu saucia: Ms. satia.
Sciopp. in Synib. Lubrio Fiix. Oxon. a in. pr. luxu. Oniues ineple. Oud. —
9 Pal. fistulam. Idem. — 1 Oxon. qnassutis. Id. — 2 Id est, devexo, lit
Cicero lo(niitiir. Bert, pleno. Propert. ' Me mediee noctes, me sideia i)lena
jacentem, Frigidaque Eoo nie doiet aiiia jreln.' Quan(|iiam ct istic Scaliger
CX Ms. siio prona Icj^endinn conlendit. Sciopp. in Sijmb. ct Susp. Led. in. 22.
— 3 Et. Idem Ms. af. Colv. .If reposiii fide Mss. Pitli. Fiix. Oxon. D'Orv.
Ed. Jiint. post. In relicpiis et. Oi\i\.— Atque etiam. In D'Oivill. et niodo. Id.
— 5 Sic Palaf. Vnlgo, ;jro;>f. Elmenli.— ^G D'Oiv. sistere. Oud. — 7 Ed. Jnnt.
post, abicre, pro abicere, lit in Fiix. et aliis. Obiccre Pitli. Id. — 8 P|pri{)ue
cusi, ingred. Ms. ingradiundum. Colvius. Eux. ad ingrcdiendum. Ojjtime.
Roald. Lege ex Pal. ingrediendum. Mow. Ingndieiidum. Vlov, ingradiundum,
NOIVE
P Nidoris fatidi] Quanivis 'nidor' tamen snniitiir pro (juovis odoic : ut
stricto sif;iiiricatu sit odor eihonim liic, slercoris.
coctoruni, aut ustrina; fcetor, latins
250 APULKII
paratus non fiisti ' tantum, sed raacha^ra'' perfossus *
occumbere. Kebar enim jam me prorsus exanimatum ac
tlebilem mereri causariam missionem : ' ^ certe latrones
partim impatientia moras, partim studio festinataj* fugae,
dorsi mei sarcinam duobus ceteris jumentis distributuros,
meque in altioris^ vindictas vicem, lupis et vulturiis <^ pros-
dam relicturos. Sed tarn bellum 7 consilium meum pras-
ad exeundum inde ; quinimmo paratus etiam won baculo modo, sed etiam gladio
cadi, et mortem oppetere. Existimabam enim me jam penitus <mhclantcm, et
frnclum lassitttdine, dignum esse, qui dimitterer nomine Uibefuctutce valetudinis :
aut saltern prcedones pariiturus inter duo reliquajumenta onus quod portabam tergo,
tum quod non possent ferre retardalionem, turn quod eiipei'ent fuuere celerius ;
meque pro maxima uU tone relicturos pabulum lupis et vuUuribus. Verumfortuna
Al. cgiediendum. Elmenh. — 9 Etiam non agnoscit D'Orvill. Oud. — 1 Oxon.
male, fuste. Id. — 2 Percussus. Fux. perfossus. Roaldiis. Perfossus. Viilgo,
percussus. Elmenh. — 3 Retinui hie Beroaldinani Icctionem, quamvis vetiis
liber haberet, morli succumbere, pro mer. caus. miss, iit etiam in aiitiqiio Bono-
niensi exeniplari scripto esse testatus fiiit in Annotat. B. Pins. Colv. Me-
reri causa remissionem. Fux. morti succumbere. At Beroaldus \eg\t, causariam
missionem, quod est etiam in libro Aldi. Roald. Rom. et Venet. causa remis-
sionem, male. Vide Indicem. Elmenh. — 4 Fux. destinala. Roaldns. Cod.
Fnlv. deslinata: qiiod minime rejiciendiini. Wower. Mamiscr. destinatce.
Sciopp. in Symb. — 5 Forte : meque majoris. Iinmo nihil forte nuUunduni ob
locum li!). IX. pag. IGO. ' Mulier contunielia ilia, quamvis jiista, tamen
altins coniniota atque exasperata.' Sciopp. in Symb. et Susp. Lect. ill. 22. —
C Vulg. vulturibus. Etiam 1. vi. ' Protinus eum, vulturiis giatissimum pabu-
lum, praeripitabo : ' et lib. x. ' Velut nionstrum ostentumque me obtrun-
catam vnltiuiis opinunn pabulum reddereiit.' Livius lib. xxvii. ' Vultu-
rium tVequenti foro in tabernam devolasse,' restitui-nte doctissiuio Lipsio.
Colv. — 7 B. t. velox. Putean. Mutationis ansam ostendit nobis scriptura
Codd. D'Orvill. Guelf. T. vellum, v pro b, ut sexcenties. Oud. — 8 Bert.
NOT^
1 Macharal Nonien Graecum est: nuntiatnr minus idoneus militiae: ig-
/[i£iX«ipa» sive etianj fxaxaipos, ensis : nominiosa, cum quis propter delic-
quo tamen Latini Scriptores, et ido- tnm sacramento solvitur. Quartani
uei quidem, passim utuntur. addit Lips. lib. v. de Milit. Roman.
■■ Mereri causariam missionem'] Fa- Dialog. 19. nenipe gratiosam, quaj
cete alludit Asinus noster ad militi* per gratiam aut ambitum ab Impera-
nioreni, in qua triplex erat niissio, toribus impetrabatur ; quam tamen
nt patet ex Jurisconsultis ff. de re cognita causa Censores sai-pe re-
luilitari, et de his, qui notantur infa- scindebant. Hinc, quorum valetudo
mia. Nempe honesta, causaria, et infirma esset, causarii dicti viden-
ignominiosa : honesta, quae militiae tur, eo quod causam haberent, ob
tempore inipleto datur: causaria, quam a publicis uiuneribus essent im<
cum quis vilio animi vel corporis re- muoes.
METAMORfHOSEON MB. IV, 251
vertit^ sors deterrima. Namque ille? alius asinus, divi-
nato et antecapto meo cogitatii/ statim ementita ^ lassitu-
dine, cum rebus totis offuuditur: ' jacensque in mortuum'^
non fustibus, non stimulis, ac ne cauda quideni ^ ^ et auii-
bus cruribusque^ undiqueversum elevatis tentavit^ exsur-
gere; quoad ^ tandem posturaas spei' fatigati, secumque
coUocuti, ne tamdin^ mortuo, immo vero ' lapideo asino
servientjs, fugam morarentur, sarcinis ejus mihi equoque
disiiibutis, destricto ^ gladio poplites ejus totos ' ampu-
tant. Ac, paululum a via retractum,^ per altissimum proe-
ceps in vallem proximam ^ etiamnunc ^ spirantcm prtecipi-
pessimaprcEvenit co^itationem adeo praclaram. Ille cniin alter asinus hariolatus
7ntum consilium, et illud prceuccupaiis simulata repeiite lassitudine, prncumbit cum
omnibus, quw gestubat ; stratiisiiue ittstar mortui, neque ictibus haculorum, neque
punctionibus, ac ne cauda quidcm et auribus cruribusque sublatis in omnes partes
conatus est se eri^ere ; donee tandem defasi spei tardivris, et collocuti inter se, ne
tardarent suam fugam, taindiu restantes propter ilium asinum mortuum, immo vero
suxeum, purtiti ejus sarcinas inter me et equum, poplites illius nudato ense abscin-
dunt penitus, ipsumque paululum semutum a via deturbant, adhuc viicntem, per
pravenit. Al. pervertit : male. Elmcnh. — 9 D'Orv. et ille. Oxoii. caret rf
asinvs. Oud. — 1 Palat. non capto mo c. Id. — 2 Ms. mentita. Aid. Ven. Rom.
sementila. Colv. Pal. ;ne«(!<a. Fl. et Bert.se mentita i. Elm. — 3 Effunditur.
Ms. cum aliquot aliis, 0^. Quod repone. Culv. Hert. se c.r. t. effundit. Elm.
— 4 \ nlgo, jacensque in modum mortui. LoqiiendL hoc genus notavi et euo-
davi supra ad lib. ii. Cole. Berl. Rom. et Aid. j. in modum mortui. Vide
Colvium. Elmenh. — 5 Quidem abest a ]Ms. Colo. Item a Kej^io, Fux. Guelf.
Oxon. D"Orvill. Rente idcirco voculuni istam uiicis inclusit Scriverius.
' Ne' pro, ne ((iiidem, Nostro est fre(|uens. Confer notata ad lib. i. pajj. 17.
' Ac ne suffirii-ntem Mipellectilem.' Oud.—(i Copulam non agnoscit D'Or-
vill. Id.^7 Oxon. tentalum. Id.— 8 D'Orv. quod ad. Pith. quo. Ceteruni
inepte in Edd. aliquot Vett. et Ber. est posthumce. Vel hoc excmplo patet
piistuma: spei a.,\\(}<,{.<i\ms, scribendum esse ; ut viri docti nionuerunt diidum.
Id.— [i B. tam imo. Putean. — 1 D'Orvill. caret t^ rero. Oud.— 2 Sic leg.
non dist. Vide ad lib. iii. paj;. A'>. ' Mucrone destricto.' /(/. — 3 Scripius
liber et Venetus, <o(us. Colv. — 4 V\\\. retentum. Kuald, — 5 V lor. proximam.
Id. — G Eliam nunc sp. Sic Mss. et Edd. Vett. usque ad Vulcan, nou eiiam-
XOT.^
• Ac ne Cauda quidem, ifc] Quo mo- est, mortuo atque humato patre na-
do sublevari delapsa jumenta Solent, tus. Hinc ' poslhuma spes ' facete
Lib. VII. ' Cum deberet egrej^ius dicitur spes tardior, ciijiis effec-
aga'-o nianum porrigere, capisiro sus- tns nonnisi post mortem sit conse-
pendere, cauda sublevare,' &c. qucndus. Observa * spei fatigati,' ut
' Hostumcc [posthuma:] spei, ^<;.] Massus aninii,' et simiiia,
' Posthumus,' ut jam monui lib. i.
252 APULEII
tant. Tunc ego miseri commilitonis mei ^ fortunam cogi-
tans, statui jam, dolis abjectis^ et fraudibus, asinum me
bonae frugi dominis exhibere. Nam et secum eos9 ani-
madverteram colloquentes, quod in proximo ' nobis esset
habenda ^ mansio, et totius wise ' finis quieta ; eorumque *
esset sedes ilia et habitatio. Clementi denique trans-
misso clivulo, pervenimus ad locum dcstinatum. Ubi re-
bus totis exsolutis/ atque intus conditis, jam pondere
liberatus, lassitudinera, vice lavacri, pulveris voluta-
tibus digerebam.^ Res ac tempus ipsum locorum et
speluncas'' illius, quam latrones inhabitabant, [67] de-
scriptionem exponere flagitat.^ Nam et meum simul peri-
prtpcipitium maxime arduum in proximam vallem. Ego turn reputans sortem inei
infelkis cumitis decrevi jam prastare me asinum probum meis dominis, dcpositis
i;ersutiis et fuUaciis. Audieram enim illos inter se dicentes nobis fore remanendum
hand procul, et totum iter finiendum: quia ibi erat eorum mansio et domicilium.
Leni demum clivulo supcrato, ussecuti sumus locum destinatum. Ubi solutis om-
nibus sarcinis, et delatis intro, ego jam solutus onere discutiebam Inssiludinem coin-
tando me in pulvere loco balnei. Ites atque ipsa occasio postulant ut liic exkibeam
descriptionem locorum, et cacernce illius, in qua pradones manebant, Eadeni enim
num. Vide ad lib. i. pas;. 12. Desiint haec in Palat. Par. Oxon. Id. — 7 Th
mei non est in vnlgatis. Colv. Neqne in Pal. Pith, et Oxon. nee est neces-
saiia vox. In Fux. mei comm. Oud. — 8 Fiix. ejectis. Id.^ — 9 Et secum eos.
Prima et ultima vocula caret Ms. D'Oiv. Pro animadvertcram in Palat. ani-
madvertem tarn, Gne\f. animaveretatn. Posset inserijrtm. Id. — 1 Ms. in proxi-
mum. Dictnnine, ut ' in nienteni fuit' Plauto: ' in potestateni' jurisconsultis
nostris, et aliis alia similiter ? Scd adi Gellium. Colv. Ut qnartus casus ad-
. mitti possit, tanti tamen non est unus ille codex. Cas. ii. B. G. cap. 25. ' In
aijj^nsto.' Sed adi Drak. ad Liv. lib. iii. cap. 9. me ad Frontin. lib. ii.
pag. 254. ' In remotissimo.' Oud. — 2 Prave Ed. Bas. pr. humida. Id. —
3 Vi(s Jiriis. Rom. vitce. Elmenh. Sic corrigenda est ejus nota. Vulgo le-
gitur inverse modo. [Oninino sic se liabet : Tutius vilce fininis'j Rom. t. rice
finis.] Vitce etiam in Ed. Junt. post, operarum errore. Oud. — 4 D'Orv. que
eorum. Ms. Bert, et Edd. Elmenh. Scriv. et Flor. quod eorum. Sed praecedit
quod: unde et hepc pendent. Pro esset in Bas. sec. non male etiam. Id. —
5 Dissidutis. Vul^aies, exolutis. Colvius. A\. cxnulutis. Beit, solutis. Elmenh.
— 6 Alii lassitudineni ex itinere contractani lavacro levabant: ego me pul-
veri involvendo. Hzec mens vera, lijec scriptiira vera. Vnlgati qiiidam, put,
voluptatibus. Th lavacri abest a Ms. Tertullianus de Pallio : ' Lutea nnctio,
et pulverea volutatio, et arida saginatio.' Colv. Fux. pulveris voluptatibus.
Al. fert voluptatibus. Beroaldus vero legit, pulveris volutubris: proprie sane.
Glossse Philoxeni, ' Volutabrum, KvKiffTpa^ciiwv.' Ruald. Pal. et Ak\. volup-
tatibus, male. Plin. 1. xxx. c. nit. ' Pulverein, in quo se mnia volutaverit,
corpori inspersum mitigare ardores amoris.' Elmenh.— 7 In Mss. Pith. Fux.
Palat. Oxon. D'Orv. et Ed. Junt. post, speluncceque. Tum quam exulat a
Pith. In Pal. Oxon. Pith. Fux. Guelf. pr. Edd. Junt. pr. Aid. inhabitant.
Oud. — 8 Flagitant. Flor. flagitat. Elmenh. — 9 Tti etiam non est in IMs.
METAMORFHOSEON LIB. IV. 253
clitabor ingenium : ct faxo vos qiioqiie, an mcnte ctiam '>
sensuque fuerim asinus, sedulo sentiatis.' Mons horri-
diis, sylvestribusque * frondibus umbrosus, et inprimis
altus fiiit.' Hiijus per obliqua devexa/ qua saxis aspcr-
rimis, et ob id inaccessis, cingitur, convalles lacunosae ^
cavasque nimium,'^ spinetis aggeratae, et quaquaversus ^
repositai, naturalem tutelara preebentes arabiebant. Dc
summo vertice fons affluens bullis iiigentibus scatuiibat,
perqiic prona ^ delapsus evomebat undas argenteas : jam-
que riviilis pluribus^ dispersus, ac valles illas agminibus '"
stagnantibus irrigans, in modum stipati ^ maris/ vel igna-
ojtcra el expeiiar vires mei ingenii, et faciam ui perspicue dignoscntis utrum fuerim
asinits elium animo et seiisu. 3Jons fuit horreitdtts iiiiimbratus foliis nemorum et
valde excehus. Per incurvos ejus clieos, qua parte circumdatur scopulis confra-
gosissiinis, ideoque inviis, valles plencB lacunis profuudcpqiie nimis, consila senticetis,
et vndique circumjactntes cingebant ipsuiii, prastuutes nalivum munimcntum,
Fons allubens ex supremo cacvminc salicbat cum bullis pragraudibus, et devolulus
per dediria effundebat aquas nrgento aviulas in cnUircm : jamque divisus i»j inuUos
rivulos, et humectans illas valles torpcnti multitudine aquarum, coercebat omnia
Colv. Abest et a Reg. Fux. Guelf. pr. Palat. D'Orv. in quo haud mente.
Olid. — 1 D'Orv. sentietis Ed. Vicent. scntenlias. Id. — 2 Copulam non aj;-
noscit D'Orvill. /rf.— 3 D'Orv. fuerit. Id.— 4 D. q. Palat. Guelf. sec. rfe-
rexi, q. Reg. Fux. devexaque, et mox spinutis. Id. — 5 Bert, lacinioscc, male.
Elmenh. Sic tamen est in Ed. Vulc. sec. At vide Becich. Ep. lxviii. Be-
roald. ac me ad lib. i. p. 6. ' In (piadam avia ac laciniosa convalli.' Oud. —
Cavaque rdm. Bertin. c. in unum. Idem. — 7 Quamquam versus. Probe re-
stituisse me quaquaversus, Parisi^nsis et Beroaldiiia editio post ostenderunt.
Stewech. Fulvius per illud Virgilianuni intcrpretatur : ' Penitusqne repostas
Massylum gentes.' Sciopp, in Symb. — 8 Col. qui per prona. Rom. quique prona.
Colviiis. .Sic et Pith. Cod. Vicent. Ed. Cum Colin, tacit Aldus, Veget. lib.
IV. 8. < Per pronum labentia.' Oud. — 9 To pluribus non est in Pal. et B.
Elmenh. Inimo adest Palatino, si tides maniii (Jruterianii; ; at mox illas ibi
non comparet, uti neque in Guell". pr. neque Oxon. Rivulus Fux. Dispersi
Guelf. sec. Oud. — 1 Amiiibus. Viix. agminibiis. Agmina aquarum piddierrinic
dixit, ut et Lucretius libro quinto. Agmen fluvii Marcelliui libro xxiv. de
Euj)lirate : ' Hiuc pars fluminis scinditur largis aquarum agminibus.' Ser-
riatus libro decimo Epist. Lxxviii. dc Pado : ' Cujus turbidos meatus et in-
fidum agmen expertus es.' Et liinc Nostcr libro dc Mundo, ' Etiundinit
agmina laigiora,' et ' terram aquarum agmina concipientem ' dixit, lioald.
Fulvius ex v. f. reponit : agminibus, id est, fluxibus. Idem nos ante cmen-
davimus et confirmavimus Suspect. Lect. lib. iii. epist. 22. quo Icctorem
remitto. Sciopp. in Symb. Agminibus, \\i\go,umnibus,ms\G. Vide Indicem.
NOT^
" Agminibus] Sic Fulv. et Sciopp. us. Stat. Tliebaid. lib. i. ' Ruit ag-
Pricapus mavult amnihus: frustra. mine facto Iiiaclius.' Et Virgil.
' Agmen' est co|)iosus aquarum llux- ' Inunensum ruit agmen aquarum.'
254
APULEII
vi fluminis, "^ cuncta cohibcbat. Insurgit speluncae, qua
margines montanse desinunt,^ tunis ardua, caula firma,^ ^
solidis cratiljus/ ovili stabulaiioue commoda, porrectis
undique lateribus. Ante lores exigui tiamites/ '" vice ^
structi parictis, attenduntur.^ Ea tu, bono certe meo ^ peri-
instar placidi maris, nut ftiivii stagnantis. Ea parte, qua crcpidines tnontis defi-
ciunt, cavernce inadijicula csl excrlsa turris, nunuta caula ex fir mis clathris, idimca
habitationi orium, lateribus protensis in umnes paries. Ante januam parva: sepes
ex rainis expandunlur, loco adificali parietis. Ea tu pussis nominure audacter.
Elmenli. — 2 Sopili. Flor. duo, stipati. Elmciih. — 3 Viilgo, desiut. E^o,
queinadniodiini in veteri libro exaiatum legi, ita einendandum ante conjece-
ratn, quo iiiliil facilius fiiit. Colv. Desirit. Fiix. desinunt. Aid. recte. Roald.
Rom. desint. Elnienli. In Aid. etiani est desinl, ut in reliqnis Edd. \'ett.
praiter Jiint. poster. INIstis conveuientem. Oud.- — 4 Turris arduo caule jirtim,
Plerique vulgati, turris ardua, caula firma. Caule, id est, coWe: quemadmo-
dnni scripliim antiquitiis in lib. ii. Georgiconini Rotat Serviiis. Sic aula,
olla, auri('ljalcnin, oiichalcuni, caudex, rodex, planstruui, plostrum. Vrilgata
lectio uou est unius assis. C'«/i'. Arduo caule. Bert, et Flor. ardua calle firmas:
male. Elmenh,—5 Cod. Fnlvii, exiguce trabcs. Fidvius ipse reponebat ramices,
quod vciiini existimo. Vide Coluniellani lib. ix. (cap. 11.) Wvwer. Lege
cum Fulvio ct Scliickerado, e. ramices. Elmenh. — G Oxon. Guelt'orb. uterijue,
vices, Palat. vicetn. Haud niale. Sed vide ad I. i. p. 9. ' Vice Calypsonis.'
In Oxon. etiain et D'Orv. slricti. I'lih. parietes. ^)ud. — 7 Bert, accenduntnr :
male. Elmenh. — 8 Ms. cerlo modo p. Colv. In Floridis : ' Audietis nie meo
periculo.' Elmenli. Blodo prave etiam Oxon. a m. pr. et D'OrvilL ante Exa-
cube, c. Fax. certo. In Flor. N. 23. ' Bono periculo periculum t'aciam.'
NOTiE
"' Stipati inaris'] Septi et coerciti Haec cnini manifesta caulas descrip-
nempe montibus et coUibns, qui con- tic est.
vallcm undique anibiebant. Sed cur ^ Solidis cratUnis'] Id est, non tenui-
siibjungit, vel ignavi fluminis? Non bus illis vimineis, sed compactis ex
absurde Elmenliorst. et Prica^us re- liguis crassioribus.
ponunt sopiti, hoc est, traiiquilli et
placidi, quod secutus sum in inter-
pretatione.
■'' Vel ignavi fluminis'] Bartliius Ad-
versar. lib. xxxiii. cap. 5. reponit
vallo ignavi fluminis, secutus vestigia
veterum membranarum, in quibus
logitur, val. ignavi fluminis, quod non
male quadrat hiiic loco.
y Turris, i,-c, [arduo caule flrma]
Malo cum Beroaldo legerc turris ar-
dua, caula f^rma, Hanc lectionem fir-
maiil quiP sfquuntnr: 'solidis cra-
tibus, ovili stabulatione commoda.'
" Tramites [i-amicesl Alii tramites:
male. Ramicesh'xc suutparvi rami, ra-
malia. Columella lib. ix.cap. 1. de vi-
variis sepiendisagens : ' Et,si veteris
arboris truncns, sive, nt crassitudo
postulat, erit fissilis stipes, compluri-
bus locis per latus efforatur, et, in
circuitu vivarii certis intervenienti-
bus spatiis defixus erigitur, delude
per transversa laterum cava trans-
mittuntur ramices, qui exitus ferarum
obserent.' En tibi ramices eidem,
quo huic, usiii adiiibitos. Alias ' ra-
nicx ' est, hernia.
.METAMORPHOSEON LIB. IV. 255
culo,'' latronnm dixeris atria. Nee 9 juxta quicquam, quam
parv^a casiila cannulis temere contexta : ' "^ quo ^ specula-
tores c nmiicro latronnm, ut postea coniperi, sorte ducti'
noctibus excubabant. Ibi cum singuli derepsissenl,* stipatis
artubus/ ^ nobis ante ipsas fores loro valido destinatis, anum
quandam cnrvatam gravi senio, cui soli salus atque tutela
totnumerojuvenum commissavidebatur, sic infesti corapel-
lant:^ Etiamne tUj^busti cadaver* extremuni^et vitae dede-
cus*^ primura/ et' Orci fastidiums solum, sic nobis otiosa'
saltern me auclore, aliia prcedomim, Et riliH est props prater humile tiiguriolutn
coopertum arundinibiis nullo online dispnsitis: in ifuo e.rplonttores electi sorte tx
turhn prccdonum ngebunt excubiits per nodes singulas, quemudmcdum cognovi
poslea. Cum a'gre se penetrussciit illnc alii post alios compressis membris, nobis alli-
galis firino loro ante ostium ipsum, irati liis verbis alloqmtntur quandam vetulam,
incurram onerosa senectute, cui uui vita it conserratio tot juvenum videbalur credita :
Itane tandem, tu, quce es ultima- rdiquice rogi, et maximum probrum lucis hujus,
Gnelferb. pr. liahet pericula. Ond. — 9 Giielf. pr, a ni. pr. Ac. Id. — 1 Con-
tecta. ^Is. contexta. Sciopp. in Symlj. — 2 Oxon. qua. Bene, sive cnsiila intel-
ligas, sive pro, ubi, sunias. ()ud.~'S D'Orv. s. electi, e jjlossa. Paiilo intcrins:
' Sorte dticti niinisteriinii fiiciunt.' Freqnens est Suetonio, iit C.vs.cap. 12.
Aujr. 35. Claud, fi. Tit. 8. Doni. 4. Just. HI), xxi. cap. 3. ' Ex (juihiis sorte
iluctre centum.' Id. — 4 Direps. (iniiiam e vulgatis, irreps. Coiv. — '> In Oxon.
stip. et art. Ond.— Xi Mss. Flor. Res;. Tux. Pith. D'Orv. Edd. Colv. Vulc,
Merc. Wow. compcllubant. Id.— 7 Pia'ferre videtiir Pric.cus sine causa:
Tune ctiam. Id. — 8 Malim, pciruw. Ound posceie videtur id quod .sequitur :
' et Orci fastidiiini solum.' Oblitns cram notare lib. ii. Icgendinn ctiam vi-
deri : ' Sinit, aio, priva hiijiisceniodi divinationis experimenta.' Colv. Noii
est, quod mutetur in privum. Nee id po.sc( re videtur, quod sequitnr : ' Or-
ci fastidiuni solum.' Nam Icpide in eadeni sijiiiificatione oppdiiuiiitn- 'extre-
mum ' ct ' prinium.' Sed ci Noster libro sccundo : ' Maaa primi nominis,
«'t omnis carniinis scpulcinlis magistra :' tanquani dicerct, pracipuain ct
principem. Qtiod et pro primo usurpat Ciceio Vcrrina ultima: 'Turn
ut quisque in fnga ultimns, ita periculo princeps.' Cctcruni quod hie est,
' extremum cadaver,' hoc alibi eti'ert : ' Tune, ultima, non cessas lectoruin
jnvenuui capillanienta surripere?' ct libro nono : 'Ad lia-c ultima pistoris
ilia uxor subiciens.' Grut. lib. vii. Susp. c. 4. Colvius, prirum: incptc.
Elmenh. I'ricum. Colv. Vidgatam repudiaiidam non arbilror. Brant, Pes-
NOT;C
'' Ijono ccrte meo periculo, ^c] Sic aditu.s.
exprimas licet: Nihil est periculi •= Busli cadaier] Convicium. Lib.
quomiuus ea tu latronnm atria esse viii. ' At Ic, cadaver suidum ac nm-
dicas; aut, si quid sit, illiid in nie turn,' A;c.
suscipio. ♦ Vila- dedecns] Plaut. ' capuli,' hoc
•^ Temere cont, [contectu] Scliio|ip. est, .scpulcii decus.
contexta. Elige. (.' Orcifaslidium] (iiiam Orcus, ta-
•^ Slipulii arlubusi Ob angustiam nictsi avidissimiis omiiiuiu vorator,
258 ' APULEII
domi residcns lusitabis ? ^ nee nostris, tarn magnis, tamquc
pcriculosis laboribus solatium de lam [68] sera refectione '' ^
tribues?''^ quae diebus ac noctibus nil quicquam rei, quam
merum saevienti ^ vcntri tuo soles aviditer*^ ingurgitare.'
Tremens ad haec et stridenti vocula pavida sic anus : At
vobis, fortissimi fidelissimique mei sospitatores^ juvenes,
aftatim cuncta suavi sapore percocta^ pulmenta praesto
sunt; panis numerosus, \inum probe calicibus effricatis 9
affluenter immissum, et, ex more, calida ' tumultuario lava-
quam utiam Infernus respuit, sicferiata nobis ludes domi sedens? neque dahis
levamen laboribus nostris tantis, tamque anciintibus, saltern tarn turdo cibo 1 tu,
qucE nihil aliiid consuecisti facere dies noctesque, quam ingerere vinum in tuum sto-
inachum latrantem. Ad ista vetula Irepidans formidansque sic respondit voce
tenia et rauca: Atqui, o juvenes, met validi^simi fidissimique conservaiores,ccce
vobis omnia fercula abundanter cocta jucundo sapore ; 7nagnus panum numerus,
vinum large iufusum in crateras bene purgaias, et aqua calida, secundum consuelu-
sime in Ed. Pricaji vox primum loco suo inota, et post Orci est posita. Hiiic
Heinsiiis, nou respeotis aliis Edtl. conjiciebat : Orci primnm fustidioium, vel*
Orcinum, aut tistrini fastidium solum, snpeivaciie. Oud. — 9 Praveco|>ula deest
Oxon. Solum abest Coll. Voss. Vide Beroald. et PricEeiim Id. — 1 Palat.
occisa. CoW. Voss. acma. Giielf. sec. arisa. Id. — 2 Lusitahis Ms. al.insicabil' ,
Ex quo qui reconditius quid eruet, is magnam a me inibit giatiam. Nam
ideo hffic liujusniodi diligentins hie ex scripto libro annotamiis. Colv. Non
male legeretur, esitabis. Sciopp. in Symb. Al. esitabis. Elnienh. Ms. al. insi-
cabil. Forte, ministrabis, vel tnussitabis, aut potiiis mutitabis. Quid si etiam,
morsicabis? Facit, quodapud Festum legitur: ' Mnnitio, niorsicatio ciboium.'
Unde forte legendmn, munitabis. Forte etiam, i/ici/aiis. Mdii nescio quid tale
subolebat. Doctiores judiceiit, et explicent a stum nieum. ' Bene qui conjicict,
vatem bunc perhibebo optimum'.' Brant. — 3 F. de t. jera prof ectione. Jivant.
Estet, qtii legat; die tarn sera, ref. Sed bene vulgatumleviterdet'enditPricar.s.
Oud. — 4 Y {i\g. tribuas. Colv. Praeter Ed. Juni. post. Msstis conseniient.?m in
tribues. Fux. tribuens. Oud. — 5 Corrupte Oxon. servientis. Idem.^ — 6 Pal.
avariter. Recte. Plant. Cure. Act. r. So. 2. ' Hoc vide, nt ingurgital impuia
in se merum avariter, faucibus plenis.' Elmenh. — 7 Ibidem, kospitateres.
Colvius. Fux. sospitatores, et agnovit Beroaldus. Roald. Hospitatores. Sic
Mssti. Al. sospitatores. Elmenh. — 8 Pal. coctn. Guelf. pr. a ni. pr. percerta.
Oud. — 9 Flor. exfricatis. Elmenhorstius. Pith, etflicatis. Vide ad lib. i.
pag. 2. ' Sudorem exfrico.' In Pal. calcibus. Oud. — 1 Ed. Vicent. calidaque :
NOTiE
fastidit tamen et respuit. Plant. ' Sera refectio ' viilgo ejt vcsperna,
Pseudolo,de coquo novendiali: ' Earn seu meienda. Hie ' tam sera refec-
ob rem Orcus recipere hunc ad se tio' coena est, nt patet ex sequenti-
noluit, Ut esstt heic, qui mortuis bus, sed paulo maturior quam sole-
coenam coquat.' bat.
'' De tarn sera refectione, <Sfc.] Simi- « Soles aviditer ingurgitare'} NotatJe
liter lib. III. ' Nostrsque viduitati ac passim temukntiie anus. Vide Plant.
soHtudini de vindicta solatium date.' in Curcul. et aliis multis locis.
MErAMORPHOSKON LIJ5. IV. 257
cro vostro pracparata. In fine scrmonis hujiis, statim sese
devcstiunt : nudatiquc, et flammae largissimai vapoie ^ le-
creati, calidaque ' pertiisi, et oleo peruncti, mensas dapibus
largiter iiistriictas accumbunt. Commodum cubuerant : '^
et ecce quidam longe plures numero jiivenes adveniunt ^
alii, quos incunctaiiter^ adeeque latrones 7 arbitrarere.
Nam et ipsi^ praedas aureorum argenteorumque^ nummo-
rum, ac vasculoriim, vestisque sericae et intextas ' fills
aureis '^ invehebant. Hi, simili lavacro refoti,^ inter toros '
socioruin ' sese reponunt: tunc,^^ sorte ducti, ministerium
diriein pnrata vestro subilario balneo. His dictis, exuunt se repente : (hspoliittiqur,
el rrfoti cnlnre ignis lucidentissimi, respersique uqiia lalida, et paiiti oleo, accu-
bant ad mensas onci'atus magna copia ciboritm. Vix discubuera7it, cum alii qui-
dam juvenes adceniunt multo mnjore numero, quos tu statim crederes esse similiter
prcedones. Ipsi enim apportabant quoque spolia, nummos scilicet aureos argenteos-
qne, ac vasa, vestemque scricum et inlextum liciis aureis. Hi refecti consimili
balneo lucant se inter lectos suorum sociurum : mox aliqui sorte lecti ministrant
f. pro calida aqua, nt ex;iratnr in D'Orvilliana, sed abstjiie iiecessitato. Mox,
' ciilidaqtie perfiisi.' Vide ad lib. ii. pag. 31. 3G. JMox vestro abest a Coll.
Voss. Id. — 2 Tb rapure abest a liei lino. Elmcnh. Minus recte, ut opinor.
Nee enim pertinet lioc- ad iilani Ellipsin, de qua siipia, ' aninii recrealus,'
vel infra lib. viii. init, ' mornm iniprobatns.' Hygin. lib. ii. Astron. c. 1.
* Coipiis, exercitatione defessiini, in Hiiniine cinn recrearet.' Oud. — 3 Abest
hie a Palat. que. In D'Orviil. calideque. In niarg. IJas. pi-. calidaque. Id. —
4 Hffic scripta lectio, qnee etiani est in Colon, editione. Ven. Rom. combu-
erant. Ber. coquerant. Bas. I. coqnierant. 2. consederant. Illiid combucrant
forte (lepravatiim ex concubuerant. Colvius. Coiiseilerant. Ctibuerant niagis ad
ritnm antifjuuni est in lib. Aliii. Koald. — 5 Juv.adv. Bert, inatructus a. male.
Elincnli.—G Incuntanier. [Sic semper scribit Oud.J Keg. Guelf. sec. Edd,
Jnnt. pr. Aldi, incunctanter. Vide ad lib. in. p. 54. — 7 Latrones caret Reg.
Fux. in ((110, uti et Palat. D'Orviil. arbitrare. Id. — 8 Giulf. pr. ipsa. Id. —
9 Knclitica vox abest a I'ith. D'Orv. Fiix. Argenlareorumque in Oxon. Pith.
Guelf. pr. Id. — 1 U'Orv. et sericfc ct intectce ; primiini bene, alteriim pcssime ;
licet intectce sit qnoque in Guelf. pr. ' Vestibus intextum aiiriun ' lib. n.
jnit. ct passim. Dein invehcbalur Pith. Id. — 2 Refecti. Fux. refoti. Roaldiis.
ReJ'oli. Vulgo, »T/('c/i. EInienh. — 3 Foros. Restitiierc conati t/toros ; sed pro-
bum est, r|und cditur, dictum de latronibus, qui sociis jam accumbentibus
supcrvenerunt, qui paritcr calida perfusi, et peruncti oleo, lectnlis sese inj*^-
ceruiU, inserucrunlque iis locis ('foros' vocat), ubi .socii rarius, nee satis
apte et continuate accubuissent. A foris illis dcdiicta,' ' forare,' ' fores,' * fo-
ras.' Adeundus Festus et Nonius Marcellus. Stewecli. Ms. ef Col. ckoros. Le-
git Lipsius, toros. Colvius. Fux. c/ioros, ct Aid. llould. Thoros. A\. choros.
Elmenhorstius. M. tkoros. Putean.— 4 Nunc. Ms. ct editiones pleracque,
NOT/E
'' El intexla; fills aureis] Aurnm in- ' Inter toros suciorum] Quidam le-
texcrc vestibus invenit Attains Unx ; gunt/oros; quod si quis retinere ma-
undc Atfalica? dictap. lit, inlclligenda erunt sedilia, vel
Delph. d Krtr. Clas. Apul. R
258 APULEII
faciunt. Estur ac potatiir incondite ;' pulmentis acervatim,^
panibus aggeratim/ poculis agminatim ingestis. Clamore
ludunt, strepitu cantillant, conviciis jocantur : ac jam ^ ce-
tera semiferis Lapithis Thebanis Centaurisque "" similia.9
Tunc inter eos unus, qui robore ceteris antistabat,' Nos
ceteris. Editur bibiturque incomposite, hnportatis in mensas acervis ferculorum,
aggeribus panum, et agtninibus crateriim. Ludunt cum vociferatione, cantitnnt
cum strepitu, cavillanttir contumelinsis verbis : et jam quoad reliqua omnia re/e-
rebant Lapithas Thebanos et Centauros semibestias. Tunc unus ex illis, qui super-
tunc. Colviiis. Fux. tunc, et Aid. Roald. Mss. tunc. Piitean. Item niei
prater Florent. forsan, et Edd. ante Basil, sec. et Colv. Qiiare id restitui.
Oud. — 5 Estur ac potatur. Vulgati addunt dictionein, E. ac p. incondite. Colv.
Ti incondite male expunxit Vulcaniiis. Sic vetiis interpres Origenis h. 3. f.
270. in Job. dixit, ' infrunite manducare.' Elmenh. — 6 Giielf. sec. arerratim.
Oud. — 7 Ms. D'Orv. aggrcgatim, sollenni confusione. Vide ad lib. ii. pag.
34. ' Aggeratis in cumuliim stragulis.' Id. — 8 In Cod. D'Orvill. non compa-
ret rh jam. Id. — 9 C. s. Lapithis, Thebanis, Centaurisque s. Nisi me opinio
fallit, scripserit ipse Auctor, similes. Graecnm loquendi moreni agnoscis ;
scio, Romanis qnoqne non neglectnm, ' cetera similis hnic,' ' cetera bonus.'
Virgilius: * Consertum tegmen spinis, at cetera Grains.' Apuleius libro
decinio : ' Possumus quidem omnia cetera fratres manere, ab isto tameu
nexu communionis discedere.' Iterum primo Floridorum : ' Cum in artificio
patris foret tibicinus : Phryx cetera et barbarus.' Redeo ad praecedentia :
quod enim Thebanos semifero et truci honiinum generi annunieravere, ipsis
nolentibus arbitror factum : quare restituendum suspicor, Threcibus, Centau-
risque. Threces enim, a temulentia et insolentibus moribus inter conviven-
dum, male semper audisse, testis milii, praeter Herodotuni et ceteros histo-
riographos, Horatius lib. i. Ode 27. Stewech, Mi. Laphytis. Bas. 1. niargo,
Thelamibus. Beroald. legit, Telamonibus. Vide ipsum. Colo. Flor. L. The-
banibus. Rom. et Ven. L. Thelamibus. Ber. L. Thelamis. Bero. L. Thelamonibus.
Vide Ovid. lib. xii. Metam. Pans. lib. v. Diod. Sic. Biblioth. lib. iv. Hygin.
Fab. 33. Elmenh. — 1 Ceteros anteibat. Repone vetereni lectionem, ceteris an-
tistabat. Infra : ' Sed animi robore ceteris antistaret.' Item lib. vii. lib.
NOTyE
viles et lignei lecti latronum, scam- Thebis, Thessalia; oppido, cnjus me-
nis nautarum, et navium tabulatis, minit Plin. lib. iv. c. 8. nonautem ab
quee 'fori' appellantur, hand absi- inclytis illis ThebisBreotiis,quas Cad-
miles. Magis placet toros. mus condidit. Semiferos Lapithas mi-
'" Semiferis Lapithis Thebanis Cen- rum quare Noster vocet. Malim
taurisquel Nota est Lapitharnm et ego, translata una voce, legere : ac
Centaurorum in uuptiis Piritboi et jam cetera Lapithis Thebanis, Centauris-
Hippodames rixa super mero debel- que semiferis similia. DeChirone Cen-
lata. Lapithee populi erant Thessa- tauro Ovid. Metamorphos. lib. ir.
lias, raontes Pinduni et Olhryn inco- ' Semifer intereadivinae stirpis alum-
lentes. Itaque, si sincera sit hujus no Laetus erat.'
loci scriptio, Thebani hie dicuntur a
METAMORPHOSEON LIB, IV. 259
quidem, inquit, Milonis Hypatini ^ domura fortiter expug-
iui\ imus. Praeter tantam ' fortunas copiam, quam nostra
virtute nacti sumus, et incolumes* numero castra nostra
petivimus;^ et, si quid ad rem,'^ octo pedibus aiictiores" "
remcavimus.^ At vos, qui Boeotias urbcs^ appetistis, ipso
duce vestro fortissimo [69] Lamacho ° deminiiti,' debilera
numerum reduxistis : cujiis salutem * merito sarcinis istis,
quas advexistis,' omnibus certe* antetulerim. Sed ilium
(that reliquos viribus, Nos quidem, ait, strenue perrupimus cedes Milonis civis
Hypatensis. Prceter tantam abundantiam opum, quam nobis strenue peperimus
nostra fortiludine, recepimus nos etiam in nostra castra salva omni turha nostra, et
reversi sumus ditati octo pedibus, si hoc etiam aliqua in parte lucri putandum sit.
Vos vera, qui aggressi estis urbes Boeoticas, reduxistis imminutum numerum ves-
trorum, amissu ipso Lamacho vestro strenuissimo duce, cujus vitam prof ecto jure
pratulerim omni isti prwdce, quam apportastis. Verum nimia quidem ejus forti-
XI. Colv. Fnx.antestalxU. Roald. Magis [trobo antistabat. Brant. — 2 Scrip-
turn, Ypati. Colvius. Sic Palat. Guelferb. nterqiie, ac Regius, Fiix. Oxon.
D'Orv. bive Hypati vel Hypathi. Oiul. — 3 Tantce. Viilgo, tantam. Colvius.
Fior. tantam. Elnieuii. — 4 Incolumi. Flor. incolumes. Elmenli, Hoc jam re-
cepit Scriverius, et confirniatur a D'Orvillauo; eaniqne scripturam praefero.
Oud. — 5 Imnio vero repelicimus legeuduni cum N. Heinsio ad Ovid. Metaiii.
1. XV. 569. ut statim ' remeavinuis :' et p. 79, ' latrones remeant :' nbi
phira. Id. — G Minus eleganter quidam, ad rem facit. Colvius. Ad rem
fecit. F\]x. ad retn facit. Roald. Colvius rb/acJi male delet, cum etiam sit
in Florentinis et Bertino. Elmenh. Atqui abest a Bertino, uti et ab Edd.
ante Colvium, Bcroaldina, et Bas. pr. easque secuti sunt Vulc. Wow. Pric.
et recte, judice N. Heinsio d. 1. qui ibidem mallet, si quid id ad rem. Vul-
garis est formula : ' Hoc nihil ad rem.' Et ' facere ad aliquid ' non tani
significat prodesse, apud optimos scriptores, quam convenirc. Nostri tamen
omnes agnoscimt verbuni. Oud. — 7 Palat. Guelf. sec. autilores. Id. — 8 Bert.
remeamus. Elmenh. — 9 Urbes exsulat a Berlin. Oud. — 1 Lam, diminuti, Flor.
Lamato. Bert, imminuti. Elmenh. — 2 Guelf. sec. salus. Oud. — -3 Ut p. 78.
' Praedas adveximns:' et passim. D'Orviil. liabet eduxistis, forte pro evexis.
tis, ut Cic. I. Verr. c. 20. ' Omnia ex fanis plaustris evecta.' Sed nil niuto.
Id. — 1 Terr<E. Ad cram libri adhibncro, c«<c. Quid si genuinum credamns,
ter antetulerim'/ quomodoet pro forma antiqua erat, ' ter quater()ue boatnm.'
Stetrech. Certe. Th certe aheat a Pal. ct Flor. Elmenh. Item a licgio, Fux.
Guelf. utroquc, Lips. Oxon. D'Orviil. unoisque incluscre Elmcnli. et ceteri.
Nee male, licet sa^pe sic 'certe' pro, lierculcs, profecto, utatur Auctor.
NOTiE
" Octo pedibus aucliores] Propter tus in prajccps.
duo jumenta quadrupeda, qua>. sc- " Lamacho] Nonien fortissimo la-
eum adduxcrant, Apuleium et ejus troui conveniens, invictiim euini sig-
equuni: alter enim asinus, succisis nilicat. Hcsychius, Prica^o laudatus,
poplitibus, fuerat ex itinerc deturba- Adfxaxo^, A/xaxos, iKaraydviffTos.
260 A PL! LEI i
quidem utcumque niraia ^ virtus sua peremit. Inter incly-
tos reges ac duces praeliorum tanti viri memoria celebrabi-
tur.^ Enim vos 7 p bonae frugi latrones inter furta parva
atque servilia, timidule ^ per balneas et aniles cellulas rep-
tantes,9 scrutariara facitis.*' Suscipit unus ex illo poste-
riore numero : Tune ' solus ignoras, longe faciliores ad
expugnandura domus esse majores?^ quippe, quod, licet
numerosa familia latis deversetur ' aedibus, tanien quisque
magis suae saluti quara domini consulat opibus. Frugi
autem et solitarii + homines fortunam parvam, vel certe
satis amplam dissimulanter obtectam, protegunt aciius, et
tiido aliquatenvs susttdit ipsum e vivis. Memoria tarn prastantis viri pradienbitvr
inter claros Rcges et Imperatores pvgnarum. Vos autem, prcedoties frugales, ex-
ercetis scrutariam artem inter furta tenttia et servilia, perrepentes pavide hnlneas et
domunculas annum. Unus ex ilia turlia posteriore respondet: An tu unus nescis
amjiliores cedes esse jmdto faciliores expugnaiu? quia nempe,tamctsi magnusnu-
merus servorum habitet in amplis domitnis, unusquisque tamen potius provisvm vult
sucE vita, quam bonis heri sui. Homines autem parci et privati pertinacius defen-
dunt atque custodiunt etiam cum discrimine suce vitce opes tenues, aut etiam ingen-
TerrcB vitiose erat in Bas. pr. In Palat. quoque antctulerim. Oiui. — 5 Malim
ex Fill. Cod. Sed ilium quidem viruni nim. Wow. Sunt libri, in qnibns legas :
Sed ilium quidem virumnim. Sciopp. inSymb. — 6 Paint. Guelf. sec. celebrare-
tur, D'Orvill. celebralur. Fors. celebretur. Oiid. — 7 Vul^^ati, Enim vero vos.
Ex eodeni libro veteri lescripsinuis Floiidornin 1. ii. (N. 9.) ' Enim non pigebit
ine commemoraie, quod illnm non pudituni est ostentare :' et Flor. lib. iv.
et Apologia u. et alibi. Plautns Persa : ' Enim nietuo, nt possim in bubi-
leni rejicere, ne vagcntiir.' Milite : ' Enim cognovi hunc : ft:'ei^ti mode nidii
ex pioclivo palam rem.' Paulus 1. xxviii. D. de Piobat. ' Et hoc, id est,
qiiod Gr»ci tlicere sclent ^virAixTej : enim potest hoc memoria teneri.' Qui
locus valde in vulgatis libris nostris ab interpiinctione laborat. Colv. —
8 Vulgo, timidicule. Elmenh. — 9 Scriptura vetns, tentantes. Colv.— I Reg.
Tume. Ond. — 2 Oxon. domose minores. Sed domus Accns. plur. Nostro sae-
pins. Vide ad p. 71. Id.—'i Sic Ms. D'Orvill. et Edd. Vett. non divers. Id.
— 4 Pith, insolitari. Id. — 5 Palat. ^df. Oxon. et Guelferb. mudo pro meo. Id.
NOTiE
P Eni?n vos] 'Enim' hie posiltim teium mane Philippus Vilia venden-
loco, autem, vel sed, vel atcnim, ut tern tnnicato scruta popello Occu-
apud Plant. Aulul. Act. ill. Seen. 5. pat.' Et ejusmodi scruta vendentes
'i Per balneas, Sfc. scimtariam facitis] scrutarii dicti sunt, et eorum ars
Furando rubiginosas strigiles, am- scrutaria. Lucilius: ' Scrntariu' lan-
pullas rubidas, soleas veteres, et dat Pra^fractam strigilem, soleani
pannosas vestes,aliasque id genus ve- impiobu' dimidiatam.' Hinc verbum
teramentorum quisquilias, quas scruta ' scrutari,' qnod est, vel minima qua;-
dicuntur. Horat. lib. i. Epist. ' Vul- que diligcnter investigare.
METAMORPHOSEON LIB. IV. 261
sano^uinis sui periculo raiiniunt. Res ipsa denique fidem ^
sermoni meo dabit. Vix enini Thebas Heptapylos"^ acces-
simus, quod est huic disciplinas primarium studium : sed
dum sedulo ^ fortunas ^ inqiiirebanius populates. Nee nos
denique latuit Chryseros ^ quidam' nummularius, copiosae
pecuniae dominus ; qui, metu officiorum ac munerum publi-
tcs caufe celatas. Postremo, quod vobis dico, compmbabitur ipsa re. Nam viv
pervenimns Tliebas, urbem septem portarum : at,dum percontahamur dUigenter opes
uniuscujiisqne civium, {qua est prima cura hujus nostrcB artis,) tandem nobis inno-
tuit quidam Chryserosfosnerator, possessor numeroscB pvcunicB ; qui, timensofficia,
— 6 Vix e. T. H. accessimus: quod est h. d.pr. studium. Sed dum s. Sj-c. Notio
moibi, pars est, inqniuiit, sanitatis : facile adniiserim ; utiqne hodie, quo
lanta ^Escnlapiornm tibiqiie copia. Luhet itaqiie corriipta li^c Apnleii pro-
traheie. Saiiet, ciii hoc iiidiii>it illc Phrebus. Qiiidiii enini agnoscani vi-
tiiun ? cum nulla idonea sententia his snbsit verbis. Ei, quoniani niedendo
impar suui, liceat saltern fonienta adhibere. Tentabam : quod est h. discipl.
pr. studium, sectim sedulo fortunam i. popularim [Vultne popularem, an popula-
riuin?] necnos,&)C. Sane prorsus est ex disciplina latrocinantis liujus secta",
divisiin se ininiiscere populo, atqiie ita sigillatini cuncta pervcnari. Similis
invenitnr constnictio lioc iibro infra : ' Quod enim ex usu foret omnium, me
solum resistentem pro doinus limine, cuncta rerum exploraturum solicite,
dum redirent.' Hoc alibi lariniatim vocat Iibro octavo : ' Non laciniatini
disperso, sed cuneatim stipato comnieatu difficultatcs illas transabiremns.'
Quod verbum reddam Seneca? Epist. xxxii. ' Multum nocet, et qui mora-
tor ; utique in tanta brevitate vitae : quam breviorem inconstantia farimus,
aliud subinde ejus atque aliud facientes initium : diduciniiKi illam in parti-
ciilas ac lancinamus.' Alias est laniamus. WihW verius, quam fuisse lacinia-
mus. Grut. Lib. vii. Susp. c. 6. Pro voculaiLr, nox repono ; id est, noctn;
nt apud Plautum Asinar. ' Nox, si voles, nianebo :' et in 12. sei. nox.
FVRTVM. FACTVM. FRIT, apud Macrobium lib. i. Saturn, cap. 4. Nam illud,
quod est huic disciplinw primarium studium, vix video, (juo referri possit, nisi
hie ita, id est, nox legamus. Tum enim cxplicabilui- liic locus ex alio infra :
' Et ex disciplina sect* servato noctis illuinino tempore, quo somnus obvius
impetu primo corda mortalium validiiis invadit, ac premit, et examnssim
capto noctis latrocinali memento.' Scitum Jnvenalis [Horatii] illud : 'Utju-
gulent homines :' et ' nocturnus grassator,' ap. Petron. lirant. Thebas Hep-
tapijlus. In Oxon. est Heptapyles. In Ed. J\uit. post, lleptapijlas. Prave.
Amin. iMarcell. lib. xxii. c. IG. de Tliebis /Egypliis: ' Hecatoni)ylos enim
Tliebas nemo non novit.' (Jud. Fortunam popularem. Fux. fortunas piii)ultires.
lioald. — 7 Oxon. Crisereos, Guelf. sec. Cirycos, vel Chrisecos. Pal. Chirsiros.
NOTjE
' T/ieios //f;j/aj}i/?os] BoRoticas illas discipline primarium studium) sedulo
a Cadmo coiiditas iTrrairuAouj dictas fortunas, Sfc] Rectum hunc loci hu-
a seplem poitis; ad distinctionem jus ordinem debemus Piicapo.
Thebarum /Egyptiarmn, a Libero pa- ' Chryseros quidam] Nomen avaro
tre, ut ferimt, conditaruni, (jua> a nummulario apprime conveniens ; au-
centnrn portis dictac sunt tKardixTrvKot. ri enim amatorem significat.
• Quod, Ifc. [Sed dum (quod est hide
262 APULEII
corum," magnis artibus magnam dissimulabat ^ opulentiam.
Denique solus ac solitarius parva, sed ^ satis munita, do-
munciila contentus, pannosus alioquin ' ac sordidus, aureos
folles incubabat.^ "" Ergo placuit ad hunc primura ferre-
mus aditum ; ut, contemta ^ pugna manus unicee, nullo
negotio ^ cunctis opibus otiose potiremnr.^ Nee mora,
cum noctis initio foribus ejus praestolamur:*^ quas nee
sublevare, neque dimovere, ac nee perfringere quidem
et munera publica, celabat amplas opes magno aslu : postremo, soltis et semotus a
ceteris, contentus tenui casa, sed bene munita, ceterum pannis obsitus, ac sordide
victitans, custodiebat bidgas auri plenas, incumbens eis. Igitxir visum est nobis
hunc aggredi primuni : ut,spreta resistenlia unius tantum manus illius, otiose oc-
cuparemus absque difficuUate omties ejus divitias. Neque cunctuti, prcesto adsumus
node ineunte ad ostium ipsius: quod nobis non videbatur consultum sustoUere, ne-
Oud. — 8 D'Orv. dissimularet. Id. — 9 Sed abest ah Oxon. Id. — 1 Alioquin
non est in Bertino. Elmenh. Uti stepe desideiatnr perpeiam in ilio codice,
et hinc male a nonnemine iincis incliiditrir. Vide ad I. ii. init. ' Anxius
alioquin.' In Palat. et Edd. Colv. Vulc. sordibus. Oiid. — 2 Vnlgo, sordibus
aureorum f. i. Liviiis lib. viii. ' Incnbantes pnblicis thesanris.' Seneca lib.
1. de Ira cap. ult. ' Acervis anriargentiqiie incnbat.' Salvian. ' Incubat de-
fossis melallis.' Elmenh. — 3 C'on<. Conexit Beroaldiis co7iceptu, quern omaea
Editiones secufa?. Nos scriptani lectionem loco nmvere noliiinuis. Colv.
Concepta. Fnx. contemta. Roaldns. Contemta, Ita et viilgati et scripti libii
referunt. Sed de sententia niinns constat. Piitariin emendandiini : com-
menta, ve\, contcnti, scilicet Laniachi. Nempe ut ille solus januani snbleva-
let, aut danstra evelleret, atque ita ipsius unic-.v manus pugna fnrtuni expe-
diretur ; reliqui otiose praeda potirentur. Wower. Contemta. Sic Colvius
ex Lipsii libro legit, sic in Bertiniano, sic in Fiilviano leperi. Enieudaie
auteni et illnstrare conatus sum libio Suspect. Lect. ii. Epist. 8. ut scilicet
legatur con<en<a: ut nimirum pugna tali, quas unius inanu contenta essef,
conficique posset, cunctis opibus potirentur. Contentus alicujus rei, qnam
bene Latine dicatur, ibidem docui, neque me sententiae etianinum pcenitet :
cum apud Velleium libro ii. de Maecenate legam : ' Vixit angusti clavi paene
contentus.' Sciopp. in Symh. Consepta. Fl. contemta. Alii, contenta. Wower.
commenta: vel contenti. Vide Scioppium Suspect. Lect. lib. ii. Epist. 8.
Elmenh. — 4 ^evXxn. cum nullo n. Gueif. pr. re/fc wfgufo. Oud. — 5 T\oY.potire-
tur. Male. Elmenh. Fux. a m. pr. poteremur. Oud. — 6 Ms. postulatis. Coi-
NOT^
" Metu officiorum ac munerum publi- taret, si offerrentur.
corum'] Munus publicum, ex lib. xiv. " Aiireos folles incubabnt] Non lon-
ff. de Muner. et Honor, est quod gins a!) iis discedebat, quam gallina
in administranda Kepublica cum ab ovis, quibus incubat. Similiter
sumtu subitur sine titulo dignitatis, Seneca, lib. i. de Ira, cap. ultimo:
ideoque ejusmodi munera a pauperi- ' Acervis auri argentique incubabat.'
bus rejici in divites solebaut. Ea de Folles hie sunt crumenae, sive sacci
causa avarus Chryseros refugiebat ex aluta.
dives videri, quo facilius ea detrec-
METAMORPHOSEON LIB. IV. 263
nobis videbatur ; nc valvarum sonus cunctam viciniam
[70] nostro suscitaret' exitio. Tunc itaque sublimis ille*'
vexillarius noster Lamachus,^ spectataj ' virtutis suae fidu-
cia, qua clavi ^ immittendas foramen '^ patebat, sensim im-
rnissa manu, claustrum evellere gestiebat. Sed dudum
scilicet^ omnium bipedum nequissimus^ Chryseros, vigilans
et singula rerum sentiens, lenera gradum et obnixum "^ silen-
tium tolerans, paulatim arrepit ; grandiquc clavo manum
ducis nostri repente nisu ^ fortissimo ad osdi tabulam '^
offigit:^ et, exitiabili nexu patibulum^' relinquens, gurgus-
que difcUere loco, ac ne effringere qiiulem ; ve slriilor forium excitarct omnes vici-
nos in nostrum pernicii-m. Tunc igitur ille mugmficus antcsignanus noster Lama-
chus, confideniia sua fortitudinis toties probata, cnnabatur extrahere repagulum,
intromissn paulatim manu, qua parte ostium erat perforatum ad inferendam clavem.
Verum Chryseros, scelestissimus omnium nnimaliutn bipedum, expergefactus scilicet
jampriilem, et cognoscens quicquid gerebatur, accedit placide incedens suspenso
gressu, et servans ohstinatum silentium ; et subilo affigit validissimo conutu manum
autesignani nostri ad tabulam jannce ingenti clavo : et, Hnquens eum qffixum con-
vius. Ftix. postulatis. Roaldiis. Fior, prastolatis. Elmenli. — 7 Oxon. a m.
pr. sciscitahatur. Deiii Fiix. vicinio. Otid. — 8 Extilat rb iZie male a D'Orvill.
In Vulc. Ed. noster ille vexill. Id. —9 Flor. Lamathus. Elmenh. Ut in Edd.
Vett. Lamatlu'us D'Orv. et sic in seqq. Al. Lamacus. Oud. — 1 Spectata. Fnx.
spectutcB. ViodUhxs,. Item Reg. ac D'Orvill. Qiiodprrefero. Passim quasi ex
formula occuriit 'spectata virtus.' Infra 1. x. ' Pietatisspectateejuvenis.' 0«rf.
— 2 lidem, cluvis. Colvius. Clnvi emitlendce. Rom. clatis em. Elmenh. —
3 Scilicet exnlat immerito a Cod. D'Orvill. Adi ad lib. in. p. 61. Dein
Chiriseros Oxon. Oud.— 4 Cod. D'Orv. Edd. Ber. Bas. pr. obnoxium. Prave.
Infra: ' Premens obnixum silentium.' Auson. Epist. xxv. 28. ' Ob-
nixum, Pauline, taces.' De verbo ' tolerare ' adi ad lib. ii. pag. 22.
Pro Unein in Gnelf. pr. lerem. Idem. — 5 De more rursus babent Edd.
ante Bas. sec. nixu, ut et Lugd. cum Cuelf. pr. Idem. — 6 F. vakam.
P. 11. ' Valvas stabuli.' /:/«■««.— 7 Fixx. offidit. Roaldus.— 8 Emendabis, /)a-
tibulatuvi. Wow. Patibulatum. Sic rect'e Scaliger. Mss. et vulgati legunt,
NOTiE
* Qua clavi immittendci foramen, 6,'c.'\ > Bipedum jiequissimus] Alexander
Ampluni illiid quidem, ut ex hoc loco Seveius, de Caracalla apud Spartia-
viderc est, utpote transmitt* iidn- ma- num : ' Ille omnium non solum bipe-
nni patens. Claves qnippe ilia- ostio- diim, sed etiam (luadrupedum ne-
rnni donuis in{.'ontes craiit, eanuut|ue (|iiissin)us.' Bipedes hie homines in-
custodia penes servos. Hinc jocus telliije, ciun cetera terrena animalia
ille Martialis in Euclidem, qui sibi slut quadrupeda.
ipse doniinus erat et familia, lib. v. » I'at. [Patibulatum] Sic affixnni
i:pi|;rani. 3.>, ' Equiti supcrbo, no- ostio, ut nncens patibulo aftigitur.
bili, locupleti, Cecidit repente magna Hoc patibulatum a Scaligero est. Ha-
<1.- sinu rlavjs.* Clavinm figuras va- bent uiulta oxemplaria patibulum:
lia* vide apud Pignor. de Scrvis. quod in eundcm sensum tuctiir Lip-
264 APULEII
tioli sui 9 tectum ascendit ; atque inde contentissima voce
clamitans, rogansque vicinos, et umimquemque proprio
nomine ciens, et salutis communis admonens, difFamat
incendio repentino domum suam possideri. Sic unusquis-
que, proximi ' periculi confinio tenitus, suppetiatum de-
currunt ^ anxii. Tunc nos in ancipiti periculo constituti,
vel opprimendi nostri,'' vel deserendi ^ socii, remedium e re
nata validum + ^ eo volente comminiscimus.^ Antesignani ^
nexione Mali, conscendit tectum sui tugurii ; et illinc damans altissima voce, et
obsccrans vicinos, ac vocans singnlos suo nomine, inonenaque ut consulercnt communi
eonservalioni, deblaterat ades suas correptas esse subitis fiammis. Sic cuncli ]ia-
rentes propinquitaie periculi imminentis provolant soliciti, laturi uuxilium. Tunc
nos, positi in ambiguo discrimine, nut incidendi in manus accurrentium, aut rdin-
quendi nostri commilitonis, excogitamus ex tempore remedium slrenuum ipso j«-
patibulum. Elmeiili.— 9 Abest sui a Bertin. Oitd.—\ In niembiaiiis Reg.
Oxon. Pal. D'Orv. Guelf. sec. exarattir poa»n«s. Quod pra-stare vuletur :
quamvis et proximi esse possit noininativns, at niiiiis dubins. Id. — 2 Viilyati,
decurrere. Colv.— 3 Palat. deflendi. 0\\d.—i Medium. Reposnit Beioaldiis, re-
rnedium. Colvius. Fux. remedium, et Aid. et Beroald. Roald. Ne aiisculteiiins.,
qua-so, Beroaldo siibstituenti remedium. De diiobns qtisslio ac debberatio
eiat, an deserereut commilitonem, an vero occideient. Nunc medium inve-
nenint, quo nee occideietur, nee deseieretur, eiqne amputanuit maiinm.
Sic Seneca Epist. xxii. ' Qnemcumque vis occnpa adolescentem, seiiem,
medium ; invenies aeque timidnm mortis.' Medius liic, qui nee plane senex,
nee plane adolescens, scilicet, ut explicat Martialis : ' Illud quod medium
est, atque inter utrunique probamus.' Grut. Beroablus, remedium. Male.
Vide Gruterum 1. vii. Susp. c. 6. Elmenh. Sicuti Beroaldus, babent Alss.
B. M. remedium. Putean.— 5 Vetus edita lectio, commissimus. Unde scripsit
Beroaldus, eumque alii secuti, comminiscimur. Comniiniscere, ut Argumen-
tare, Fabulare, Deniolire, quorum postremum Alfenns Ulpianusqiie, non
solum juris nostri, sed et Latinitatis probatissim* idonei auciores non >eme\
duntaxat usi ; si quidem Florentinam lectionem seqnimur : bic 1. i. D. ad
L. Aquil. et 1. xxxvii. de Dam. inf. ille 1. xxx. Locati, et I. xii. de Usufr.
leg. Vide Diomed. et Prisciannm lib. viii. lib. xr. Colv. Coinmissimvs.
Tax. comminiscimus. Berodl. comminiscimur. Roald. Ms. comminiscimus : et
statim, Antesignarii yiostri. Sciopp. in Symb. Comminiscimus. Vulgo, commi-
niscimur. Bertin. et Rom. commisimus. Male. Elmenh.— Q Alii, Antesignarii.
NOT^E
sius, Elect, lib. i. cap. 18. quasi sit * Opprimendi nostri'] 'Opprimendi'
a nominativo ' patibulus,' masc. gen. hie passive sumitur (d'etre surpris):
quod idem sit ac patibulalus. Ipsum ' nostri' autera, et ' vestri,' pro, nos-
vide. Patibulatus apud Plautum, trum, et vestrum, qua ratione dica-
Mostel. Act. I. Seen. 1. cruci atfixus, tur, vide apud Cell. Noct. Attic, lib.
eaniqtie gestans per vias : ' O carnifi- xx. cap. 6.
cum cribrum, quod credo fore; Ita ^ Rem. [Medium-] c re nata validum-]
te forabunt patibulatum per vias Sti- Legit Priceeus remedium calidum, hoc
muiis, si buc reveniat senex.' est, citum, repentiuum. Sed nihil
METAMORPHOSEON LIB. IV. 2G5
nostri partem qua manus humenim subit,^ "^ ictu per articu-
lum medium temperato,'^ prorsus abscidimus;^ atque ibi *
brachio relicto, multis laciniis offulto ^ vulnere,'^ ne stillaa
sanguinis vestigium proderent, ceterum ' Lamachum raptim
reportamus.+ Ac, dum trepidi regionis'^ nrgemur gravi
bcnte. Resecamiis omnino membrum nostri duels, <ina manus liumero jimgHur,
ictu libruto per niedimn juncturam ; et relicto illic bmcldo, ob valuta plaiia niulta
veste, ne guttce sanguinis indicarent qua fugissemus, aspurtamus citissime quod
iupererat de Lamucho. Duinque magnus slrepUus instut nobis trepidanlibus ob
Klmenh. Uti in Cod. Fulv. Par. Oxon. Guelf. pr. D'Orvill. iit passim a li-
Ijraiiis erratnr. Vide Drak. a<l Liv. iv. 47. Oud. — 7 Palat. subiit, cum Guel-
ferbytanis. In primo humeri. Id. — 8 Ms. Aid. Bas. 1. tenuruto : temere.
Supra lib. iii. ' Per scapulas ictu temperate' Colv. Temerato. Fux. te.mpe-
rnto. Aid. et Beroald. Itoald. Flor. et Rom. temerato. Elmeiili. Sic eliani
Pith. Oxon. et Ed. Vicent. Tanerurio in Palal. Guelf. et D'Orv. vitiosis-
sime. De Beroaldina emendatione pro, librato, directo, dubitare nemo po-
test. Oud. — 9 Ms. Bas. 1. abscindiinus. Illud malui. Sic infra legimus lib. v.
(p. 101.) ' Nisu quaai valido noxii serpentis nodum cervicis et capitis abscide.'
Sic excidere, non excindere. Apol. r. ' Sed dorsis squallentibus excidenda.'
Et ita pleruniqiie Plautus. Colv. — 1 Atque ibi. Perperam Ed. Scriverii, a
tibi. Pricsei, «. ita. Pro brachio in Pith, est hebio. Oud.— 2 M\\, offulto.
Lib. I. ' Quod vulnus, qua maxime patebat, spoui^ia offulciens Panthia.'
Etmenh. Effulto Oxon. uti d. 1. p. 10. etiam turbatur. Oud.—'i Attentum
lectorcni non pratervolabit adveibiiim ceterum. Me quidem aliquando tor-
sit, eoqtie perveneram tcmeritatis, ut deflecterem ad vocem argumento apti-
orem : lucerum puta, velsccevolam: quae et sono vulgatas aftines. Sed o tris-
tium ineptiarum labores. Tolle solum pnnctum desuper, et res facta est ;
nomen quippe habendum, vultque Auctor, reportasse latrones Lainathnni
cor|)ore imminutum : unde eadem sententia statim dicit de hoc ipso : ' Ctim-
que nulli nostrum spontale parricidium stiadens persuadere posset, nianti rc-
liqua sumtum gladium snum, diuque deosculatus, per medium pectus ictu
fortissimo transadigit.' Itaque ' ceterum,' ut et ' reliquum' nominari Lama-
thum apparet, comparatione integri iioniinis. Grut. Vidit jam Beroaldus,
ct quis non? Oud. — 4 Palat. Guelf. pr. reportuvimus.— ^ Vetus liber cum
oditionibus aliis, rcligionis, et Venetus, tumulto. Colvius. R. urguemur. Sic
Rom. A\\\,r. urgemur. Vide Indicem. Elmenh. Lego cum Manuscript. C.
NOTjE
necesse est inimutare, nisi forte pro •^ Trepidi regioins] Ignari hominum-
medium reponendum remedluni. que locorumque. Virgil, /lineid, lib.
<^ Qua manus humerum subifl In xii. ' trepidae rerum:' ad quae verba
flexura cubiti. Manum hie iiitcllige Scrvius, ' nescientes quid agant ig-
quicquid a cubiti flexu ad extremos narae auxilii.' Posset etiam legi tre-
ungucs pertinet. Relicpium brachium, pid(C regivnis urgemur grari tumultu,
ut hir, sic apud Anatomicos ' humc- id est, tumultu hominum illiiis regio-
rus' ilicitur. iiis trepide cuncursantium, ad restin-
'' Offulto vulnere] Lib. i. ' Quod guendum incendium, cjuo Chryseros
vulnus, quam maxime patebat, off'ul- diifamaverat corre|)tam esse suam
ciens Panthia.* domum.
206 APULEII
tumultu, et instantis periculi nietu tenemur ad fugam ; nee
vel sequi propere, vel reinanere tuto potest ; vir sublimis
animi/ virtutisque praecipuus, multis nos affatibus multis-
qae precibus querens ' ^ adhortatur, per dextram Martis,* s
per fidem sacramenti,'' bonum cominilitonem cruciatu'' si-
mul et captivitateliberaremus.' Cur enim [71] manu,' qua
rapere et jiigulare sola posset, fortem latronem supervi-
ignorantiam locorum, et extirriti timore dii>criini7iis imiiiinentis compellimur ad
fugam ; iicquc ipse potest aid 7ws S€(pti festinanter, nut ihi reinanere secure ; vir
tnagnanimus siiigulurisque foi-tilttdinis oruns 710s 77iuHis alloquiis multisque precibus
oblestatur per dextcrain Grudivi patris, perq>ie jurisjurandi fidem, uli se pruhvm
■noslrui7i socium eripere7)ius dolori sn7Uil et captiritali. Quaiiiobrem eTiim strenuus
prado superstes esset dexterce sua, qua: sola posset prwduri, et inte7ficere? se purro
vrguemtir. Sic eniin lianc voceni antiqiiitiis scribebant. Brant. — 6 Vir subl.
an. Hie in veteii seripto nostro exemplari seqiientia omnia hoc lihro lib. v.
lib. VI. usque ad fineni fere septimi libri desideiantur. Sinistrgp nianus,qn£
tantuin bonum nobis invidenint. Colv. Hinc et Voss. Coll. Oud.—l Quce-
sens. Ita non dubitavi leseiibeie, politissinio Li|)sio siiadente, imnio jiibente.
Viilgati omnes, queer e7is. Simile niendum libens siistulerim e Plauti Menaech-
niis : ' I, Decio, quaere meuni patrem, tecum simul Ut veniat ad me :' iibi
scribain, qucBse 77ieum p. Par enim loco Mercatore : ' Syra, i, rogato meum pa-
trem verbis meis, Ut veniat ad me jam simul tecum hue :' et Asinaria: ' Le-
onida, cnrre obsecro, patrem hue orato hue veniat.' Mansit hoc verbum
Bacchidibus : ' Mirum est me ut redeani te opere tanto quaesere.' Colv. A
Lipsio haec lectio est. Ms. et vulgati qucEre7is legunt. Ebnenh. — 8 Palat. pa-
t7-is. Elmenli. Immo in Palat, est, p. d. preiii Martis. In Guelf, sec. p. d.
preca/is Mart. In Edd. Vicent. Jnnt. Aid. dextera/n. Ond. — 9 D'Orv. cruci-
atum. Id. — 1 Fux. immui, qua. Roaldus. Lego ex Fulviano Ms. Cur e7iim
via7iui, q. r. et juvare sola p. /. I. s. Indicat, amissa manu latronem esse in-
iitilem, qiiare non deceie, ut ipse manui sua supeistes vivat. Sciopp. i>i Symb.
Flor. Cur e. 7na7iui. Scioppius px Fulvii libro : Cur e. manui, q. r. et jtirnre
sola p. f. I. s. Elmeuli. iHawut lego, ut et ex Ms. Fulviano Scioppius. Brawt.
NOTiE
''Q«(?r. [QittEsens] Ab antiquo 'quae- omnia pro eoruni incolumitate pa-
sere;' cujus prima? tantum personae tienda: ad niilitum exemplum, qui
'quaeso' et ' quaesumus' in usu re- jurabant se omnia strenue laturos,
inanserunt. Lipsii est haec lectio, qua praecepisset Imperator, nun-
Prius legebatur quai-ens. quam deserturos militiam, neque
s Per dext7-ain 3Iartis'\ Quern la- mortem detrectaturos pro Republica.
trones, sicut et gladiatores, et milites Egregium servataa latrocinalis fidei
Deum sibi priesidem habebant. La- exemplum extat infra de Thrasy-
trones dieo. Fures enim Mercurium, leone : ' Neque clamore, neque ulu-
et Lavernam colebant, non Martem. latu quidem fidem sacramenti pro-
'' Per fidon sacra7nc7iti] Quo se ad did it.'
leges onines pra^datorias observandas ' Cruciatu simul et captivitate lihe-
obstrinxerant, maximeque ad soclos rareinus'] Mortem ipsi infcrendo, quae
nulla vi tormcntorum revclando?, et est nialorum omnium finis.
METAMORPHOSEON LIB. IV. 267
vere ? Sat se * beatum, qui manu socia ^ volens occumbe-
ret. Cumque nulli nostrum, spontale parricidium "" suadens,
persuadere posset; inauu reliqua sumtiim gladium suum,'^
diuque deosculatum,^ per medium pectus ictu fortissimo
transadigit.*^ Tunc nos, magnanimi ducis vigore venerato,
corpus reliquum veste linea^ diligenter convolutura, mart
celandum commisimus. Et nunc jacet noster Lamachus
elemento toto sepultus.' Et ille quidem dignum^ virtuti-
bus suis vitae terminum posuit. Enimvero Alcimus "' solcr-
tibus coeptis, tamen scaevum^ Fortunae nutum non potuit
abducere.' Qui cum dormiehtis anus perfracto tuguriolo
satis felicem fore, qui sponte interiret manu commilitonum. Cumque neminem
nostrum posset impellere ml ultroneum parricidium, ad quod nos invitabat ; strinxit
ensem suum manu, qua; ipsi superei'at, et diu osculalus ilium itnmersit in medium
pectus ictu validissimo. Tunc nos, honorata virlute fortissimi antesignani nostri,
involvimus sfudiose ejus cadaver mutilum sindone linea, et niari credidimus ahscou-
demium. Et nunc Lamachus nosier jacet contumulntus toto illo elemento. Atque
ille quidem oppetiit mortem dignam suisfactis egregiis. At enim Alcimus non po-
tuit amoliri sinistrtun urbitrium fortunes a suis inceptis quamvis callidis. Hie
— 2 Fax. sese. Roald. — 3 Ms. sociali, id est, socionini manibus. Sciopp. in
Symh. Bert. m. propria. Elinenh. — 4 Possessivum abest a Bertino. Hiiic iin-
cis inclnsere Elm. et Scriv. Sed male. Non aliiim qiiemvis, sed suum sum-
sit gladium, f|iiem liinc deosciilatus est. Oud. — 5 Deosculatus. Ma.\\m, deoscu-
latum. Colv.— 6 Quapdam edifiones, <ransndii<. Infra lib. ix. ' Injecta laiicea
duorum alttrum per medium pectus transadegit :' et viii. ' Nee non tamen
ipsam bestiam facili manu transadigit.' Virgilius, ' Transadigit costas.'
Colv. Bert, et Rom. transudiit, male. Elmenh. F. transadegit. Sed male
cum Bas. edit, legere, transadiit. Sic alibi : ' Per medias aries iiit'e^ti niili-
tis Iransabii.' Brant. — 7 In Guelf. utroque, veste ante vel autem I. Deside-
ratur ultima vox in Regio, Fiix. Lintea vel linthea Oxon. Guelf. D'Orv. va-
riatione perpetiia. Vide ad 1. ii. p. 2.5. ' Linea tunica.' Oi((L— 8 D'Orv.
dignus. Id. — 9 Savum. Etiam hoc loco legtbam, scwrum, Colvius. Tamen
scavum, iSpc. Flor. t. eum sccevus /•', nutus. Male. Elmenh. — 1 Venelus, addn-
cere. Nee hoc, nee iliud rectum. Num aufugere ? an abdicare? Colvius,
NOT/E
'' Parricidium] KoraxpTjo^TiKuiy. lucinatus est A[)uU;ius, aut intellige
' Elemento toto sepultus] Hropert. projecta fiiisse ilia cadavera in Isme-
lib. III. Eleg. 7. ' Nunc tibi pro tu- num amnem, qui ea deinde in Euri-
niulo Carpafliium omne mare est,' pum detulit, ideoquc dici piojecta in
Subit dubium, ipiomodo Lamaclium, ntare.
et deinde Alcimnm in mare i)rojece- "' Alcimus] Est ct hoc nomcn a
rint latroncs, cum Tliebii, ubi eiant, fortitudinc. Hesycbius : "AAkijuos"
distent inultis milliariis ab ICuripo, ^ax'M'^S) ^•'Sf*'^"'" '"'X^'P^*) "P'*"'"^*'
quod proxinium est mare. Aut lial-
268 APULEll
conscendisset ^ cubiculum superius, jamque protinus obli-
sis fiiucibus interstinguere earn debiiisset ; prius mahiit '
rerum singula per latiorem fenestram forinsecu5 nobis sci-
licet rapienda* dispergere. Cumqiie jam cuncta rerum ^
gnaviter emolitus, nee toro quidem aniculce quiescentis
parcere vellet, eaque lectulo suo devoluta/ vestem stragu-
1am subductam scilicet jactare similiter destinaret ; genibus
ejus profusa sic nequissima ilia deprecatur: Quid oro, fili,
paupertinas pannosasque reculas 7 " miserrimae anus donas
enim perfossa domuncida ciijusdam vetulcB dormientis, cum ascendisset in cubicutum
superius, et jam debuisset ipsam statim enecare prccfucato gutture ; maluit prius
yrojicere foras ad nos omnia ex fenestra celsiore, ut nempe ea raperemus. Cum-
que, omnibus jam strenue egestis, ne ledum quidem tetulce dormientis vellet relin-
quere, eaque deturbata e suo grabatulo, pararet similiter projicere stragulam ves-
tem, quum nempc ipsi subtraxerat ; ilia scelestissima procumbens ad genua ejus, sic
eum obsecrat : Quam ub causam, qua'so,fili, das pauper culam et laceram supelUcti-
Alii, deducere. Elnienh. Colvius : ' Num aufiigere, an abdicare ?' Ego
iitriimque abdicaverim, et fortasse reposuerim, obducere, quod apiid Tertnlli-
amim sa-pe occiirrit pro, viiiceie. Ut libro de Caine Christi circa finem :
' Hoc quidem capitulo ego potius utar, cnm adulteratores ejus obduxero.'
Et adversus Praxeani ; ' Undique enim obducti distinctione patris et filii.'
Obducti, id est, convicti, ut exponit Beatus Rhenauus. Brant. — 2 Ed. Vicent.
concedisset. Guelf. pr. consedisset. Oud. — 3 Guelf. sec. valuit. Id. — 4 Stylis
rap. Si conjecturam sequamur, clarior videatur sententia: singidis rap. Si
quid video, niutavit sententia ex compendiosa scriptura, quae fuit sigiis.
Nam, qui aniculse a>des expilabat, sociis in area stantibus sua singulis omnia
absportanda projecit. Stewcch. Infra lib. vi. ' Stylis rudis perpetuabitur liis-
toria.' Lindenbr. Non bene meo aninio. Correxerim, pilis, Hastas erige-
bamus. In has Aicimus vestlmenta et id genus alia ex alto conjiciebat, nobis
sic rapienda. Colv. Fux. nobis s. rupienda: i. scilicet. Quae peritissima est
prse vulgata, ex qua ndiil unquam boni feceris ; et quae a propera interpre-
tatione singularis illius literiE manavit. Eodeni compendio etiam exaratnm
idem verbum intra notabimus. Roald. Omnino scribendum ex Fulv. et Pa-
lat. Cod. 7iobis scilicet rap. Wower. Eodem Suspectarum Lectionuni libro
(ii. Ep. 8.) indicavimus veram aflf'ecto liuic loco niedicinam, adeo ut, contra
si quis sentiat, nihil sentiat, Legendum ergo : nobis scilicet rap. Ac, ne
quis me putet plus a;quo audaeem istic fuisse, sciat, sententiae meae sutfra-
gari jam Fulvianum codicem, in quo est : nobis scil. rap. Nimirum non sem-
per fallimur, qui curiose literarum ductus observamus. In stilis, t pro c et
s pro z scriptum fuerat, cum esse deberet sciliz. Jam litera z pro syllaba cct
posita est, ut in Suspectis docui. Sciopp. in Symb, Scilicet. Sic recte Pal.
Flor. et Bert. In vulgatis est, nobis stylis r. Male. Elmenh. — 5 Cuncta r.
Prima vox ab Oxen, iibrarii manu prima est omissa. Naviter Fux. Guelf.
pr. Oud. — 6 Licet vulgata satis defend! possit, malim tamen, si per Mstos
liceret: eique devoluta; subductam. Ratio patet. Groslotins conjecit, S!<6d«c-
tam scilicet irrepsisse a glossa. Id. — 7 Venet. et Bas. 1. resculas: quod agnos-
NOTiE
" Rec, [Resculas] Alii reculas. Diminufivum est a* re.'
meta:\iorphoskon }Aii. IV. 2G0
vicinis clivitibiis,® quorum hasc? fenestra doraum prospicit?
Quo sermone, callido ' deceptus astu, et vera qua? dicta
sunt credens Alcimus ; verens scilicet, ne et ea, quae prius ^
niiserat, qnaeque postea missurus foret, non sociis suis, sed
in alienos Lares jam certus ' ° erroris abjiceret, suspcnditse
fenestra,* sagaciter perspecturus ^ omnia: praesertim do-
mus [72] attiguae,^ quam dixerat ilia, fortunas arbitraturus.
Quod eum strenue ^ quidem, sed ^ satis improvide conan-
tem, senile illud facinus,^ p quanquam invalid©, repentino
tamen et inopinato pulsu nutantem ac pendulum, et inpro-
spectu alioquin altonitum, pra?ceps inegit.'' Qui ' praeter^
altitudinem nimiara, super quendara etiam vastissimum
lem anus infelicissimcB ticinis opulentis, ad quorum cedes hccc fenestra pertinet ?
Quibus verl/is Alcimus circumvenlus solerti astiitia, et i-era putans, qua sibi dicta
erant ; timens nempe ne, ignurans se errare, mitterct et illtt qua- ante jirojecerat, et
qua postea esset projecturus, non commilitnnibus suis, sed in ades alienas, promovii
se per fenestram cullide contemplaturus sinf^ula, pracipueqne exphiraturus opes do-
mus vicinae, de qua anus locuta fuerat. Quod quidem cum moliretur gnaviter, et
satis incaute, atius ilia sceleratissima vacillantem eum, ac pendentem, et alias peni-
tus intentum cxplorationi, dedit pracipilem impnisu debili quidem, sed subitariu,
et improviso. Qui, prceter summam altitudinem fenestrce, mens insuper in quod-
cit secundnm Analogiam super 12. vers. /EiiPid. lib. iii. Piiscianus. Cob),
Fux. resculas. Roaldiis. Resculas. Alii, reculas. Elnienli. — 8 D'Orv. divini-
tibus. One). — 9 D'Orv. hie. Id. — 1 Bert, calido. Elnienh. Item D'Orvill. et
Oiielf. sec. Valido in Ed. Bas. pr. Male utnimqne hie loci. Vide ad i. i.
in f. Haustu Palat. et Gtielf. sec. Oud. — 2 Edd. Ber. Bas. pr. primus. Id. —
3 J. c. Legendiiin, incertus. Sciopp. in Synib. etSiisp. Lect. 1. n. c. 8. Flor,
jam virtus. Inepte. Alii, incertus. Elmenli. — 4 Susp. se fen. Flor. suspecta-
quef. Elnienh. — 5 Bert. /^rovpcdiycus. Id. — G Pal. Giielf. anibo, a<</i?i(a. Reg.
Fux. D'Orv. Giielf. ainbo, Oxon. ut d. Pith, furtunam. Oud. — 7 Q. eum sir.
Ms. quern str. Sciopp. in Symb. Sic et D'Orv. In Guelf. ntroqiie et Palat.
Quod eum s. uti deest quidem. Oud. — 8 Et. Conrinnius, sed .i. i. Colv. Le-
gendnn),at. Sciopp. ibid, et Sn«<p. Lect. ii. 8. E Bertino, bene. Sed edi-
dere Vulcan, et scqq. prscter Prica^uni, ciijiis niargini at etiam allevit Wasse.
//n/*roi/JHS Palat. (Jud. — 9 Sen. ill. f. I'lor. sed et illud ratus. Male. Vide
Indicfrn. Elmenli. Nihil e>it in ejus Indice. Sed vide Beroaldum. Dicitiir
pro ' facinorosa anus,' ut ' scelus ' pro scelesto, et alia passim. Vide et ad
i. IV. in f. ' V'ipereumque malum.' In Palat. non male islud. Oud. — 1 Ed.
Vicent. Qua. Bas. pr. Qua, baud sane inepte. Id.— 2 Palat. pp. Id. —
NOT;E
<• J. c. [Incertus'] Sic Schiopp. et vitiosus liomo es, Zoile, sed vitium.'
Casaub. Pi\\\ jam certus. Sic sjcpissime 'scelus' apud Comi-
I' Senile illud f acinus] Asperius et cos pro scelcrato; metonymia ad-
signiticaiitius, quam si dixissct, anus junctj.
ilia facinorosa. Sic Martialis : ' Nou
270 APULEir
lapidem propter ' jacentem recidens,* peifracta diffissaque ^
crate costaruni/ rivos sanguinis vomens, imitus^ narratis
nobis, quae gesta sunt, non diu cruciatus, vitam evasit.
Quem, prioris exeraplo sepulturae traditura, bonum secuto-
rem Lamacho dedimus.* Tunc orbitatis duplici plaga pe-
titi,7 jamque Thebanis conatibus abnuentes,^ Plateas * prox-
imam conscendimus^" civitatem. Ibi faraam celebrem
super quodam nomine Demochare ' "^ munus edituro gladia-
damsaxum latissimum, qiiod adjacebat dnmui, distracta perruptaque compage costa-
rum crucians ftuctus cruoris, non passus diutinos dolores exccssit e vivis, niemoratis
prius nobis Us, qwe sibi evenerant. Quem, tumulalum ad exemplum prioris, de-
dimus bonum coinitem Lamacho. Turn peiculsi vubiere duplicis jaciurcc, et jam
repudiantes incepta Thehana, petiimus Plateas, proximam urbem, Illic compcritnus
quendum virum inchjtum fama, nomine Democharem, exhibilurum gladiatoram
3 Prope, ¥ux. prater. Roald. Propter jacentem. Pal. etFl. prater latentem.
Elmenh. In Oxon. qnoque, Rejj. D'Oiv. Gtielf. Pal. est prcettr. Prope in
Ed. Piic. et reliqiiis ante Elmenh. qui tacite cum Sciiv. et Flor. exhibuit
propter. Bene, ut est in Ms. Paraeano. Adi omnino ad p. 65. ' Propter in-
sistens.' Oud. — 4 Palat. Oxon. Guelf. pr. reddens. Optinie : quippe supi-
nus eecidit, diffissa crate costarum. Vel etiani sumi potest pro simplici, ca-
dens. Vide ad 1. i. p. 8. ' Huini recidens.' Id. — 5 Recte ita Reroaldus. At
impressi Qmnes,diffusaque. Colvius. Flor. diffusaque. Male. Elmenh. — 6 Pri-
mitus. F\or. imit us. Elmenh. — 7 Orb. d. p. p. Manusc. exorbati discipuli d. p.
p. Sciopp. in Symb. — 8 Th. con. abn. desiderantur in Oxon. item Guelf. sec.
una cum voce Plateas, sed in luargine alia manu allita, cum praec. v. petiti, ut
videtur, e Scioppii Symb. in Fulviano. Turn proximas Fux. Oud. — 9 Forte,
concedimus ; vel potius, contendimus. Col v. — 1 Ubi Fama eel. quendam nom.
Democharem in. editurum gl. Fax. ibi famam celebrem super quodam nomine De-
NOTiE
1 Praceps inegit^ Addita verbo prap- dicti, qui cum retiariis conferri sole-
positione, quae nomini sic erat adden- bant. De quibus plura apud illos
da : in prceceps egit. Sed hoc fami- vide,
liare huic Scriptori, t Plateas'] Urbs est Boeoiiae sub
•■ Crate costaruni] Virgil. /En. xii. Cithaprone monte sic dicta, ut vide-
' Et cratem pectoris ense Transadi- tur Straboni, lib. ix. a latitudine re-
git.' Anatoniicis dicitur thorax. niorum, quam Plataeenses prinii in-
^ Bonum secutorem Lamacho dedimus] venerunt : quod etiam tradit Plin.
Id est, in mare misimus, ut sequere- Quin et illos victum olim remigatione
tur Lamachum jam eodem projec- quaesivisse auctor est idem Strabo.
turn. Vetus formula valedicendi mor. IIAaTTj est, remi pahnula: -kX&tos,
tuis apud Servium, ad lib. vi. jEn. latitudo.
Vale: nos te ordine, quem natura " Conscendimus] Quia Plataeae edi-
permiserit, sequemur. Scaliger et tioro loco positce, vel fortasse legen-
Lipsius hie ad gladiatores allusum dum contendimus.
volunt, ex quibus nonnulli secutores ™ Demochare] Nomen apposite ad
METAMORPHOSEON LIB. IV. 271
torium deprehendimus. Nam vir et genere primarius, et
opibus pluribus et liberalitate prascipuus, digno fortunaj ^
suae splendore publicas voluptates instmebat. Quis tan-
tus 5 ingenii, quis facundia3,+ qui singulas species appara-
tus multijugi^ verbis idoneis possit explicare? Gladiatores
isti tamosae manus/ venatores illi ^ probatae pernicitatis :
alibi noxii/ perdita securitate, suis epulis bestiarum ^ sagi-
nas instruentes.y Confixilis machinae sublicas ^ turres tabu-
spectaculiim. Ipse enim vir nobilissimus ditissimusque, et liber alissimus, prapara-
hut populo oblectamenta, mugnificentiu digna opibus suis. Quis tanto iiigenio
valet, (jitis est adeo eloquens, ut possit exponere oratione convenienti omnia genera
apparatus multiplicis ? Hie eraut gladiatores dexlrce illustris, illic venatores spec-
tata celeritatis : alibi sontes praparanles suis conviriis pinguem cibum belluis cum
vesana tranquillitate. Pegmata erant compacta ex tignis, turres coagmentata
mochare. Roaldus. Flor. Ibi famam celebrem svper quodam Demochare munus
edituro gl. Elmenh. Sic etiani Pith. Keg. Oxon. Palat. D'Orv. Giielf. nter-
qiie : quod verissime reponi jnssit Pricaiis, si niodo cum Fux. et Pith, reti-
neamiis nomine, ut feci. Vide ad 1. ii. p. 28. ipsuni Pricaenm, et me : ' Cerdo
qnidam nomine.' Non deprekcnderant, sive offeiiderant adhuc ipsum Demo-
charem. Hoc demum faciiint p. 74. Scd perceperant famam de ejus pro-
posito, et casu. Hinc instruxere suas fraudes, enmque postea ipsum adie-
runt. Gladiatorium non comparet quoque in Pal. Giielf. sec. neque est ne-
cessaria vox. Decus sine sensu post Demochare additur in Palat. Vbi pro ibi
Labetur in Edd. Vicent. Juntinis, Aid. Bas. sec. Lugd. DeprendimusGne\i. pr.
Oud. — 2 D.f. Rom. de forma. Male. Elmenh. — 3 I5a.s. 1. marg. <an<i. Colv.
In Ed. Vicent. tantis. Oud. — 4 In Palat. et Oxon. gui/ac. et contra dein quis
sing. D'Orv. cum Ed. Junt. pr. perverse oninino. Id. — ^ Perperam Oxon. a
m. pr. muUi. Vide ad 1. vii. p. 168. ' Mnltijuga scaturigine :' et alibi. Posset
in Guelf. utroque. /(/. — 6 Msc. illic. Sciopp. in Symb. — 7 Legendum au-
tumo, mail et noxii. Minutius Felix in Uialogo suo (cui titulum fecit Oc-
tavius, nionente id duobus locis Lactantio) de sacrificiis et ludis Rom.
agens addit : ' Hodieque ab ipsis Latiaris Jupiter homicidio colitur; et,
quod Saturni filio dignum est, mali et noxii hominis sanguine saginatur.'
Adiiibendus etiam Lactantius lib. i. cap. 21. Steuech. Rert. jwria. El-
menhorstius. Sic et Pith. Edd. Vicent. Junt. pr. cum Marg. Bas. pr.
Vide notam sequentem. Oud — 8 Oxon. bestiarii. Idem. — 9 Lips. Guelf.
SOTJE
rem confictum. Latine populo gra- simas feras et famosos inde gladia-
tum diceres. tores con)i)araturus.' Est perpetuuni
" Gladiatores isti famosce manus'] gladiatorum epitheton.
' Famosae' caedibus. Gladiatores, qui, ^ Noxii, perdita securitate, suis epu-
multarum palniarum praeliis spectati, lis bestiarum saginuminstruentes] Dani-
ut lo(|uitur Noster, lib. x. magna nati ad bestias, quibus lautac appone-
clextranim suarum tropaea numera- baiitur epuhe, autequam belluis cx-
verant. ' Famosae ' optime cle gla- ponercntur, ut illud quantulumcuni*
diatoribus. Eodcm lib. x. ' Nobilis- que vita;, quod supererat, suaviter
APULEII
iarum nexibus, ad 9 instar circumloranea? ' domus, florida?
picturse, decora futnrae venationis'' receptacula. Qui prae-
terca imraerus, qua? facies feranim ? Nam prgecipuo ^ stu-
dio, forensi ' etiam,^ advexerat generosa ilia damnatorum
capitum funcra." Sed, praster ceteram speciosi'^ muneris
supcllectilcm, totis utcumque patrimonii viribus imraanis
ursae comparabat [73] numerum copiosum/' Nam prgeter ^
plancis in modnm domus lunhulatoritP, et in eis picturcB elegantes, qvce fulurce erant
piilchra dirersoria fnturcE venationis. Praterea quuntxts numerns, et qiudes formce
besliarum ? nam maxima diligentia eliam peregre curaverat apportari nobiles illaa
tnortes hominum condemnatorum. Sed prater reliqmim apparutiim turn pulchri
spectaculi, quoquo niodo cmehat totis opibus patrimo7iii sui magnum numerum in-
pr. et Edd. ante Wowrr. carent prappositione ad. Sed vide ad lib. i. pag. 19.
' Ad instar solitiuilnis.' Id. — 1 Alii, circumferanetB. Elnieniiorstius. Edd.
Merc, ef Wow. intelliirit. D'Orv. circumfornatce. Intelligit Aiictor pegnia
anibnlatoiinm, nt dixi. [Vid. Var. Not.] Vide Lips, ibidem, et Elmenli. In-
dieem. Oud. — 2 CI. Wasse ronjecit jnacipuus, nt supra, ' Liberalitate pra2-
cipniis.' Id. — 3 Beitin. forenses. Elmenh.— 4 Ms. pretiosi. Sciopp. in Symb.
Rom. S. p. cetera s. Fulvins legit, S. p. c. pretiosi. Elmenh. — 5 Abest pra-
NOT^
ducerent. Cave * i)erdita seciiritate '
intelligas, amissa, sed vesana, (jtialis
peiditorum et desperatonim liomi-
nuni esse potest. Si enim seciirita-
teni amisissent, deqne impendenti
f'ato seiio, ut par crat, cogitassent;
profecto fastidissent epulas. Hie est,
ut existimo, sensus biijns loci, qiieni
Prica^iis negat se intelligere.
* ConfixUis machints sublica, (Sfc]
' Siiblicas confixilis macliinas ' iiitel-
lige ipsam macbinani confixilem com-
pactani ex snblicis, quaa snnt tigni
seu pali lignei, sibi invicem infixis,
luide machinae nomen. ' Confixilis
machinae ' pegnia est, quod veteres
Glossae ' confixnm ' interpretantur.
Erat haec macliina ambulatoiia, turres
altissimas sustentans, qua? per vias et
Ampliitheatrtira agebanfur spectante
ac mirante populo. Martial, de Spec-
taculis, Epigram, ii. ' Et crescunt
media pegmata cel.«a via.'
* Ftttune venntionis] In Circo exlii-
benda;. Vide Demsterum in Parali-
pomenis, ad cap. 5. Antiq. Rom.
Rosini. et Bulenger. de Venat. Circi
et Amphitli.
^ PrcEcipun studio, forensi etiam, S^cl
Sic interpnngit Pricaens, et exponit
'forensi' exotico. Ego sic verti,
qnasi iegeretnr forinsecus. At, si
recte expendatur mea interpretatio,
recidit in Pricaei sensum.
•^ Generosa ilia damnatorum capitum
fttnera'] Bestias, qnarum dentes mor-
tem erant illaturi, alviis vero se-
pulchri vice fntura, miseris illis ho-
minibiis.
'' Immanis ursa numerum copiosum']
Observa 'immanis nrsae' singulari
numero dictum, cum naturalis sensus
in plurali postulet, immanium ursa-
rum.
METAMORPHOSEON LIB. IV. 273
domesllcis venationibus captas, praeter largis*^ emtionibus
partas, amicorum etiam 7 donationibus variis certatim obla-
tas, tutela^ sumtuosa solicite nutriebat.9 Nee ille tain
clams, tamqiie splcndidus publicae voluptatis apparatus
Invidiae ^ noxios effugit ocnlos.' Nam diutina captivitate
fatigatae simul, et * sestiva flagrantia maceratae, pigra ' etiam
sessione languidas, repentina correptas pestilentia, psene ad
nullum rediere + numerum. Passim per plateas plurima cer-
neres jacere semivivorum corporum feriua naufragia/ Tunc
vulgus igTiobile, quos inculta ^ pauperies, sine delectu'^ cibo-
rum, tenuato ventri cogit sordentia supplementa et dapes
gratuitas^ con quirere, passim jacentes epulas accurrunt.^'
gentium ursarum. Nam prater illas, quas ceperat domi venando, prater eas, quas
emerat inagnis pretiis, alebat etiam magnis impensis alias custoditas summa cura,
quas amici certatim undicjue miserant ei miincri. At ilia adeo illustris, adeoque
magnifica instructio oblectamenti publici non poluit evitarc mnlignum aspeclum
Invidi(e. Ipsce enim defcssie longa capiivitate, simul et debilitalcB calore ccslatis,
morbida; quoque ex perpetua desidia, aff'ecta: subita lue, redactcE fuerunt ad nullum
fere numerum. Videres per vices maximam stragem ferarum semianimis corpori-
bus ubique jacentibus. Tunc vilis plebccula, quam immunda egestas cogit perqui-
rere vilia subsidia abdomiiii emaciato, et cibos inemtos absque ulla electione dapum,
ccepit accurrere ad escas ubique stratas. Tunc ego et hie Babulus ex occasioiie
ler a Rcgio, Fax. Captus in Oxon, Oud. — 6 Palat. Guelf. sec. largas. Pro
partus malebat Groslotiiis paratas. Id. — 7 Etiam a Kcgio, Fax. exulat. Ed.
Bas. pr. dolationibus. Oxon. Pith. Guelf. pr. oblata. Id. — 8 Guelf. cautela.
Fax. tutelas. Id. — 9 Nutribat. Bert, nnlriebntur. EInienli. Desideratiir soli-
cite in Palat. Nutriebant in Pith. Reg. Fnx. Oxon. Ed. Vicent. et marg. Bas.
pr. Hinc quis conjicere posset, oblatw nutriebantur. Unde EInienii. hie
nMiriiaf dcderit nescio. Dc eo vide ad lib. iii. pajr. G7. SM/urtiiU. Oud. —
I Lege, aculeos. Heius. — 2 Abest copula a Pitli. Oud. — 3 Quidain, pigrtc.
Scripserini: pigra, et jam s. l.Co]\. — 4 D'Orv. Fux. redire : quod defend!
j)osset. Oxon. et Guelf. CJodd. Edd. Ber. Junt. Aid. redivcre, Vicent. redicem.
Otid. — 5 Inc. Pessime in Ed. Junt. pr. jam culla. Id. — G Delecta in Fux.
In D'Orv. delictn. Voluit forsan dilectu librarius. Jd. — 7 Plebeni RoniaB
secretani fuis.se ab aliis, quod publico aleretur, notuui. Ceteruni prius anno-
nain, post collegio pistoruni instituto puneiu acccpissc, euuiquo ab cminen-
tiori loco et gradibus, ubi distiibncretur, gradilcm vocatuni, variis Imperato-
runi constilutionibus, tain Jiistiuianci, (piani Tlicodosiani Codicis docemur.
Quan causa fuit, cur aliquando mutaiiduui hoc loco putariin, gradiles: ubi
NOTiE
•■ /nrif/io'] Cujus dcscriptionem vida navium tcnipcstate quassarum tabu-
apud Ovidium, lib. II. Melamorpli. l<c trabes(ine in littorc jacentes con-
' Semivivorum corporum ferina nau- spiciuntur. Metapbora est paulo du-
Jragiii^ Corpora ursannn scniiuiortua- rior a re nautica ducla.
lum, qua; morbo fracta jacebant, ut e Passim jacenlen epulas accurtunl^
Dilpli.elXar.i Ian. Apul. S
274 APULiiii
Tunc e re nata^ subtile consilium ego et iste babulus'''
talc comminiscimur/ Ursam,' qua? ceteris sagina 4- corpo-
ris prsevalebat, quasi cibo parandam = portamus ad nostrum
receptaculum ; ejusqiie probe nudatum carnibus corium,
servatis sollerter totis unguibus/ ipso etiam bestiae capite
adusque confiniura cervicis solido relicto, tergus 7 omue
rasura studiosa tenuamus : et minuto cinere perspersum,*
excogitamus hoc cnllidnm consilium. Axtfcrimus in nostt-um diversorittm vrsamf
qucE superabat reliquns pinguedine corporis, ijuasi coquendum in nostrum cibum ;
fjusque pelte egregie purgnta carnibus, conservatis ttnguilms magna industria, re-
licto (iiam ipso capite bcstia integro usque ad ejus junctiiram cum collo ; uttenua-
viiis totuni corium radendo, et conspersum tenui cinere exponimus Soli arefacien-
vero Parisien. Codiceni inspexi, non potiiit non placere illiiis lectura, gra-
tuitas. Sttwecl). Gratuitas verissime est in Mss. et Edd. O. praBter Bas. pr.
corriiplissime praebentein gravitas. Putidiim hie foret gradiles. Do pane
gradili egerunt niiilti. In Oxon. etiam. In Ed. Bas. pr. cnnquerere. Oiid. —
8 Accurrere. Fux. excurrunt. Roaldus. Flor. accurriuit. Elnienli. — 9 Tunc
nacti Aid. Vnlgata lectio est ab einendatione Beroald. Roald. — 1 Quid si
legas Bardulus 7 inqnit Beroaldiis. Et quid si Bubalus? Quod in Martiale
est Epigram, lib. i. Colv. Retinui Roniani et Codd. Florentinorum lectio-
nem. Beroaldiis Bardulus legit. Papias: ' Babiger : stnltus.' Acta Mar-
tyrologii S. INIarci : ' Biibnlum istiim traliite ad locum Biiculi.' Forte le-
geiiduni ; Babulum i. t. a. I. B. Sed et Tzetzes Cliil. ii. Hist. 369. bubalum
pro stulto et riisticano ponit. Elmenh. Beroald. Bardulus. Colvius Buba-
lus. Ego a vulgata non recede. Terent. Adelph. ' Jube jam nunc diniinie-
ret iiliBabiilo viginti niinas.' Ut Nannius illam vocem per me quidem soli-
citare desinat. Brant. — 2 Giielf. pr. commisitur. Oiid. — 3 Flor. 2. unam,
male. Elmenh. Immo vero bene, ut egregie docuit Pricaeus, sive eximiam e
pluribus : uli passim apnd alios. Astipulantur Reg, Fux. Pal. Guelf. ambo,
Oxon. D'Orvill. Posset utniinque admitti, ursatn unam. Cic. ii. Phil. 3.
' Cnm lino gladiatore nequissimo.' Vide ad Ovid. Ep. xv. 162. ' Naias una :'
et ad Caes. lib. v. B. G. cap. 45. ' Unus Nervius.' Oud. — 4 Rom. sarcina.
Elmenh. — 5 Inepte Par. cito p. Pith, portunda param^is. Oud. — 6 Sol. ung.
Fux. sol. totis u. Roald. Bert. sol. tolis ung. Sciopp. inSynib. et Susp. Lect.
II. 8. Elmenh. Miror, hoc non secutos esse ceteros, excepio Scriverio, im-
mo Elmenliorstinm tacere de Florent. qui et habet totis cum Palat. Pitli.
Oxon. D'Orv. pluribusque, et Ed. Junt. post. Totis significat, omnibus om-
nino. Vide ad lib. iii. pag. 53. ' Totas artis mantis.' In Palal. sole'pter. Oud.
— 7 Tergtim. Fux. tergus, Roaldus. Fiil. tergus, apxaitcos. Wow. Placet Ms.
tergus. Sciopp. in Synib. Fulvii liber, tergus. Elmenh. — 8 Oxon. persparsum.
NOTiE
Tertullianus a Pricaeo landatns, in ab homine caro pasta de hominc.'
Apologet. ' Ipsorum ursorum alvi '' Et iste bab. [Babulus'] AeiKTiK&s.
appetuntur, cruditantes adhuc de Latronem hoc dicens demonstrat, cu-
visceribus hiimanis ; rnctatur proinde jus hoc nomen erat.
METAMORVHOSKON LIB. IV. 275
Soli siccandiim tradimus. Ac,^ dum coelestis vaporis flam-
mis examurcatur,' ' nos interdiim pulpis ejus** valenter sagi-
nantes/ sic instanti militiae disponimus ' sacramentum : ut
unus e numero nostro, non qui corporis adeo,"*^ sed animi
robore ceteris ^ antistaret, atqiie is inprimis voUmtariiis,
pelle ilia contectus/ ursae subiret effigieni, domumque
Democharis illatus per opportuna noctis silentia nobis
januffi 7 faciles praestaret aditus. Nee paucos [74] for-
tissimi collegii ^ solers species 9 ad raunus obeundum '
dum. Diitnqite expurgatur adore ignis illiiis (ctherei, 7ios interim, valide saturan-
tes ejus carnibiis, disponimns lias leges imminenti militia: ut unus ex nostra turba,
qui reliquis prastaret, non corporis quidem fortiludine, sed animi, quique prerscrtini
susciperet hoc libenter, indueret formam ursw opertus illo corio, et invectus in cedes
Democharis redderet nobis facilem ingressum ostii idoiieo tempore noctis, cum omnia
silerent. Et ilia subtilis trans/ormatio addiderat animos multis ex iwstro fortis-
Ed. Bas. pr. prospersum, baud male. Oud. — 9 Palat. et Giielf. duo, At. Id. —
1 Veteres Editiones, examui'gatur. Colviiis. Flor. et Rom. examurgatur.
Elmenh. Bene ab aixopyl). Vide Set v. i. G. Amurca Cato cap. 10. male.
Gloss* et Ms. Coliimellae Aiiuidel. Ed. Stei)lian. pa";. 455. amurga. Wass.
— 2 Fnx. sa7iguinuntes. Oiid. — 3 Scribe, imponimus. Wowerius. Ms. imponi-
mus. Sciopp. in Symb. Imponimus. Viilgo, dispoyiimus, Elmenli. Hiiic re-
liqui exhibiieiiint imponimus, et firmatnr a Ms. D'Orvill. At(|ue ita ' ira-
ponere legem,' et simllia passim. Verum niliilo detenus, si non melius, se
liabet disponimus, quod extat in Flor. Reg. Fiix. aliis, et Edd. ante Wow.
Cuilibel scilicet snas partes tribiiimus et quasi designamus per sacramenti
legem, singulis impositam. Pag. 76. ' His omnibus recte dispositis.' Lib. x.
pag. 227. ' Hsecbene atque optime disposita.' Sic disponere diem, aetatem,
otium. Cic. lib. ix. ad Fam. 37. Tacit, de M. Germ. cap. 30. Senec. ad Polyb.
c. 25. Ep. I.I. Plin. lib. iv. Ep. 23. ix. Ep. 30. Suet. Tib. cap. 11. Et magis
apposite Tib. i. 10. 04. ' Operum disposuitque vices.' Lucan. lib. viii. 003.
' Disponis gladios ; ne quo non fiat in orbe Heu ! facinus civile tibi.' Clau-
dian. 11. in Ruf. 25. ' Cladem divisit in urbes, Disposuitque nefas.' Oud. —
4 lYOrv. acideo. Id. — 5 Fux. cetcro. A\. ceteris. Oxon. Guelf. pr. ceteros.
Vide ad p. 08. ' Qui robore ceteros antistabat.' Id.—G Palat. Guelf. sec.
contextiis. Par. conceplus. Nibll nuilarc tentes, suadeo. In Pith. Demo-
chnri. Id.— 7 In Edd. Juntinis et Aldi janua: ut sit Ablativus, sive, per
januam : et in I'alat. facile. Vulgata multoest eleganlior. Id. — 8 Reg. Fux.
"et D'Orv. /. Icgum coll. Id.— 9 Bert. spes. Elmenh.- 1 Flor. obediendum.
Male. Elmenh. Sic tamen et Pith. Fux. Reg. Pal. bini Guelferb. Oxon. a
m. pr. In D'Orv. est obiendum. Intra alicpioties sic variatur, nt 1. viii.
pa;;. 157. ' Obiens viventium niunia : in plerisqiie obediens.' Sed lib. ii.
l>ag. 30. ' Expergitemunus obeas.' Lib. xi. pag. 25 L ' Obibam ministerium :'
NOT;E
' Examurcatur] Amurca fa^x est oleum, cum amurra purgatur.
olei: unde exainurcare corium hie ^ /'h//<w (Jms] Oarnibns niusculosis
est illud pinguedine et came adliic- Lib. viii. ' Ossa pnlpis viduata.'
rente expiirgaic; ut examurcatur
27G APULEII
airexerat.^ Quorum prai ceteris Thrasyleon'^ fuctio-
nis optioned delectus, ancipitis machiiiEe'" subit^ aleam.
Jamque habili corio, et mollitie tractabili, vultusereno^
sese recondit. Tunc teimi sarcimine^ suinmas oras ejus
adgequavimus ; ^ et juncturae riraam, licet gracilem, setse^
circumfluentis densitate sepimus : ad ipsura conlEinium gulae,
qua' cervix bestiai fucrat exsecta, Thrasyleonis caput
subire cogimus;" parvisque respiratui circa nares et oculos
datis foraminibus, fortissimum socium nostrum prorsus
bestiam factum, immittimus caveae, modico praestinatae ^
pretio : quam ' constanti vigore festinus irrepsit ipse. Ad
s'emo cwtu ad suscij)ie7ulam illnm prorinciam. Ex quihus Thrasyleon, sujfragiis
collegii electus pro: ceteris, suhiit discrimen ilUus maclihice perkulosee. Et trim-
quillo vuJtu contegit se pelle ilia jam praparala ac traciahili propter suam molli'
tiem. Tunc consuimus extremas ejus partes sutiiru suhtili, et ohtegimus rimam
suturcr, (juamvis ungiistnm, multiltidine villontm amhien'.iiim. Itiseriiniis caput
Thrasyleojiis prope ipsnm gidam, qua parte cnllum ferce fucrat absclssum. Et re^
lictis ungustis foraminibus circa nares et oculos, ad respirandum, concluditmis ge-
nerosissimum nostrum comniilitonem jam plane transformatum in belluam, cavea,
q2tam emcramiis exiguo pretio, in quam celeriter se penttravil alacri impctu. Sic
et in f. ' Munia gaudens obibani.' Vide et lib. x. pag. 223. Oud. — 2 D'Orvill.
arrepscrant. Par. arrepferut. Id. — 3 Flor. Tarsilion. Elnienb. Passim Thra-
sileon Mss. et Edd. Vett. Sed et rerte Tharsyleon vel Thursaleon, a Qapaos.
Oud. — 4 Pitli. factione optionis. Palat. optimc. Edd. Jmit. pr. Aid. dilcc-
tus. Id. — 5 Fiix. snbiicit. Forte subivit. Roaldiis. Subivit piacbeiit Reg.
Oxon. Pal. D'Orvill. Siibiit Edd. Elnieniiorstiiis. Scriv. Flor. Perinde
est, Ancipititi alea Pith. Oud. — 6 Rebar legendnni : firino. Colv. Non
debet mutari, ferina. Sensus eiiiiu est, Thrasileonem ipsnm liilari et laeto
viillu subiisse iirsi coriiim. Gruter. Susp. vn. 10. — 7 Quidam, acumine,
Colviiis. Acumine. Fiix. sarcimine. N. L. Rould. Bert, et Rom. acumine.
Elmenli. Malo cum aliis editionibus legere acumine. Brant. — 8 Kectc Palat,
adcequamus. Wower, — 9 In D'Orv. inepte ciro'. Palat. circumfluenti. Oxon.
slipamus. Guelt'. pr. separemus. Oiid. — 1 Male alii, quam. Vide ad lib. i.
Colv. Flor. qua. Elmenli. Prave in sola Bas. pr. est quam. O\on. quaqua.
Vocem bestice bene addidere Elm. Scriv. Flor. suftVngantibiis Pal. Fux.
Guelf. sec, D'Orv, et Ed, Jiint. post. Dein Kdd. Vic. Jiint. pr. Aid. exacta.
Oxon. Giielferb. pr. exepta, Ond. — 2 Dcstinatu; : Alihis, Sed citra locu-
tionem Apuleii. Roald. Flow et Beit, pradeslinatce : male. Elmenli. — 3 Reg.
NOT.E
' Thrasyleon] Nonien latroni ap- " Subire cogimus] Subire facimns,
turn. ®pa(rvs enim audaceni et teme- immittimus, non autem, adiginiiis
rarium significat. vi. Supra enim : ' Ut nniis e numero
'" Ancipitis machina-] Ursinae pellis, nostro,' &C. ' attjue is inpiimis vohin-
<(nam non poterat nisi cum ingenti tarius,' ^.c.
dis<'riniine subire.
METAMORPHOSEON LIU. IV. 277
hunc modum prioribus inchoatis,+ sic ad reliqua fallaci^e
pergimus.' Sciscitati nomen^ ciijusdain Nicanoris,° qui,
geaere Thiacio ' proditus/ jus araicitia3 summum cum illo
Demochare colebat, literas affingimus,^ ut venationis sua;
primitias bonus amicus videretur ornando muueri ' dedi-
casse. Jamque provecta vespera, abusi praesidio tenebva-
Tum, Tlirasyleonis caveam^ Demochari cum iiteris illis
adulterinis oflerimus : ' qui emiratus-^ bestiai magnitudinem,
suique contubernalis opportuna libcralitate lajtatus, jubet
nobis protinus gaudii sui gerulis, decern aurcos, ut ipse
habebat,5 e suis loculis annumerari. Tunc, ut ^ novitas
inceptis primordiis fraudis, conlinuamns reliqua hoc mMo. Percontnli nomeii
Nicaniivis cujusdarn, qui ortus stirpe T/ireicia foctbat viaximam ainicitiam cum
illo Demochare, sic comminiscimur epislulam, ut egrcgius ilte amicus videretur
consecravissc primitias sucb venationis decorando muueri Democharis. Et die
jam valde inclinato in noctem, freti auxilio obscuritalis, offl'rimus Demochari
caveam, qua inclusus erat Thrasyleon, cum ilia epistulu coiificta ; qui udmiratus mo-
lem bellucs, gavisusque de opportuna benejicentia sui familiaris, imperut, ut proti-
nus decern aurei nummi ex suo marsupio, quod secum haliebat, numerarcntur nobis,
qui altuleramus ipbi tantum gaudium. Tunc, ut mcnles hominum solent allici
Fiix. qua. Ond. — 1 Pith, inchoatiim. Id. — 5 Sic reliqua faUaci<£ peregimus.
Ftix. sic- ad r. f. pergimus. Roaldus. Idem Cod, ad reliqua f. pergimus. [Sic
exscripsiiniis ex Ed. Oud. a qua tameii abest mentio scriptoris, cui debentiir
statiin praecedentia. Nam a sequentibiis siiam annotationein inchoat El-
menhorstiiis.] Sic ad r. f. pergimus. Viilgo, sic r. f. pergimus. Elmenli. —
6 Ox()n. Giielferb. pr. nominis. Oud. — 7 An potius, Tlirace ? ut Apoioaia i.
' De Znnolxi quodam Tliraci generis.' Dicebant inditferenter Tluax, Tlira-
cus : Cuppadox, Cappadocus: Arabs, Arabus : ^tliiops, /Etliiopus. Nos-
truui cniendaviuius lib. viii. ' At ille ('appadocuui me et satis forticuluin
deiiuiiciat.' Postremum quod posuimiis notavit Servius ad vii. ,'Eiieidos, et
Prisciaiius lib. vi. ' Lucilius in quarto ' ^'Eliiiopus ' dixit pro, /Elbiops : ' Illii-
nocerus velut iEtliio|)us.' ' Emendandus bine Sidonius etiam Apollinaris,
licet libris omnibus reclamantibus, Epitiialamio Ruricii et IberiiB : ' Hie
lapis est de quincpie locis dans quinque colores, /Etiiiopus, Piirygius, Parius,
PoEiius, Licedirmon.' Vuigant, j^thiopis. Colvius. — 8 Bert. />roi/iu7iis.Sciopp.
in Syml). Male. Lib. i. ' Generosa stir[)e proditum :' et 1. ix. ' Prodere par-
turn.' Elmcnh. — 'J Venet. Aid. Her. affigimus. Colvius. Sic et Pitli. Fux.
Gnelf. ambo, U'Orv. Oxen. Edd. Vic. Junt. utraqne, male. Vide ad 1. viii.
p. 150. ' (Jfficia atfin{;it.' Oud. — 1 Muneris Pilii. Oxon. Cuelf. pr. IS'umeris
Palat. Guelf. sec. Id.— 2 Pal. cai-ea. Id.— 3 D'Orv. Pith, deferimus. Id.—
4 Demiratus. Elor. miratus. Elmenli. — 5 Si non babuisset, jussissetne nu-
merari r Sed puto potius scribcndum : ut ipse aielmt. Cusnm iu Vcneta edi-
tione, ut ipse hebat. Colvius. Fux. d. a. u. i. h. I. a. Suet. Galba cap, 12.
NOTjE
" 7<!icanoris] A victoria deductum est, et viKav vincere,
nomen. Grajcis enim vIki) victoria
278 APULEll
consuevit ad repentinas visiones animos hominum pellcre,^
multi numero mirabundi bestiam^ confliiebant: quorum
satis callenter 9 curiosos aspectus Thrasyleon noster impetii
minaci frequenter inhibebat. Consonaque civium voce
satis felix ac beatus Demochares ille [75] scepe celebratus,'
quod, post tantam cladera ferarum, novo proventu^ quo-
quomodo Fortunee resisteret. Jubet novalibus ' suis p con-
nnintute ad suhita spectacula, plurimi concurrebant ad belluam admhantea ipsam,
quorum inspectionnn curiosiornn noster Thrasyleon impidiebat satis astute, sape
insultans minaciter. Civesque unanimi ore scrpe pradkaverunt Democharetn ilium
valde felicem el fortunaium, quoniam post tantam stragem belluarum resisteret
utcumque malignce sorti novo supplemento. Imperat statim td bellua ducatur in
sic fere locntus : ' Cano auteni choraulae mire placeuti denarios qninqne
donasse, prolatos manii sua e peculiaribiis lociilis suis.' Roald. Nee hie sub-
stituendiim : ut ipse aiebat . ?*am viilt anniimeratum ipsis, non decern au-
reoriini pretium, sed decern atireos. Hoc ita promintiat libro decimo : ' Cen-
tiimque aureos solidos otfeieiit pretium :' atquehinc etiam liquet aurei per-
mutationem pluris fuisse ilio tempore quam 25. denariorum. Pretium auri,
argenti, variis modis crescere, si phuibus doceam, sim nugax. Adeantur
tantum Lipsii raei electissinii ad librum i. Anna!. Taciti Comnientarii :
qui tibi divine evolvet illud, cur milites, decern assibus non contenti, flagi-
tent, ut diurnum stipendium sit denarius; quse postulatio mehercule ridicula
sit ; denarius et decern asses, unum et idem. Grut, Susp. lib. vii. cap. 10.
Ut ipse habebat. Haec in. Pal. non leguntur, et recte. Wower. Vulgo, uti
aiebat. A Palat. rh habebat abest. Elmenh. Vet. ed. ut ipse hebat. Col. tit
ipse aiebat; minirae assentior. Vulgatam cur mutemus, causae profecto non
est. Facit Sueton. Galba cap. 12. 'Cano autem clioraulap,' &c. Brant. —
6 Ut abest a Palat. et Guelferbytanis. Oud. — 7 Reponendiim censet Bero-
aldns pellicere. Sed illud pellei-e loco non pellcndum. Colv. Beroaldus et
Aldus pellicere. Elmenh. Item sic edidere Junt. post, et Colin, inciditque
Pricaeo, vel impellere, quod cum Heinsio niallem, si quid innovari esset opus.
Sed id nequaquam necesse. Vide Lexioa. Auson. JVlosell. vs. 302. ' Casus
quern fingeie in auro Conantem Icarios patrii pepidere dclores.' Oud. —
8 Ad best. Flor. omittit tJ) «(i. Elmenh. Optime. Neque aliter sine praepo-
sitione legas in Mss. Pith. Reg. Fux. Bert. Oxon. D'Orv. utroque Guelferb.
Edd. Vicent. Beroald. Bas. pr. citatque G. J. Vossius de Anal. cap. 9. Oud.
— 9 Oxon. calenter, Tum curiosus Guelf. pr. Id, — 1 Mallem, si per Mss.
liceret, cwpit vel cceptus celebrari. Id. — 2 IMs. prorectu, Sciopp. in Symb.
Fulvius, prorectu. Elmenh. Immo ejus Cod. queni cave andias. Oud. — 3 In
quibusdam lib. legas: virariis: quod forte praferendum. Wower. Sunt
libri, in quibus videas : vivariis. Idque verum est: jubet scilicet ursnm in
vivarium, quo alia? bestiae coercebautur, deportari. Firmant hoc proxime
sequentia. Sciopp. in Symb. Alii rectius, vieariis. Vide Agellium lib. ii.
NOTiE
•' Novalibus suis'\ Novalis et novale tonsas cessare novales, Et segneni
est arvum, quod alternis annis seri- patiere situ durescere campum.'
tur: ex Plin. lib. xviii. cap. 19. Vir- Ejnsniodi ager vocatur etiam requie-
gil. Georgic. lib. i. ' Alternis idem tus. Contra, restibilis ille est, qui
MF.TAMORPHOSEON LIB. IV. 279
festim bestiam ire : jubet siimma cum diligentia reportari,
Sed suscipiens+ ego, Cavcas, inquam, domine, flagrantia
Solis et itineris spatio fatigatam/ coetui multarum/ et, ut
audio, non recte valentium committere^ ferarum. Quin
potiusdomus tuae patulum ac perflatilem^ locuin,i immo et'
lacu aliquo conterininuin'^ refrigerantemque prospicis ? '
An ignoras hoc genus bestiae lucos consitos, et specus
roridos,^ et colles Irigidos, et fontes ^ amoenos semper incu-
sua novalia; imperat ut illinc diligentissime reditcatttr. Verum ego suhjicieiis,
Cave, inquam, domine, ne ipsam lasSatam Solis ardore et longitudine via; commis-
ceas iurbce multarum bestiarum, quce, ut accepi, non bene habent. Quidni potius
provides aliquem locum tuarum adium apertum et patentem ventis, immo et vici-
num alicui lacui, et refrigerantem ? An nescis hujusniodi animalia semper versari
in nemoribus opacis, et speluncis huinidis, et Itrtis cotlibus, et prope funtes gelidos]
cap. 20, Colnmellam de Re Riistica lib. ix. cap. 1. Elmenh. Assentirem
cum Florid, et ego, si Mstos noinine citassent. Ego id in nullo reperi ; sed
til-aria intelligo per novalia, qiioinodo videntur etiam vocari quwvis rustica
praedia. Virgil. Eel, i. 71. ' Inipius liaec tarn culta novalia miles habebit.'
Anson, in Mos. vs. 332. ' Clansos conseptognrgite pisces Apricas scopniornm
inter captare novales.' In Pith. iret. Ond. — 4 Gnelf. sec. suspiciens. Id. — 5 Pal.
sagipattam, G\\Q\i'. s&c. sagittatam. Id. — 6 Pith, c./erarwm midt. Id, — 7 Pal.
non comin. D'Orv. Fnx. non committe. Oxon, Guclf. ambo, noncomite: in
(jnibns abnndat no7i, \n iuW. concomitare 1 Id. — 8 ¥\or. perj}abilem. Elmenh.
Per elenientnm b exaiatnr qnoque in Reg. P'ux. Gnelf. sec. Pal, Oxon. Par,
et excuditur in Edd, Jnnt, post. Elmenh. ac Scriverii, Nil tamen nioveor,
quo minns servem literain t. Vide ad p. 54. lib. iii. 'Patore perflatili.'
Oud. — 9 Sopingius apposuit niargini, vel immo et. Frustra. Sic pag. 78, ' Ut
ns(|iie dilucnlum ; immo et in multnm diem.' Adde ad lib. viii. pag, 1G3.
' Iinmo etiam.' Id, — 1 D'Orvill, male prospicias. Id. — 2 Pal. torsidos. Cail.
Rhorliginus Antiq. Lect, I, xxv, Elmenh.— 'i Lege: mantes. Neqjie enin>
nrsa; inter aqnatilia, quae fontes incnbant. Cod. Berlin, scribit, calks amoe-
nos: et Palat. superincubare, non semper incub. Wower. Rectius Bert, calles
amanos. Sciopp. in Symb. et Susp. Lect. ii. 8. Fontes frigidos et calles amoe-
nos. Sic Bert. Vnlgo, et colles frig, et fontes a. In Flor. rh colles frigidos non
NOTiE
quotannis aratnr, et seritur. Hie loquens: ' Anris, et sahitari tempe-
novalia, si germana lectio est, intel- ramento perflatilis,'
lige prasdia rustica, Sciopp, ait se '' Lacu aliquo conterminum] Sextus
quibusdani in libris legisse : jubet vi- casus pro tertio ; dicitur mini * alicui
rarits SM(S, ^c, quod facile pra>tulerim. contcrminus.' Ablativum Ininc rc-
De vivariis ferarnm Columella videii- gere videtur przepositio ' cum,' qua;
diis libii noni initio. ingreditur compositiooeni nominis
■I I'irJhUilcm locuin\ Aminian. Mar- ' contcrminus.'
cell. lib. \xii. dc Alexandria urbe
280 Al'ULEII
bare ? Talibus monitis Demochares perterritns, mimc-
ruraque perditorum ^ secum recensens, non difficulter assen-
sus/ ut ex arbitiio nostro caveam locaremns. Sed et nos,
inquam, ipsi parati ^ siimus hie ibidem pro cavea ista ex-
cubare noctes;^ ut aestuset vexationis^ incommodo bestiae
fatigatae et cibum tempestivum et potum solitiim accuratius
ofFeramus. Nihil indigemus labore isto vestro/ respondit
ille. Jam paene tota familia per diutinam consuetudinem
nutriendis ursis^ exercitata est. Post haec ' vale facto,
discessimus : et portam civitatis egressi, monumentum
quoddam conspicamur procul a via, remoto^ et abdito loco
positum. Ibi ' capulos carie et vetustate semitectos, quis
inhabitabant pulverei'^ et jam cinerosi mortui, passim ad
futurse prsedae receptacula reseraraus : et, ex disciplina
sectoe servato ^ noctis illunce ^ tempore, quo somnus ob-
Demochares territus his mnnilis, et reputans apud se quot jam amisisset, non agre
assentiens meis verbis, libenter permisit vt collocaremiis caveam, (jucmadmodum
nobis libuisset. Quin et nos quoque, inqumn, prasto adsumus tibi acturi excubias
noctibus hoc ipso in loco ante hanc caveam, ttt minislremus majori cura et escatii
statis horis, et potum consuetum bellua debilitatce 7nolei>tia caloris et juciationis.
Nihil opus est nobis opera ista vestra, repusiiit ille : jam fere omnes niei servi hmgo
nsu periti sunt alendarum ursurum. Post hcec vale dicto abiimus: et egressi extra
portam vrbis conspicimvs quoddam munnmentum exstrucfum longe a via, in loco
semoto, et occulto. Ibi aperimus hinc inde quasdum sandapitas tantum semiopertas
ex putredine et vetustate, in quibus erant cadavera jtijn conversa in pulverem et
cineres, ad ea rccipienda, qucB rapturi eramus : et observato secundum prcescriptum
nostrcE artis tempore noctis, quo tuna non luceret, quo tempore somnus irrepens
comparet. Elmenh. — 4 Non diff. assensiis, vt c. a. n. caveam hear, facile per-
viisit. Fiix. non d, a. tribuit, ut e. a. n. c. L et ra facile permisit absunt a Ms.
Roald. — 5 Nos, inquctm, parati. Flor. nos, i. ipsi p. Elinenli. Tb ipsi addidi
turn hiijiis codicis, turn 13'Oivill. Guelf. pr. et Ed. Jiint. post, fide : utjam
ante me fecit Scriverius. Oud.— 6 Berlin, node, perperam, uti aliquot Mss.
Horat. r. O. 23. 7. ' Longas pereunte noctes :' ubi dorniitavit Bentleius Ion-
gam noctem reponens. Id. — 7 Oxon. et Piih. astusin vex. Mox Edd. Junt. Aid.
njferamus: prave. Id. — 8 D'Orvill. inepte /aft. nos<ro. Id. — 9 H'Ovv. n.nolis.
Fnerat forsan veluis pro beluis sen belluis. Id. — 1 Post hie. M. Post hccc. Putean.
Ed. Junt. pr. Pos< /line. Pith. Ed. Vicent. Post hoc. Sed Edd. Junt. post.
Aid. Colin. Flor. Post hcec ; ut est in D'Orvill. Fux. Gnelf. pr. aliisque. In
ceteris Post liic, ut passim variatur. Vide ad pag. 4. lib. i. Oud. — 2 Gnelf.
sec. remoium. Id. — 3 Ed. Vicent. Ubi. Id. — 4 INIs. Par. Gnelferb. pr. pul-
veris. Guelf. sec. pu/reri. Id. — 5 Bert, scrutato, male. Supra: 'Observatis
opportunis temporibus.' Elmenh. Consule ad Luc. i. 601. ' Sidera servare.*
HOT IE
' Perditoruni] Supple, animalium>
MlllAMORPHOSEON LIU. 1\. 281
vius 7 impetu primo coida mortalium validius^ invadit ac
prerait, cohortem nostrain gladiis aimatam ante ipsas
[76] fores Democharis, velut expilationis^ vadimonium,*
sistiiniis.' Nee secius ^ Thrasyleon, examussim " capto
noctis latrocinali ' momento, prorepit cavea : + statimque
custodes, qui prope sopiti"^ quiescebant, ad unum omnes,
mox et janitorem' ipsum, gladio conficit ; clavique sub-
tracta, fores jauua; repaudit ; nobisque promte ^ convolanti-
bus, et domus alveo receptis, demonstrat horreum, ubi
primo conamiiie fortius occiipat et urg^et homitium a7iimos, aslituimus nostram ca-
tercam instructam ensibus mite ipsam januain Democharis, veluti siitisfactiiri spon-
sioni fiictiF de direptione domiis ejus. Nee minus Thrasijleon, occupato puncto
noctis apto latrociniis, placide egreditur cavea: statimque mucrone interfecit omnes
ad unum custodes, quvtqnot ermit strati prope ipsum dormientes, coutinuoqiie ipsum
quoque ostiarium ; ereptaque ipsi clave aperit valcas ostii ; nobisque accurrentibus.
celeriter, atque introductis in interiora cEdium, ostendit cellam, in quam callide ob-
In Pal. Guelf. sec. servnte. Oud.— 6 lllumino. Fiix. illunio. Veruin alibi
(lib. VI. pag. 111.) nnptia^ Proserpimp diciiiitiir illuminiK. Roald. Fiilv. et
Palat. lib. illunio. Pliiiio : ' Nox illiinis.' Apul. ' Illunis caligo.' Wower.
r»Is. illunio, qiiod Fulvio jirobatiir ob Pliiii; locum in Epistolis, quo nox ilUi-
nis dicitiir. Probatnr et milii : qui similia miilta iiieminerini effeni, ut ' viil-
gariiis'et' vulgaris," singiilariiis' et ' singiilaris,' &c. Sciopp.in Stjmb. Illunio.
lla Pal. et Flor. Vnlgo, illumino. Lib. ix. ' Tenebiis illtina? caliginis impedi-
tus.' Sidonitislib.il. Ep. 2. ' Qiios a niuralibus exriibiis non dits iiingui-
diis, non nox illunis et tuil)ida,recepliii canere persnadent.' Elmenh. — 7 Flor.
obius. Elinenli, — 8 Par. et Ed. Flor. ra/i(/i(s, minus bene. Conjtcit CI. Wasse
vuldius. Scd non ita solet Anctor. Passim vero 'validc' et ejus derivata
habet. Oud. — 9 Pal. crpilntoris. Id. — 1 Guclt'. sec. am. yir. insist. Id. — 2 Pal.
Guelf. sec. serius. D'Orvill. seclius. Vide Heins. ad JEn. ix. 442. Id. —
3 D'Orvill. latrocinalis. Id. — 1 Edd. Jiint. Aid. caveam. Ne audias. Id.—
5 Mox ad unum omnes, etiam Jan. Distingue ex Flor. omties ad unum, mox
etiam j. Elmenh. Astipulantur Palat. ()\on. Reg. Fux. in (juo ad unum
omnes, mox et. Imnio et Edd. Aid. ac Junt. post, cum Scriv. et Flor. Secu-
tus sum Cod. Regii ordiueni. Vulgo erat, mox ad umnn u. ^c. Oud. — G Guelf.
NOTjE
^Vclut cxpilntionis vadinwniuni]Q{Vd- nius, regula fabrornin est, quam Ar-
si, policiti nos cxpilaturos Democlia- chitccti, cum ojtus probant, rubrica
ris domum, fidcm liberare velleinus ; illinuiit: vel tabula qu;rdam, qua
hora condicta sistimus nos ante ejus utuntur fabri ad saxa coa-quanda.
fores, sicut in judicio praesentes sisti Hinc ' examussim' et ' ad amussim :*
Solent ad vadinionium. Locutio est accurate.
e medio foro sumta. Horat. Satyr. " Qui prope sopili, ^c] Reponit
1. lib. I. ' Ille, datis vadibus, qui PricKus jwo/jf, satis Apuleianc. Su-
rurc extractus in urbem est.' pra: ' Probe uudatum carnibus co-
" Examussim] Aniussis, inquit No- rium.'
262 APULEII
vespera7 sagaciter argentum copiosum recondi viderat."
Quo protinus perfracto ^ confertae manus violentia,' jubeo
singulos coramilitonum asportare quantum qiiisque poterat
auri vel argenti, et in illis cedibus fidelissimorum mortuo-
rum occultare propere, rursumque concito gradu ' recui-
rentes sarcinas iterare : quod enim ex usu foret omnium/
me solum resistentem pro domus limine cuncta rerum ex-
ploraturum solicite, dum redirent.^ Nam et facies ursae,
mediis aedibus discurrentis,' ad proterrendos, si qui de
familia forte vigilassent/ videbatur opportuna. Quis enim,
quamvis fortis et intrepidus, immani forma tantae bestiae,
servarat tespere plurima vasa nrgentea recondi. Qua confeslim perrupta impetii
nostra densce cohortis, jubeo unumquemque sociorum nvferre quantum posset attri
et argenti, et celeriter abdere in illis habilationibus fidelissimorum mortuorum, ile-
rumque remeantes celeri passu asportare nova onera. iVnm {quod cedcret in com-
munem utilitatem) me solum reinanentem ante fores cedium observaturum attenie
singula, donee reverterentur. Nam et forma ursa vagatitis per mediam damum
mihi videbatur idonea ad ejcten'endos, si qui forte ex famulis essent expergefacti.
Nam quis, quantumvis magnanimus et expers metus, conspccta stupenda facie tajitce
pr. prone. Id. — 7 Oxon. a m. pr. aspera. Id. — 8 Flor. prosfrato. Elinenh. —
9 Fiix. confestim confertw manus V. Roaldns. Confestim confarctce m. v. Flor.
Elmenh. — 1 Vnlgo, occultare corpora. Alii, cito gr. male. Lib. i. (iinnioli.
lib. p. 78.) ' Plat2P<p terniinos concito gradii deserentes.' Ft, 'Ciiisume
concito proripio.' Lib. v. * Alte nirsus concito gradu pelago viam capessit.'
Jd. — 2 Reg. Fux. residerent. Oud. — 3 Pal. Giielf. sec. Oxon. discurrendis.
Id. — 4 Geminalione literarnm, idqiie locis geniinis, jnvanda sententia: ad
perterrendos, si qui forte evigilassent. Ue ntroque niilii jam persuasnni est.
Maxinie aiitein de posteriori, quod sciam Ciceronem, Qnintilianiim id verbi
ea notione ii^iiipasse. EstetiamapudArnobinnilib.il. adversus Gentes :
* Qiiibus causis,' inqnit, ' nierganiur in somnos, quibns evigilemns.' Itidem
Appuleius lib. virr. ' Somnolentis tenebris relictis, ad aliam evigila caligi-
iiem.' Stetcech. Proterrendos. Sic recte scriptiini. Bas. 1. proterendos. Et
lib. VIII. scribenduni puto : ' Quid miseros iiomines et laboriosos viatores
tani crudelibus aniniis invaditis ac proterretisP' Colv. Assentior Fulvio ex
nianuscr. reponenti perterrendos: qnam voceni in Snspectis qiioque Lectioni-
bus lib. III. Epist. 8. Apuleio alibi asserui,etex Cicerone, aliisqne scriptori-
bus idoneis ronfirmavi supra pag. 38. Sciopp, in Symb. Alii, perterrendos.
NOT.E
" Horreum, ubi, ifc. argentum copio- y Quod enim ex usu foret omnium']
sum recondi viderati Horrenm hie ga- Praefatio boni ominis causa, harum
zophylacinm est. Sic etiam lib. v. similis: 'Quod omnibus bene verte-
' Altrinsecus ajdiuni horrea sublimi ret:' ' Quod felix faustumque esset,'
fabrica perfecta, magnisque coDgesta &c.
gazis coni-picit.'
RIETAMORPHOSEON MB. IV. 283
nocfu prtTscrtim, visitata/ non se ad fugam statim concita-
ret?^ non, obdito cellae pessulo, pavens ^ et trepidus sese
cohiberet?^ His omnibus salubri consilio recte dispositis,
occurrit scasvus^ eventus/ Namqiie, dum reduces ' socios
nostros suspensus * opperior, quidam servulus,' strepitus
scilicet divinitus + * inquietus, proserpit leniter ; s visaque
bestia, quae libere*^ discurrens totis aedibus commeabat,
premens obnixum 7 silentium, vestigium suum replicat : et
utcumque cunctis in domo visa pronuntiat. Nee mora,
cum numerosae familiae frequentia domus tota corapletur.
belliuF, ac pracipue noctu, non se daret con/estim in fugam ? non se contineret
celln oppessulata pavidtis et tremens ? His omnibus bene prceparatis saluturi con-
silio, ohstitit sinister Eventus. Dum enim expecto anxius nostros commilitones
revertentes, quidam puer expergefactus strepitu, Diis nempe jubenfibus, prorepit
placide ; coiispectaque ursa, quce soluta vagabatur per totam domum, observajis
silentium toto nisu, redit unde rencrat, et narrat omnibus, ut potest, quce viderat
in adibus. Continuoque tota domus impletur numerosa turba servorum. ObscU'
Elmenli. — 5 Bert, insit-a ; male. Elmenh. D'Orv. noete, crebra variatione.
Vide Bulffiini ad Quiiitil. Instit. lib. i. cap. 4. f. et alios seppe. In eodem est
inusitata. Ed. Ber. usitata, corrupte, ut factum crebro. Oud. — 6 Reg. Fux.
statim ad f. se concitarelur. Pith, cunctaret. Gnelf. pr. accitaret. Id. — 7 D'Orv.
poncres. Id. — 8 Sese cella coh. Cella abest a Ven. et Aid. Colv. Tb cella ex
Fl. etBert. Elmenh. Illud cella glossema puto. Brant. — 9 Viilgo passim,
scBVus. Contrarins luiic bonus Eventus supra. Colv. Manuscr. (Fulv.) anxius
ev. Sciopp. in Symb. Hinc quis conjiceret mancus. Nam et in Palat. ac
Guelf. sec. est scenus. Sed hinc potius corrnptelae patet ansa. Scevus est in
Berlin. Oxon. D'Orv. Fux. et Edd. ante Colv. nisi quod Ed. Bas. pr. det
servus. Adi ad lib. i. pag. 13. Oud. — 1 Guelferb. ambo, reducens. Id. — 2 Ed.
Bas. pr. arwuis, et in uiarg. suspensos, ut in uno Guelf. a m. pr. male. Id. —
3 Fux. q. servulorum. Roaldus. Oxon. Guelf. pr. qxiendam servulum. Reg.
quid, sere ulorum. D'Orv. quid, servulis. F. quid, de servulis. Vide ad lib. viir.
init. Oud. —4 Strepitu sc. d. Mea auctoritas valeret, restituereni : strepitu
sc. diutino inquietus. Stewech. Tanquam Deus quis sic voluisset. Colv. Stre-
pitus scilicet Fux. absunt. Roald. Quomodo divinitus inquietus, si strepitu?
Potius scribendum, strepitu sc. diutino. Nisi ilia s<r<?;n<w scilicet e glossa sur-
repsisse existimemus. Nam eadem verba Pal. Cod. ignorat. Woic. Strepitu,
sc. non est in Pal. et putat Wower. e glossa subrepsisse. Vide Grut. 1. vii.
.Suspic. cap. 12. Elmenh. F. divagantes. Brant. — 5 D'Orv. prospicit leviter.
Oud. — G D'Orv. libera. Verbuni deest Ed. Ber. Id. — 7 Ouidaui, obnoxium.
Supra: ' Leneni gradum et obnixum silentium tolerans." Colv. Pal. ohnixim.
AlW, obnoxium, Male. Supra: ' Lcneni gradum et obnixum silentium tolc-
NOT/E
' SccEvus eventusi Sinister Eventus '^ Strepilus[slrepitu1 scilicet divinituSf
contrarius prospero Eventui ; (|uem Sfc] Wower. suspicatur reponcntluni
fuissc Dcum supra obscrvavinius, diutino pro divinitus; recte, ut arbi-
p. '2l!i, tror.
284 APULEII
Tredis, [77] lucernis, cereis, sebaceis/ et ceteris nocUirni^
luminis instrumentis clarescunt tenebrae. Ncc ' inermis
quisquam de tanta copia processit, sed singulis fiistibus,
lanceis, destrictis ' denique gladiis armati, muniunt aditus.
Ncc secus ■^ canes etiam venaticos, aiiritos illos et horrico-
mes, ad comprimendam bestiam coliortantur.s^ Tunc ego
sensim, glisceate adimc illo tumultu,'' retrogradi fiiga' domo
facesso : sed plane Thrasyleonem^ mire canibus repugnan-
tem, latens pone janiiam, ipse prospicio.'' Quanquani enim
vit£e metas ultimas obiret, non tamen sui, nostrique,^ vcl 9
pristinoe virtntis oblitus, jam faucibus ipsis ' hiantis Cerbe-
ri reluctabat. Scenam^ denique/ quam sponte sumserat
ritas noctis illuminatur facibns, lampadihus, candelis cereia, sehaceis, et alas in-
strumentis lucis nncturncE, Neque ullus ex ianta multitudine cenit absque armis
sed omnes iiistrucli baculis, hnstis, denique ensihus mutatis, occupant uditus. Pra;-
terea excitant etiam canes illos venaticos prolixis auribus et horrentibus villis ad
reprimendam fcram. Tunc ego, crescente adliuc ilia tuiba, retrorsum fugiens
jiroripio me paiilutiin ex eedibus. Sed tamen abditus post ostium video Thrasyleo-
nem mirifice reluctantem adversus canes. Quumvis enim pen^enisset ad extrcmum
terminum vitce; memor tamen sui, noslrique,et autiquce forlitudinis, repugnabat
ipsi gulturi Cerberijam inhiantis. Denique retinens cum spiritu personam, quam
rans.' Elmenh. Scil. p. 70, nbi cadem vaiietas. Obnoxium est in sola Ed.
Bas. pr. Oud. — 8 Oxon. Guelferb. seintMs. Edd. Vic. Ber. Jnnt. pr. Aid.
Bas. pr, sfyjflccis; male. Vide ad Frontin. p. 225. Id.—QSep.nocturni.¥\\K.
sehaceis et ceteris nocturnis. Kecte. Roald. Et ceteris. Haec male absunt a
vulgatis. Elmenh. Praeterquam ab E(i. Junt. post, quae eas voces e Mss.
Florentinis jam addidit, agnoscentibus illas qnoque Oxon. Piih. Par. et Ber-
tin, cum Edd. Sciiv. et Flor. Verissime ; sive sumas ra ' cereis,' 'scba-
ceis' substantive, sivejungas 'teedis' et ' lucernis.' Gemintis est locus 1.
XI. p. 244. 'Lucernis, taedis, cereis, et alio genere facti luniiuis, (vel, «/('(»,
id genus facium, lumine,) siderum ccelestium stirpem propitiautes :' ubi vide.
Oud. — 1 Guelf. sec. Ne. Id. — 2 D'Orv. singulis. Guelf. sec. singula. Id. — 3
Sic Mss. plerique. Ed. Yiev.dislruclis. Vulgo districtis rursus. Vide ad lib.
III. pag. 45. Id. — 4 Secius lego, nt et post paulo, ubi est ' uec secus alius,'
secius prceferam. Brant. — 5 Oxon. coartantur. Oud. — 6 Ms. D'Orv. Edd.
Junt. pr. Aid. Thrasyleon. An fuit Tlirasyleona 1 Id. — 7 Bert, conspicio.
Elmenb. — 8 Noslriqiie. Fux. unquam. Oud. — 9 Regius, nee. Id. — 1 Oxon.
ipsius, quod praefert Pricaeus, non ego. Id. — 2 Fux. quippe. Roaldus. Flor.
NOT^
*> Gliscente illo fumultu'\ Plaut. Asi- trogradus.'
iiaria : ' Pulcbre hoc gliscit pr»lium.' '' Scenam] Personam scenicam ur-
Id est, crescit. sap, quam induerat. Scena tamen
<= Retrogradi fuga'] Ab adjective proprie est Theatri frontispicium.
' retrogradis,' pro quo usitatius ' re- Vide Vitruv. lib. v. de Architect.
METAMORl'IIOSKON LIB. IV. 285
cum anima retiiiens, nunc fugiens, nunc resistens, variis
corporis sui scberais ' ^ ac motibus 'candcm domo prolapsus
est. Nee tamen, quamvis publica potitus -^ libertate/ salu-
tem fuga quasrere potuit.'^ Quippe cuncti canes de proximo
angiportu satis feri, satisquc copiosi, venaticis illis, qui
commodum domo ^ similiter insequentes processerant, sesc
commiscent^ agminatim. Miserum funestiimque specta-
men9 aspexi, Thrasyleonem nostrum catervis canum saevi-
ullro indiierat, modo vertens terga, modo reluctaris, diversis figuris ac molibus sui
corporis evasit demum ex cedilnis. yeque lamcu pnlnit conservarc titam siiam
fugiendo, quamvis redditus essct publico; liberlati. Omiies eniin cnnes ex proximo
vico valde Iruces et mvlli admodum adjungunt se tunnutim venaticis illis, qui eodem
tempore prudierant ex adibus persequentcs ipsuiii similiter. Vidi spcctacidum
trijte ac miseratidum, Thrasyleonem nostrum circiimdatum atqite obsessum agmini-
Codicis lectio est. \yi\go, scemam. Elmenh. — 3 Sch. Sic reposiii, ciitn viilgo
male legi piitarem : scenis. Nonius Marcelliis : ' Petaniistae a Veteribns
dicebantiir, qui saltibus vel schemis levioiibtis nioverentiir.' Item: ' San-
niones (iicuntnr a sannis, qui sunt in dictis fatui, et in motibus, et in sche-
mis :' ut feliciter Lipsius duobus islis locis lescribit. Quern secutus etiam
liunc sic eniendare non dubitavi. Sunt qui semper in scriptore nostro, ubi
scena positum est, schema legendum censeant : ut lib. ii. supra : ' Venerabiiis
scenae facie :' et hie paulo ante : ' Scenani denique, quani sponte snmserat :*
et post aliquotiens. lidem etiam legi in Seneca non ferant Epistola xcix.
' Vidi ego in funere suorum verendos : in quorum ore amor euiinebat, re-
niotii omnium legentium scena. Nihil rrat, nisi quocl veils dabatur aftecti-
bus.' Nee in TertuUiano de Anima: 'Cur ipsam corporis scenam tempus
aboleverit.' Ant in Si<lonio : ' Scenaj nia'niiim pnlilicoruui.' Eodem enim
modo ubique 'scena' positum, quo s^pius apud Nostrum. Colv. Scenis:
i. e. figuris, motibus, quo ex loco P. Fabius putavit onuiibus locis restituen-
dam illam vocem ; ut infra, pro x-cnerabili scena, legebat renerabili schema :
Prise, lib. vi. (p. 679.) et Nonio Marcel. Sed quis tandem modus foret tot
intogros auctorum locos turbandi pervertendicjue P In solo Apulcio (ne de
exteris locpiar) septies plus miuusve peccandum esset. Hoc est enim pec-
care, cuni rerepta et frugi lectio suis sedibus dcturbatur. lioald. — 4 Guclf.
sec piilius. Oud. — .5 Pith, lihcralitate. Id. — Palat. potui. Id. — 7 Pith, com-
modo domum, Male. Heins. incommodnm. Dixi alibi. Id. — 8 Oxon. se. Palat.
admicent. Pith. Guclf. pr. commisscnt : sed Keg. Eux. Guelf. sec. Oxon.
obmiscent : quod non temere spernenduiii opinor. Nam Auclor multus est in
usn |)rj'po-itionis ' ob.' Vide Indiccni. Id. — 9 Spectatum. l}croaldu8 rc-
Rcribit spectnculum. Spectatum, ut Postulatiim, Denuntiatum, Depensuu),
et id genus alia. Colv. I'ux. spectamen. Roaldus. Ful. spectamen. Alii, spec-
tnculum. M'ower. In Snspectis (lib. ii. Ep. 8.) corrigebam, siiedutu. Sed Ms.
habel spectamen: qua voce Plaiitus non scniel usus est : et hie libri vii. pas(.
117. ' Novum et hercules memorandum spectamen.' Et statim : turbelUs im-
misccor. Sciopp. in Symb. Spectamen. Sic niembr. Flor. Alii, spectuculum.
NOT/E
* .SV/icmJs] Figuris ct gestibus(/)os- et ' schema '* schcmatis.' Gixcum
lure*). Dicitur 'schema' 'schema-,' est (rxiJM«i habitus.
286 A PIT LEI I
entium cinctum atque obsessum, multisque numero morsi-
bus laniatura. Denique, tanti doloris inipatiens, populi
circumfluentis turbelis ' immisceor ; et, in quo solo ^ pote-
ram celatira ' auxilium bono ferre commilitoni, sic indagi-
nis principes^^ dehortabar : O grande, inquam,^ et extre-
mum ^ flagitiiim ! magnam et vere pretiosam perdimus bes-
tiam. Nee tamen nostri sermonis artes infelicissimo pro-
fuere7 juveni. Quippe qiiidam procurrens e domo, proce-
us et validus, incunctanter^ [78] lanceam mediis injecit
ursae praecordiis : nee seciis alius. Et ecce plurimi, jam
timore discusso, certatim gladios etiam 9 de proximo conge-
runt.* Enimvero ^ Thrasyleon, egregium decus nostrae fac-
tionis, tandem immortalitate digno illo spiritu expugnato
magis/ quam patientia,' neque clamore, ac nc^ ululatu
bus canum crudeliter irruentium, et jam laceratum plurimis morsihus, Postremo,
von sustinens tantum dolorem, admisceo me turhis populi illtic conveiiientis undique,
et {in quo uno poteram ferre occultam opem optima socio) sic dissuadebain itistiga-
tores canum: Ofacinus, inquam, immune et prohrosum ! jacturam facimus magnce
bellua et vere pretiosw, Neque tamen solertia meorum verborum quicquam pro/uit
infortunatissimo juveni. Quidam enim mugnus et robustus provolans ex adibus
absque mora adegit hastam in media viscera ursce : aliusque similiter. Ecce per-
multi, deposito jam metu, ingerunt certatim enses, et cominus quidem. Thrasyleon
autem, eximia gloria nostrce catervcc, opprcssa tandem ilia anima digna immorta-
litate potiusquam devicta constantia, nulla voci/eratione violavit fidem jurisjurandi,
Rom. spectatum. Elmenh. — 1 Turbulis. Fux. turbellis, pro quo lege turbelis,
ut supra. Roald. Flow turbelis. Elmenli. Sic etiam Oxon. et Palat. bene.
Turbellis Fulv. Guelf. anibo, et Ed. Junt. post. Turbulis in reliqiiis Mss. et
Edd. Vide ad lib. iii. pag. 62. ' Inter ipsas turbelas Graecorum.' Oud. — 2
Solo abest a Palat. et Oxon. fd. — 3 Celatum. Emendat Lipsius : celatim.
Quod mihi verisimile fit. Sisenna enim lib. vi. Historiaruni : ' Quam niax-
ime celatim poterat, in insidiis suos disponit.' Colv. — 4 Pal. Oxon. Pith.
princeps. D'Orv. principem. Oud.— 5 D'Orv. Pith, inquit. Fortassis est de-
lendum. Vide tamen ad lib. i. pag. 16. ' Subjicio : B^nigne, inquam.' Id.—
6 Bert, immune. Elmenh. E glossa. Oud. — 7 D'Orv. Oxon. Pith. Fux.
Guelf, sec. profuerunt. Id. — 8 Incontanter. D'Orv. Guelf. f«c««c<«nfer, solita
variatione. Id.— 9 Edd. Colv. Vulc. Par. seu Merc, etjam. Id.— 1 Congerunt
deest Regio, Fux. Id. — 2 Enimv. Et hoc exulat a Regio, Fux. Nosier habet
Bertinus. Id. — 3 Magis, q. pat. Exciderunt hze voces per inciniam ex Ed.
Wowerii, et hinc Pricaei. Id. — 4 Sic reposui cum Mss. D'Orv. Oxon. Guelf.
pr. et Ed. Junt. post, ac Priciri nota. Vulgo nee, quae vorula deest Fux.
Vide ad I. II. pag. 35. ' Ne obliquanda quidem.' Placebat Heinsio ejulatu,
NOT^
^ Spiritu expugnato magis, Sfc."] Amissa priiis vita, qnam patientia.
METAMoUFHOSrON LIU. IV. 287
quidem, fidem sacramenti prodidit : sed jam morsibus lace-
ratus, ferroque laniatus,^ obnixo'^ mugitu et feiino fremitu
praesentem casum geneioso vigore toleians, gloriam sibi
reservavit/ vitam fato reddidit. Tanto tamen terrore tan-
taque formidine^ coetum ilium tiirbaverat, ut usque dilucu-
lum, immo et in multum diem, nemo quisquam fuerit ausus,
quamvis jacentem, bestiam vel digito contingere: nisi tan-
dem pigre ac timide quidam lanius paulo^ fidentior, utero
bestiae resecto, ursae ' magnificum despoliavit latronem.^
Sic etiam Thrasyleon nobis perimitur; sed a gloria non
perivit.^ '' Confestim itaque constrictis ' sarcinis illis, quas
ac ne ejulaiu quidem, Verumjam dilaniatus morsibus, et discerptusferro, simulans
totis liribus mugitum et clamorcm bclluinum, sustinens egregia virtute prcBsentetn
sortem, reservacit silii laudem, efflacit animam. Perculerat nihilomiims turbam
illam tanto metu et tanto timore, vt ad auroram usque, immo et ad multam lucem
nemo prursus ausus fuerit tangere vel extremo digito belluam, quamvis stratam
humi: sed lanius quidam, paulo audacior ceteris, discisso tandem lente ac trepide
ventre bellutc, iiudavit inclylum prcpdonem latentem in ursa. Sic Thrasyleon
quoque interficitur nobis ; sed non interiit, quantum ad gloriam, Nos ergo collectis
Vide ad 1. iv, p. G5. Id. —5 Malebat Heinsius, lancinatus. Id niagis morsi-
bus pag. pr<tc. conveniret. Sed vide ad lib. viii. p. 15G. ' Miilto dente la-
niavit.' Id. — 6 Oxon. Guelf. pr. ohnixu. Id. — 7 Rom. Venet. reseravit. Col-
viws. Fax. reservavit,ct vitam f. r. Roaldus. Bert, et Rom. reseravit: male.
Elmenh. Ed. Vicent. etiam ivseruiu/. \^c\\ reservit. In Regie et Guelf. titro-
qiie inierjicittir quoque et, pro at. Frustra. D'Orv. vitam et. Oud. — 8 Oxon.
fortitudine. Fux. tanta form. Id. — 9 Basileenses Patilo, tanquam proprium
nouien. Colv. Patilo. Fux. paulo, quod vidit etiam Beroald. et Aid. Roald.
— I Fux. utero resecto ursce. Verum abesset rh urscr, et bestice retineretur,
e re Apuleii magis videretur. Ita enim szepissime appellavit absolute. Roald.
To urs(B male abest a Vnlcanii editione. Elmenh. Illud bestice ut Glossema
jugulo. Brant. — 2 Vtexl.inlerimitur, sed a gloria non interivit. Eluienli. D'Orv.
vobis. Oxon. picio. In Guelf. pr. corrupte, n. pervium cum Glossa mani-
festo. In Guelf. sec n. pm. A nobis usque ad seq. nobis desiint Regio, Fux.
Oud. Perivit. Scriptum id fuit df)x«'«<^s. P^o perihit. Plautinam sententiam
huic in animiim fuisse vcri-*imile est, ex Captivis : ' Qui per virtutem perilat,
non interit.' Opinionem nostrain non queo comniodius, quani ipsius Apuleii
germaiio loco stabiiire, qui eodcni lioc libro : 'Sed ilium utcumque virtus
sua peremit, inter iuclytos regcs ac duces praeliornm tanii viri memoriacele-
brabitur.' Dabo locum, in quo e contrario B pro V inmiigrasse censeo.
NOTiE
s Urscc magnificum despoliavit latro- i)lacncrit Pricfpi lectio, qui reponit
nem] Hanc lectionem si relineas, urste ursa, |)ro ursw, refer ad * despoliavit,'
lalronem intellige latronem, qui pu- ct expone : nudavit pelle ursap.
tabatur ursa, latronem sub ursa ja- '' Thrasyleon periinitur ; sed a gloria
ccnlcm, ut cxposui. Si vero magis won perivit] In banc sententiam Ta«
Q88 APULEII
n(ibis servaverant fideles illi^^ movttii, Plataese terminos'
concito^ gradu deserentes, istad apud nostros animos ideu-
tidera reputabamus, merito nullara Fidera in vita^ repcriri ;
quod ad Manes jam et mortuos ^ odio perfidiai nostra; demi-
graiit.^ Sic oncre vectura?, simul et aspera? 9 vise toti fatigati,
tribus comitura desideratis," istas, quas videtis, praedas ad-
veximus.^ Post istum sermonis terminura, poculis aureis
memoriae defunctorum commilitonum vino mero libant ; '
dehinc, canticis quibusdam Marti Deo blanditi,"^ paululiim
protinus sarcinis illis, quas illi fidi mortid nobis asscrvarant, relictis veloci passu
finihus Platwarum , hoc recogitabamiis identidem 7wbi>cum,jttre nuUam fidem inve-
7iiri in vita ; qaoniam ilia exosa nnstrain perfidiam descendit ad Inferos de/iinctos-
que. Sic cum esseimis omnes defessi pondcre sarjiminim, et asperilate itineris,
amissis tribus ex nostris sociis, aiiportavimus lure spolia, qua ccrnitis. Finita
oratione his verbis, effundunt vinum crateribus aureis iu inemoriam sociorum mor-
tuorum ; delude, cum demulsisseut Deum Martem quibusdam hymiiis, tantisper
Cassiodornslibro vi. Varianuii in formula praefecli annonae ; ' Per officinas
pistorum cibosqiie discunis, et nmnditiam paiicis exigis, nee vile judicas,
unde te possit Roma landare.' An ferendmn sit discurris per cibos ? Milii
certe is ciliiis non sapit. Piito in antiquis faisse, bicosque discurris pro
vicosque. Id an ad palatum sit ernditiorum, audiam. Steweck. — 3 Edd. Aid.
Junt. post, constrinctis. Oud. — 4 Mss. Flor. Oxon. Fnx. Pal. Ed. Junt. post,
carent Tip illi. Sed vide ad 1. i. p. 2. In Vwx. Jidtlem. Id. — 5 Cito, Fiix.
concito. Roaldiis. Pal. et Fnlv. concito. Wowerins. Ms. concito: quod statim
seq. pag. legitnr. Sciopp. in S'jmb. Concito. Vnlj;ati, cito. Male. Elmenh,
At Woweriiis ita jam rejiosuit verissinie ex perpetuo Nostri stylo, et con-
sentientibus Mss. O. pra ter Giielf. sec. Vide Pric. et Indie, et ad p. 76.
Ourf.— 6 Fnx. in vita nostra. Roaldtis. ]\Is. in vita nostra. Sciopp. in Symb.
— 7 Pith. Manis el jam m. Fiix. Guelf. ambo, tnansiam et m. Oud. — 8 De-
migravit, Flor. demigrarit. Elmenh. Bene sic qnoque Pithwanus, et edidit
Scrivcrius, et baud abltidunt Fnx. Guelf. pr. l)\i)\\. dimigrarit,VzL\. Guelf.
sec. demigrati. In Ed. Bas. pr. dimigravit pessiine. Odio deest D'Orv,
Pro sic in Guelf. sec. scio. Oud. — 9 Asperitafe. Flor. aspcrce. Elmenh. — 1
Manusc. Fulv. dcsertis. Sciopp. in Symb.— 2 Guelf. pr. aduximus. Oud. —
3 Postrema omnium editio : libantes. Colv. Fnx. bibunt. Aid. vero libard.
Roaldus. Guelf. sec. /(ieraJif. Par. hibant. Ed. Bas. pr. libans : sec.libantcs.
Oud. — 4 Palat. non habet Deo. In Oxon. blandita. Id. — 5 Etenim. Grut.
NOT^
citus in Vita Jnlii Agricolas : ' Quau- sterilem.' Et in Apologia : 'Umbra
quam medio in spatio integrae tetatis ignobilitatis tibi a probatore obslitit.'
abreptus, quantum ad gloriam Ion- Plant. Truculento : ' Ab ingenio im-
gissimum aevum peregit.' Praeposi- probus.'
tio 'a' hoc loco valet, quoad, quan- ' Platiece terminos] Singulari nume-
tum ad. Sic libro i. ' Traiistulit in ro hie efFert Plataeani urbem, quam
aliam civitatem summo jugo niontis supra Platacas dixit numero nuiltitu-
exasperali sitam, et ob id ab aquis dinis.
MfiTAMORPHOSEON LIB. IV. i289
conquiescunt. At enim ^ nobis anus ilia reccns hordeiim
alFatira et sine ulla mensura largita est; ut equns quidem'^
mens tanta copia,^ et quidem solus potitus, [79] salias^ se
ccenasse coenas'' crederet. Ego vero, quanquam alias hor-
deum tunsum minutatim, et diutina cogitatione jurulentum
semper essem,9' riraatus anguluin, quo panis ' reliquiae;
(lonniunt. Vetula autem ilia distribuit nobis hor ileum recens abunde, ct sine modo ;
adeo ut metis quidem equus puturet se fuisse cxceptum epulis Puutijiculibus, cum
fructus csset tanta abundantia hordei, et solus quidem. Ego vera, quamvis untea
semper comedissem hordeum contusum minutatim, ct diu sectum, condilum jure ;
sci'utatus angulum, in quo residua panis totius illius turbce coacervata fuerant, ex-
At enim. Elmenli. Scil I. vii. Siisp. c. 12. Verissime ; ut servarimt Oxon,
Palat. Pith, et moniiit Piicffus. Vide Ind. Fioridi. In. Reg. I'lix. Giulf.
utruqiie, et Par. est, At iiobis. Oud.— 6 Non inscite conjecit vir doctiis
qunndum ; sc'il. cmn adliuc erain Lucius. SedvidoLiii. p. 60. 1. iv. p. G3.
' Cum asino vel equo inco.' Id. — 7 Tanta copia. In altero Flov. le<;iliir, te
coiiiusa, Elinenh. Si<- ibi legitiir pro varia Icctione. Pro mensura in Oxon.
Giielt'. pr. miscria, et niox cquidem prave. Oud. — 8 Saliares. Flor. salies vel
saliens : deleta voce ccenas ; male. Vide Indiceni. Ebnenh. — 9 Et diutina
resectione viridentum semper eserim. Sic reposui, maximi Lipsii secntns sen-
tciitiain. Quidain refeciione : ixW'i cogitatione. Deuiqne Beroaldus ag'tta^ionc.
Diutina resectione, quia vetus et diu a stipulis resectuni, recisum. Colv.
Fux. nunquam a. hordeo cibatus sum minutatim, et diutina cogitatione jurulentum
s. e. Beroald. legit agitatione. Roald. Enienda, diutina refectione jundenlum.
Wovverius. Flor. i. nunquam alias Iwrdeo cibatus sum. Durantius, 9. «. <!(ns«»n
munititverim. Dcin diutina refectione jurulentum. Sic Flor. i. In altero est,
d. cogitatione j. Bert. d. cogitatione virulentum. Scliickerad. d. aquatione j.
Vide Durantium Variar. Lect. 1. 1. c. 11. Flor. s. esse. Elnienli. — 1 Reg. Fux.
NOTiE
^ Sal. [iS'aZiai'f.f] canas'] Lib. iv. [resectione, jurulentum semper ederim,
' Proxininni castellnm petani, inde ^c] Haec est scriptura Pricieana; et
vobis Saliares epulas comparaturus.' Scriverianap editionis, nisi quod vir-
Vetustissiniuni Sacerdotuni genus gulaui interposui inter voces resec-
fuit apud Romanos Salii, sic dicti a tione ct jurulentum. Sensusest: Ego
' saliendo,' quod delapsa coelo ancilia vero, tanietsi alias, etiam dum homo
saltantes fcrrent. Saliares coenae et esscm, solerem ederc hordenra minn-
Pontificales canae sunt lauta; ct opi- tatini, et diutina resectione tunsum
parae, qualcs erant Pontificum, non (orgemonde), jurulentum, id est, in
sine vino generoso. Horat. lib. i. jure coctum, (cujiismodi ctiamnuui
Od. 37. ' Nunc Saliaribus Ornare editur addito saccharo, prodestijuc
pnlvinar Deorum Tempus erat da])i- macilcntis ct ius>iculosis), sicque ab
bus, sodales.' El lib. 11. Od. 11. ' Et hordei non conditi esu, asinus factus,
mero Tingct pavinicntum superbuni non taiitopere abhorrere debcrem ;
Pontificum potiore cicnis.' tamen, (|uia panis rclifjuias in angido
' Ego vero, quanquam alias hordeum repcii, malui lis me satiarc. Alise
tunsum minutatim, el diutina cog. ifc. ({uxdam cditioncb habunt : ct diutina
Delpli. et Vur. Clas. Apnl. T
290 APULEII
fotius multitudinis congestae I'uerant, fauces diutina fame
saucias et araneantes "" valenter * exerceo. Et ecce, nocte
promota, latrones expergiti castra commovent: instructique
varie, partira gladiis armati, in Lemures reformati ' " con-
cito se gradii proripiunt. Nee me tameu instanter ac forti-
ter manducantem vel somnus imminens impedire potuit.
Et, quanquam prius, cum essera Lucius, unico vel secundo
pane contentus mensa decederera, tunc ventri tam profundo
serviens, jam ferme* tertiura qualum ruraigabara." Huic
erceo strenue guttur meum Icesutn longa esurie, et jam contrahens araneas. Et
ecce nocte provecta pradones excitati movent caitra; et omuti dicei'sis modls,
partim armati ensibus, partim transformati in larvas, celeriter exeunt dome. Ne-
que tamen vel urgens sopor potuit me coliibere comedentem avide et strenue. Et,
ijuamvis antea, donee eram Lucius, exirem a mensa satiatus uno aut uUero pane ;
tunc indulgens mew alvo adeo capaci,jam manducabam fere tertium canistrum pa-
panum. Roald. — 2 Vehementer, Fux. valenter. Valenter sane. Roald. Valenter.
Vulgo, vehementer. Elmenli. Valenter edidi aiictoritate Codd. Flor. Fux.
Reg. Oxon. Pal. Ed. Junt. post, cum Elmenh. et Flor. Supra p. 73. ' Nos
pulpis ejus valenter saginantes.' Et sic alii. Dein Fux. en ecce. Oud. — 3
Reformant. Fulvius conjecit j'f/or»ia<i. Stewechins, se 7e/o?'m(/n<. Neutrum
probo ; qviid autem dicam melius, non habeo. Sciopp. in Sijmb. Reforinuti.
Haec ignorat Ms. Pal. Vide Gruterum Suspic. I. vii. c. 13. Elmenh. — 4 Ma-
nuscr. farina. Sciopp. in Synib. Ex illo Fulv. Cod. sic edidit Scriverius,
NOTiE
resectione virulentum. Quod mihi non inha?rendum censui.
improbatum primitus. Intelligebara ™ Araneuntes~\ In quas cibus jam
enim : Quamvis antea semper edis- dudnm non intraverat, atque ob id
sem hordeum tunsnm mlnutatim, et incipientes obduci aranearum telis ;
vetustate insuave, et quasi venena- queniadmodum loca scopls pridem
turn, eo quod jam pridem resectum, non purgata.
hoc estjdemessum fuisset; atque anus " In Lemures reformati] Nonius : Le-
illa tunc temporis recens apponeret mures : larvze nocturnae et terrifica-
longe suavius futurum ; malui tamen tiones imaginum et bestiarum. Qua-
pauem in angulo repertum edere. les latronum quidam induebant, quo
Verum non scrnpulum mihi, sed Ian- tutius noctu grassarentur, et majo-
ceam injecit, quod vixdum ab uno rem obviis terrorem incuterent. Le-
die Lucius noster factus erat asinus, mures dici putant quasi ' Remures' a
et hie secundus tantum cibus erat, Remo, cujns interfecti Manes frater
quern sub asinali forma caperet ; et Romulus cum placare vellet, paren-
primo quidem non hordeum vetus, talia ipsi instituit Lemuria dicta,
sed cruda olera vorarat olitoris illius, ° Rumigabam] Verbum buic Auc-
cujus hortum diripuerat. Itaque, tori et loco peculiare ; estque, rumi-
missa hac posteriori lectione, priori nabam, sen remandebam.
METAMORPHOSEON LIB. IV. 291
me operi attonitnm ^ clara lux oppressit. Tandem deniquc
asinaii verecundia ductus, a?gerrime tamen digrediens/P
rivulo proximo sitim lenio.^ Nee mora, emu latrones ultio^
anxii atque soliciti remeant,^ nullara quidcm piorsus sar-
cinam, vel omnino licet vilem laciniam ferentes ; sed tan-
tum gladiis, totis manibus, immo factionis suas cunctis \ i-
ribus, unicam virginem file liberali,' '' et, ut matronatus *
num. Mansi inlentus huic operi Jisque ad multam lucent. Postremo impidsus
pudore asitmio, repiigtiatiter tamcn inde discedens, leva sitim in vicino rivulo. Nee
multn post pradones redeunt animo valde inquieto iic turbato, nullum quidem penitus
fasciculum pradce ndvehentes, ac ne vestem quidem ullamvel vilissimi pretii ; xed
armati duntaxat ensibus adducebaut totis manipulis, immo omnibus cnpiis sucb ca-
terccB, puelluin unam, forma honesta, et, (ut ejus vestitiia magnificus o.stendebat,)
Rumigaham pro, rnminabam, retinent Mss. O. Oud. — 5 Attentxim. Vulgati
oinnes: altonitum. Male. Recte lib. vii. ' Mihi vero per diem laboriosa:
machin.? attento fiirfiiies apponebat.' Et ix. ' Nam licet foreiisi negotio
officiiiator iioster attPiit lis ferias nobis fecerit.' Sed jam etiani primum re-
stitiii 1. X. in f. ' Tota faiuilia partini ministeiio venationis occiipata, partim
voltiptario spectaculo attenta.' Colv. Pal. et Bert, attoniium. Male. L. vii.
p. 134. ' Mihi per diem laboriosas macbinas attento.' Elmenh. — G Oxon. (/*-
grad. Oud. — 7 Veteres editi, levilio. Emeiidat Beroaldus leva vel Icnix).
Colv. Levo. Fiix. lenio : Cjiiomodo Beroald. et Aid. Roald. Rom. et Flor.
lenio. INIale. Ovidiiis iv. Tristitim Elegia 8. ' Nee siccani Getico fonte
levare sitim.' Elmenh. Vet. Ed. levitio. Vide Notas ad lib. viii. Brant. —
8 Pal. Oxon. Eiix. Pith. Guelf. ultra. Wasseo placebat retro. Oud. — 9 Oia
libri ascriptiiiii liabet, rcmaneant. Noli dnbitare, quin liabitarit in Antogra-
pbis reveniant. Itideni eniendandiim apnd eundera plnries. Inpiimis lib.
VI. ' Ecce confecto nescio quo gravi praelio latrones eveniunt onusti.' Lege
reveniunl. Itenim initio lihri septimi : ' Quidani de niimero latronum per-
venit :' lego recenit. Apuleius lib. septimo, ubi id vocabuliim integrum est,
'Gaudeutes,' ait, ' civitatcm revenimtis.' Iterum 1. ix. ' Larem reveiii
meum.' Solinuni, Ciceronem, Plautum swpenumero usos, non est pretium
operac demonstrare. Corriganius j)otii)s, quod mox subditur: ' Dicerc cam
sajviorejam vnltn jnbebat, quod malum iieret.' Formula Coiuica et iras-
centis erit, si sic emendes : quid malum flerct. Contvarium extat apud eun-
dem liunc libro decinio: 'Sciscitatus quid bonum rideret tamilia.' .S7c«ec/i.
Ora libri, quo usus Stevvecbius, ut ipse teslatur, babet rcmaneant. I He
facit reveniant. Mibi nequaqnain fit verisimile. Lego remanant. Fes-
tns : 'Remanant, repedant.' Eiinius lib. i. sive ut alii v. * Desunt rivos
camposque remanant :' ubi alii legunt rcpelant, ego feci repedant. Pro
Desunt alii legunt Deserunt. F. Dcsccndunt clivus. lirant. — 1 Bas. 1. et
\en. liberalem. Di(!am ()Mod liuc facit coinmodius lib. de Deo Socratis.
Colv. Fl. et Ro. Jilio liberalem. luepte. AgcUius lib. xiv. c. 4, ' Forma
NOT;E
t' Tandem denique asinaii verecundia i Filo Hbcrali] Nonius: • Filnm
ductus, agcrrime tamen digrediens, ijc] oris,liniamentum.' IMaut. Mercatore,
Virgd. Eclog. vii. ' lie domnm, pas- Act. iv. Seen. 4. ' Satis scitum fdun.i
li ; si quis pudur, ite, jnvenci.' niulicris.' Gcllins, lib. xiv. cap. 4.
292 APULEIl
ejus*" indicabat, summatem regionis, puellam mehercules
et asino tali ' concupiscendara, moerentem, et crines cum
veste sua lacerantem, advehebant. Earn simul intra spe-
luncam,'^ verbis, quae dolebat, minora facientes, sic allo-
quuntur: Tu quidem, salutis et^ pudicitias secura, brevem
pa,tientiara nostro compendio tribuc, quos*^ ad istam sec-
tam paupertatis necessitas 7 adegit. Parentes autem ^ tui
de tanto suarum? divitiarum cumulo, quanquam satis cu-
pidi,' tamen sine mora parabunt scilicet ^ [SO] idoneam sui
priinariam ejus regionis; virginem profecto exoptabilem etiam asino, qunlis eram ;
lugentein, et discerpentem comam una cum vcstimento suo. Statim clique intra-
vcrunt in cavernam, sic affantur ilium, elevantes verbis causas luctus ejus : Tu qui-
dem, cum nihil timendum habeas pro vita et pudicitia tua, concede nobis patientiam
paucorum dierum, Inert nostri causa ; 7iobis, qtios necessitas inopia contpulit ud hoc
genus vitcB. Tui vera parentes, quamvis valde atari, deproment tamen proculdubio
incunctanter de ianto acervo suarum opum dignuni pretium redimendce suafilice. His
atqiie filo viifjinali.' Lib. vii. c. 8. ' Piieros liberaii forma, in vadis litto-
rmn conspectos, miris nioilis arsenint:' et I. ii, c. 23. ' Qnoil anciilam
suam, lion inscitani puellam niinisteiio et facie non illiberali, coactns
erat veniundare :' nbi pro illiberali vmXe L\\)&n\s illatabili reposiiit. EUnenh.
■ — 2 Supra 1. ii. in principio: ' Aiuuni in genimis, et in tunicis, A:c. niatro-
nam profecto confitebatur.* Et indefortasse maironatus, iit ex tain magnifi-
CO cnltu atqne ornatii virginem lianc et matronam innuat, et snnnnaten) ejus
regionis. Tentabam bolronatus, Afronwn verbnm. Tertul. de Ciiltii Foemi-
narum : ' Niillam de concliylio vestem Esaias increpet, nullas lunulas repro-
bet, nullniu i)otronatinn retundat.' Cyprianns de Habitu Virginum : ' Et
levelabit l^ominns habitnm earum, et auferet Doniinus gloriani vestis illaruin,
et ornamenta earum, et crines, et cincinnos, et lunulas, discriminalia, et
dextralia, et arniillas, et botronatum, et specula,' et quic sequuntur. Ver-
bum rarum loco corrunipendo fuit, sed qu* tamen in Veterum scriptis reli-
giose observanda sunt, nee ideo temere niigranda, quia ab usn et seruione
nostro remota ; privserlim cum in Apuleio nulla verba nisi antiqua, et a
bonis auctoribus, qui ei tunc non deerant, desumta; sed quibtis tamen
pro moribus hujus saeculi non omnibus licet uti. Brant. Exulat copula a
Bert. Vir doctus ad marg. Ed. Junt. post, conjecit, et utmet oriiatus.
Groslotius Ed. Aldinas ascripsit, et ut mi ornatus. Apage ridicula com-
nienta. M(dronaliis est, matronalis babitus et babitudo. Si quid mutandum,
mallem credere vocem per sciipturae compendium esse contractam es ma-
tronalis ornatus. Oud. — 3 Tali prave desideratur in Ed. Bas. pr. Id. — 4 Sci-
licet, venerant, vel erant. Sed priE tali EUipsi malim intrarant. Guelf.
sec, inter. Id. — 5 Et non habet Guelf. pr. a ni. pr. Pal. pudicie e. s. secum.
Onelf. sec, quoque, secwm. Ed. Bas. pr. sectUa, in niarg. secHJw. Id. — 6 Edd,
Jinitinae, Aid. nos. Id. — 7 MW, necessitatis, rnsXe. Elmenh. Operarum scilicet
vitio in Edd. Colv, et Vulc. Oud.—% Autem abest ab Ed. Beroaldi. Id. —
9 Th suarum non est in Flor, Elmenh. Immo illic legitur, sed non est in Pal.
NOT^
'■ Forma atque filo virginali.' bitiis.
" Maironatus ejus] Matronalis lia-
METAMORPHOSKON LI)5. IV.» 203
sanguinis redemtionem.* His et his similibiis blateratis,
nequicquam 5 dolor sedatur puellae. Quidni? qua3, inter
genua sua deposito capite,* sine raodo flebat. At illi''^ in-
tro vocatfe anui praecipiunt, assidens earn blando/ quantum
posset, solaretur alloquio : seque ad sectae sueta confernnt.'^
Nee taraen puella quivit ^ ullis aniculas sermonibus ab in-
ceptis fletibus avocari : ^ sed, altius^ ejulans sese, et assi-
duis singultibus ilia quatieus, mihi etiam lacryraas excus-
sit. Ac * sic. An ego, inqnit,"^ misera, tali domo, tanta fa-
aliisque hujusmodi clamose jadatis, hictus tirginis nullatenus coinpescittir. Qiiippe
qua immoderate plorabat demisso capite inter sua genua. Illi vero accersunt ijitro
anum, et imperant ei, ut assideret ipsi, et ctmsolaretiir earn, quantum posset, comi-
bus sermonibus : abeuntque ad solita exercitia sucb artis. Et nihilominus virgo non
potuit deterreri ab inchoato luctu ullis verbis retulcB : sed delamentans altius sortem
nuam, et concutiens sibi latera perpetuis singjiltibus, mihi quoque expressit fletum,
Atque erumpens in hcec verba, Egone, inquit, infelix, potero jinem facere plorandi.
ner Giielf. sec. Oud. — 1 Reg. tutnidi : al. cupidi. A Fiix. abest satis. Pith,
sitis. Id. — 2 Sciibo, ilicet. Kt sic lej^endiim infra lib. x. ' Et altenim, ob
incestiim parricidiunique, capitis ilicet damnatum iri certo sciebat.' Colv.
Col vi lis ilicet, probe. Elmenh. Sic et Stevvecli. ad lib. i. p. 11. ' Facinoris
tibi consciiis scilicet.' Sed prave omnino, ut jam nionuit Pricseus. ' Sine
mora ' est ilicet. Sed scilicet, SrjXaSr;, sexcenties inseritur ab Auctore.
Vide eiini et ad lib. iii. p. 61. iv. 71. et seepius. Oud. — 3 Va\. nee quisq.
Guelf. sec. nequisquam Edd. ante Bas. sec. nee quicquam. Id. — 4 Ed. Bas. pr.
At viilli. Palat. Giielf. sec. introvocati. Pith, intus vocntce. Verbiim abest a Par.
IMox ut male addit Fiix. Oud. — 5 Blando. Guelf. pr. blande, Oxon. blande, quan-
tumquep. Bertin. potest. An rursns /)o(/s vei pote ? Vide ad 1. m. pag. 61. Id. —
6 Conferre. Scribe ex Bertin. et Fulv. confcrunt. Woworiiis. Bertiniannm secn-
tus codicem, olini (Snsp. Lect. iii. 20.) correxi conferunt, nunc idem Fnlvii
libro continetur. Sciopp. in Symb. Conferunt. Vulgo, conferre. Elmenh. B.
seque ad sectoE sueta conferunt. M. seque ad s. consneta conferunt. Putcan. Con-
ferunt habcnt Mss. O. cum Ed. Junt. post. In ceteris ante Wower. conferre.
Olid. — 7 Guelf. ambo, quiecit. Id 8 Palat. Guelf. sec. advocari. Par.
revocari. Id. — 9 Rescribe ex Flor. auctius. Elmenh. Paruit Scriverius ; sed
bene obnixus est Prica>us, C^eteri omnes iiabent allius, Apuleiano, sed et
alioruMi stylo. Dein Palat. Gne\t'. sec. sescque,et assiduis. Sed male. Nam
vidimus, cjulare se dici ad l.iii. p. 48. 'Se luirubritcr ejulantes.' Oud.—\
Vuli;ati passim, Jf. Colv. Et Ed. Jnnt. post, in Krratis, sed Ac in Mss. et
Edd. po->t Colvium. Groslot. conjecit, Ait. Id. — 2 Toiwyw/^nonesl in ISertino.
Elmenh. — In Palat. Oxon. poniiur post ' misera.' Facile possemus carere.
Vide ad lib. ii. pag. 39. ' Ergo igitur senex ille.' Desideralur a?* in Oxon.
NOT/E
" Sui sanguinis rcdemtionem] Fiiiar; Talis i\Tfestitia> status in taiiula Ce-
suae : fxtruvviuKios. Sic Virgil. ' Di- bct'iH: 'H be Trif Kf(pa\jif ii^ Tohy6va(Tiv
rige tela nianu, sanguis mens.' txovffaAvmj. Jia;c autein, qua-, caput
' Inter genua sua deposilo capite] habct in gcDibus, Mwstitia est.
294 APULEII
milia, tarn carls' vernulis," tam Sanctis parentibus desolata,
et infelicis rapinas praeda, et mancipium effecta, inque isto
saxeo carcere " serviliter clausa, et omnibus deliciis, quis^^
innata atque inniitrita sum, privata, sub incerto ^ salutis,"
et carnificinEe laniena, inter tot ac tales latrones et horren-
dura gladiatorum ^ populum, vel fletum desinere, vel om-
nino vivere potero ? Lamentata sic, et animi dolore,^ et
faucium tendore,^ et corporis lassitudine jam fatigata, mar-
centes oculos demisit ad soporem. Jam commodum con-
quierat:9 nee diu, cum repente lymphatico ritu ^ somno '
aut ■plane vivere privata talidomo, totfamulis, tam dilectis servuUs, tam veneran-
dis 'parentibus, facta prceda infausti raptus, et serva, afqueinclusa strvilem in mo-
dum in hoc ergastulo Inpideo, et privuta deliciis omnibus, in quibus nata et educata
sum, posita in dubio vitce, et metuens tormenta carnificum, constituta inter tot tam-
que immanes prcedones, et abominandam turbam gladiatorum ? Sic questa, et de-
bilitata mcerore animi, et tensione gutturis, et fatigatione corporis, permisit somno
languentes oculos. Vix taniillum obdormierat, el momenta post, subito excituta
Oud. — 3 Giielf, sec. a ni. pr. tamque c. Pes^^ime Bert, claris. Id. — 4 Par.
Fax. Guelf. sec. quibus. Pal. Giielf. &ec,nutrita, vitiose. In I\Iss. et Ed(k
aliquot siw. Id.— 5 /wcerta. Amplector Beroakli coi rectionem, incer/o. Infra
(p. 84.) * Vicariae venerationis incertimi sustinebo.' Sic passim juris nostri
libris : ' Incertum conditionis, cautionis, successionis.' Minutiiis Octavio:
' Incertum sortis.' Saepissinie ita veteres Theologi. Colv. Incerto. Rom.
incerta, Elmenh. — 6 Oxon. Guelf. pr. gladiorum: crebra corruptione e scrip-
turaR compendio nata. Oud. — 7 Animi dol. Fiix. cum d. Id. — 8 Fux. tridoe.
Non divino. Roald. Ms. Fnlv. tundore. Sciopp. in Symb. B. M. tundore.
Putean.— 9 Conniverat. Plerique libri alii, conquierat. Beroaldum sequimur.
Supra lib. i. ' Commodum conniveram.' Colv. Conquierat. Fux. conniverat.
Roaldus. Aldus, conquierat. Elmenh. — 1 Exulat t^ somno a Kegio, Fux. In
NOT^
" Tam caris vernulis] Vernsp, ver- sustinebo.' Sic apud Qnintilian. i»
nulae, et vernaculi servi erant, non Ueclamationibus : ' incertum accusa-
emti, aut facti, sed domi nati ex an- tionis,' ' incertum orbitatis :' atque
cillis, cum quibus magna fere heri- etiam, ut liic, * incertum saiutis.'
libus filiis familiaritas ; quippe qui y Lymphatico ritu] Isidoriis, lib. x.
una crescerent a parvulis, una hide- Origin, vult lymplialicum eum dici,
rent, una viverent. quern Grseci vSpo(p6l3oi> vocant, eo
"■ Inque isto saxeo carcere"] Spelnnca quod * lympha' sit aqua. Sed aliter
lapidea, in qua velut in carcere cus- Festus in voce ' Lymplis:' ' Lym-
todiebatur. phie dictae sunt a Nyniphis. Vulgo
" Sub incerto saiutis] 'Incertum' autem nieniorite proditum est, qni-
hic substantive positum est. Sic in- cumque speciem quandam e fonte, id
fra: ' Vicariaa venerationis incertum est, effigiem Nympha; viderint, fu-
METAMORPFIOSEON LIB. IV. 295
recussa, longeque vehementius afflictare sese, et pectus
etiam - palmis infestis tundere, et t'aciem illara luculentam
verberare incepit : ^ et anicula?, quanquam instantissime
causas novi et instaurati moeroris ^ requirenti, sic assuspi-
rans ^ altius, infit : Hem ^ nunc certe, nunc maxirae fundi-
tus peril; nunc spei salutiferas renuntiavi. Laqueus, aut
gladius, aut certe praecipitium^ procul dubio capessendum
est. Adhaec^ anus subiratior^ dicere earn sseviore^ jam
vultu jubebat, quid, malum! fleret?'^ vel quid repente
postliminio pressas [81] quietis '' lamentationes licentiosas
replicaret ? ^ Nlmirum, inquit, tanto compeudio tuse redem-
snpore in morein ftirentis, ccpit se torquere midto gravius, pecf usque etiam plavgerc
savientibus inniiH/us, et fcrire formosum ilium vultum suuin. Ettrahensprofmu
dissimuni suspirium, sic respondet a7iui, licet percuntanti obnixe causas luctiis novi
et recrudescentis: Sunc est prof ecto, nunc maxime est, cum peyiitus interii: nunc
abjeci spetn salutis. Restis, aut ensis, aut sane prcecipitium mild est amplecfen-
durn incunctanter. His vetuia paido ntagis accensa, truciore jam facie imperabut
ei, ut exponcret, quam, malum, ob causani ejularet ? Aut quare post proj'undum
somnum rcnovuret suhito questus immoderatosl Scilicet, inquit, tis pritare
Pith, mox afflictarel. Ond.— 2 Guelf. pr. et. Id.— 3 Incipit. Dele rb incipit
ex Bert. Elmenh.—X Par. Oxon. Guelf. pr. doloris et maroris. Edd. Aid.
Jiint. post . requirentis. Oiid. — 5 Fux. adassusipirans. Id. — G In Palat. Guelf.
Pith. Enim. Sa?pe (juidem incipit perioduni rh ' eniiii,' sed huic loco non
aptum e-t. Ex £/«, ut in Fux. vel Eu est depravatum. In Guelf. pr. Heia.
Id.— 7 Pith. Et hoc. Palat. Guelf. sec. Aio hac. Ed. Vic. cum M. Bas. pr. At
hie: non male: nihil tamen mutandum : vuigatum enim ^d /i£Ec nostro cum
aliis est frequeus ; sed pessime Bas. pr. At hcec. Id. — 8 Flor. iratior. Elnienh.
Item Reif. Fux. Guelf. uterque, Oxon. Berlin. Palat. cum omnibus Edd. ante
Bas. pr. Quare duhito de veritate scripturie subiratior, hoc loco, prajsertim
si saviore vultu retineamus, qm leniter irascenti vel ii am simulant! parum
convenit. (Jud. — 9 Bert, sevcriore. Elmenh. Quod probat. €1. Wasse ex p.
52. ' Vultum asseverabat :' et quia anus non erat sava. Vel sic tamen sze-
vum prffiferre poterat vultum, sievissima einiinans: ' Faxo viva exnrare.'
iMilii iratior et saviore pra»piacent. Oud. — 1 Quid malum fieret? Vulgati,
quod malum. Estne hac locutione quid in Plauto frequentius? Colo. Fux.
quid malum fteret. Et ita Aid. ad rem. liould. — 2 L. I. refricaret. Kepete-
NOTiE
rendi non fecisse finem ; quos Graci tnr fati genus, Laqueonc vitam fini-
w/wfoX^TTToi/s, vocant, Latini lyuipha- am; an ferro incubcm ; An missa
tos appellant.' pra>ceps arce Palladia cadam.'
^ Laqueus, aut gladius, aut certe prcE- ' Quid, malum! fteret'] ' Malum'
cijritium, Sfc] Tria vulgatissima gene- hie interjectio est : ut apud Tereu-
ra nltroneae mortis. .Sic Phzedra tium et Plaiitum mull is in locis.
apud Scnecam, in Hippolyto Act. i. '• Postliminio pressor quidis] Vide
Seen. 2. ' Decreta mors est; quacii- notata ad lincm lib. i. pai,'. 3:J.
296 APULEII
tionis defraudarc juvenes meos destinas ? ' Quod si pergis'?
ulterius, jam faxo,^ lacrymis istis, quas parvi pendere la-
trones consuevere/ insuper habitis, viva exurare. Tali
puella sermone deterrita, manuque ejus exosculata,^ Parce,
inquit, mi parens ; " et durissimo casui meo, pietatis huma-
nae memor, subsiste paululum. Nee enim,^ ut reor, asvo
longiore matuiae^ tibi, in ista sancta canitie miseratio pror-
sus exaruit. Specta denique scenam meae calamitatis.' Spe-
ciosus adolescens inter suos principalis/ quern filium pub-
licum omnis sibi civitas cooptavit, mens alioquin conso-
meos juvenes tanto lucro, quod percipient ex tua redemtione ? Quod si atnplius in-
sistas lamentari, jamjam curaho; ut viva cremeris, contemtis istis fletihus, quos prct-
dones sclent purvi facere. Virgo exterrita hue nrutione, basiata manu ejus, Ignosce,
inquit, mater, et, nondum oblila omnis humaiii seusus, fer tantulam opem mece
acerhissimtE sorti, Neque cnim, ut puto, miscrieordia pvnitus exlincta est in te
jam grandiori natu, suli istis venerandis canis. Postremo respice vivam imaginem
mea miserice. Juvenis formnsus, inter cives principatum tenens, quern tota ttrbs
sibi elegit publice in filium, insuper meus cognaius, Iribus tantum uitnis megrandior.
ret, reminisceretur. Sic Paultis noster Sententiar. lil). i. ' De his crimi-
uibiis, qiiibus qiiis absolutiis est, ab eo, qui acciisarit, refiicari accnsatio iion
potest.' Arnoi)ius lib. vii. ' Si Atydis conspexeiit prisrani refiicari ab
liistrionibus fabulani.' Unde liquet, niiiil hie nintandnm videri. Colo. Fiix.
illicitus. Roaldns. Nonnnlli Codd. I. illicitas refricarct. Fuiv. et Bertin. le-
gnnt replicnret. Wow. Sciopp. in Symb. Pal. replicaret. Sed nihil iniitandum.
Cicero ad Fainil. lib. v. Epist. 17. ' Ne refricem nieis Uteris desiderinm ac
dolorem tnuni.' Elmenh. — 3 Bert. Guelf. Palat. Oxon. rfe.sJHns; male. Oud. —
4 Q. s. peragas. Fux. Sed si pergis. Aid. vero, Quod si pergis, Utriimque
rectum. Rould. Perngas est cornipte in sola Ed. Bas. sec. at in Fux. scribi-
tur, Quid si pergis. Oud. — 5 Facto. Scribe ex Bertino, /«xo. Wow. In Sus-
pectis (lib. III. 20.) correxi,/aao. Quag est niinantis t'ornuila. Sic 1. 1. 'Sed
non impune. Jam enini faxo scias, ((uemadmoduni sub nieo ministerio niali
debeant coerceri.' Sciopp. in Symb. B. M. jam faxo I. i. q. p. p. I. consuevere,
insuper habitis, v. exurare. Putean. — 6 Reg. P'lix. Giielf. consueverunl. Oxon.
consuerunt. Ed. Vicent. co«s*u'/e. Quod probo. Vide Ind. Not. Suet. 0«d. —
7 Fior. deosc. Elmenli. — 8 Deest enim in D'Orvill. Oud. — 9 Bert, maturalo!.
Elmenh. Sic et Palat. cum Oxon. Fux. Guelf. iitroque. Perperam. Vide ad
Suet. Calig. c. 44. ' Centurionibus maturis.' Oud. — 1 li. caplivitatis,calami-
tatisque. Putean. Seuam Oxon. a m. pr. Meam c. Reg. Fux. Oud. — 2 Ba-
sileens. 2. Venet. Aid. principales. Colvius. Inter s, principales Fux. in. Lego,
inter suos principalis. Principalis quis sit, satis notum ; principalis nieminit
infra. Ea re aliorum Commentarios de verborum significatione non compile.
Roald. Prind/)a/es prave quoqne legas in D'Orv. Pal. Guelf. ambobus, Edd.
NOT^
<^ 3Ii parens] Pro vocativo foemin. jux,' pro, mea uxor. Et apud SaU
mea posuit ' mi.' Sic infra, et lib. vianum legitur, ' Mi domiua,'
IX. ' Mi herilis:' lib. vni. ' Mi con-
METAMORPHOSl'ON LIB. IV. 297
briiius/ lantulo tricnnio major in a?tate,'^ qui meciim primis
ab aunis nutritus et adultus, individuo contubernio domiis-
culee, immo vero cubiculi torique, sanctae caritatis ^ aflec-
tione mutuo mihi pignoratus, votisque nuptialibus pacto
jugali pridem destinatus, consensu parentum tabulis* etiam
niaiitus nuncupatus, ad nuptias officio frequenti*^ cognato-
rum ^ et affinium stipatus,^ teraplis et asdibus publicis vic-
timas immolabat. Domus tota lauris^ obsita,' ta;dis luci-
da, constrepebat Hymenasum.^ '^ Tunc me gremio sue
mater ' infelix tolerans, mundo nuptiali decenter ornabat :
qui altus et educatus mecum ab infantia, inditisn cohabitafione ejusdem domuncida,
quin etiam et cubiculi lectique, desponsiis mihi mutuo nexu custissimi amoris, et de-
sigmitns jamdudum meo conjugio promissis nuptiurum, mihi etiam scviplus maritus
in tubulis annuentibus nostris parentibus, cadebat hostias in templisnc delubris pub-
licis nuptiarum uuslrarum causa, comitatus mag)io ccelii consanguintorum et affi-
nium. Tota diimus obducta lauris, illustruta facibus, resonabat carmitie Tutptiali.
Tunc mea mater iiifurtunata, sustentuns me gremio sua, condecorabat me pulchrc
Vic. Jiiiit. pr. Oud. — 3 Pro more D'Orvill. karitatishahet. Vide ad 1. ii. p.
23. /(/. — 4 In Oxon. dabilis, et nuncupatur D'Orv. Id.— 5 Off.freq.cogn. cie-
siint Oxon. a ni. pr. et Giielf. pr. Id. — 6 Fiix. stipata. Roaldiis. Reg. Fax.
Giielf. iiterque, Oxon. a m. pr. D'Orv. stipatu. Qua? si vera lectio, deesse
videtiircJnc<«s aut simile: vel 'ad nuptias' jiingendum cum ' iuimi)labat.' Sed
vulgata bene se liabct. Oud. — 7 Palat. laureis, Guelferbitani lauribus. Saepe
quarta declinatione lia'C vox occurrit. Sed alibi Noster ' lauri folia,' ' lauri
facicm' dixit. Id. — 8 Oxon. Hymenced cum Guelf. pr. ac glossa maritatam,
NOTiE
'' Consobrinusi Consobrini, ex dua- nalis, Satira vi. ' Ornentur postes
bus bororibus cditi, aut etiani ex fra- et grandi janua lauro.' Ad quem lo-
tre et sorore. Patrueles, ex duobus cum vetus Scboliastes: ' Ad lionorem
fratribus. nu[)tiarum. Sic cnim solent in nup-
• fliajor in cvlate] Lib. ii. ' Senex tiis prajparare.' Christiani iiunc mo-
gravis in annis.' rem improbarunt. Tertiillian. in De
^ (tfficiu frequenti]' Officiiim' gene- Corona IMilitis, cap. 13. ' Christianas
rati vocabulo appellatur oninis lio- nee laureis januam suam infaniabit,'
ne-sta actio ad unumquemque conve- &c.
niens pro conditione persona;. Sed ^' Constrepebat Ilymcjiaum^ Carmine
peculiariter ' officiinn ' dicitur, quod nuptiali resonabat, quo Hymena;us,
inipenditur nuptiali festivitati. Juvc- nuptiarimi prx'ses, Ueiis celebraba-
nal. Satyr, ii. ' Officium eras Prinio tnr. Vide Catulli Epitlialaniium Ju-
.Sole milii peragendumin valie Ouiri- lia; et Manlii.
ni. Qu;i; causa officii ? Quid qu.iris ? ' I'uuc me gremio suo muter, ^c]
Nubil amicus, Nee multos adliibct.* Fcstus : ' Kapi simulalur virgo ex
- Domus tola lauris obsita] Juvc- gremio matris, aut, si ca nou est, ex
298 APULEII
mellitisque saviis^ crebriter ingestis, jam spe futura libero-
rum votis anxiis propagabat : ^ cum irriiptionis ' subitae gla-
diatorum impetus ad belli faciem sajviens, nudis et inser-
tis ^ miicronibus coruscans, non caedi, non rapinge manus
afFerunt,^ sed denso conglobatoque^ cuneo^ cubiculum nos-
trum invadunt protinus. Nee ullo de familiaribus nostris
repugnante, ac [82] ne tantillum quidem resistente, mise-
ram, exanimem, saevo^ pavore trepidam,^ de medio matris
gremio rapuere. Sic ad instar Athracidis,^ vel Protesilai,
ornamcntis tiuptialibus; ct, scvpefigens dukia oscula,jam extendebat spcm venlurorum
filiuriim dcsidcriis solicitis. Cum suhito sicarii magno impetu irruentes, furcntes
tanqiiam in bello, micantes gladiis distridis et minuntihus, non aggrediuntur
cadem neque pradam, sed irrumpunt confeslim in nostrum cubiculum spisso con-
ferioijue agmine. Nullnque ex nostris domesticis reluclante, ac ne paululum qui-
dem renitente, abstulerunt me infelicem, exanimatam diro metu, e medio sinit con-
terrilce matris. Sic noslrcB nuptics disruptce et dissipatce sunt, quemadmodum Fi-
Id.— 9 D'Orv. Pa]. Oxon. Giielf. sabiis, Edd. Jiint. Aid. Colin. Elm. Scriv.
suatiis, <\e more. Vide ad lib. ii. pag. 27. Turn Guelf. pr. Oxon. Edd. Coiv.
Vnlc. crebiter: male. Vide ad lib. i. pag. 16. Oud. — 1 Palat. jh ruptidis. Id.
2 Incertis. Mntat Beroald. insertis. Malim exertis. Si modo (|nid de vnlga-
ta lectione recedendiim sit. Stewech. Heroaldiis, insertis. Malim ego, exer-
tis. Colvius. Fulv. Ms. infertis. M\\,infestis. Wow. Ms. infertis: alter in-
sertis. Forte, infestis. Sciopp. in Symb. Excertis. Flor. infertis. Bert, incertis.
Alii, infestis. Elmenli. — 3 Aff. Fax. afflixit. Roaldiis. Ms. (Fulv.) legit, affixit.
Sciopp. in Synib. — 4 Deest copula Cod. Pith. D'Orvill. conglobatuque Oxon.
Guelf. pr. Oud. — 5 Fab. stfEto. Roald. Male. 'Saevus ' passim veliementem
significat. Virg. ii. jEu. 559. ' At me turn primum saevus circnmstetit hor-
ror,' Oud. — 6 Leije, trepidee.Wov!. Trepida\ Grtiterus (Susp. L. vii. 17.) tre-
jiide, Elmenli. ]]. trepedum d. m. Putean. Vulgo per Wower. legas nunc
trepida, sed Mss. plerique, et Edd. priores dant trepido. Verum Oxon, ut
dia conjeceram, trejiidam. Bene. Modo sic distinguas : miseram, exanimem,
S(Pvo p. trepidam, sive tremulam. In Palat. Guelf, sec, est niatri. Oud, — 7
Sic instar Atracis, S^c. Ven. Arlidis. Bas. i. Afhracis: z\. Athidis. Lipsius,
Ajacis. Ego jam alind qnam Beroaldus ad hunc locum dicere non possum.
Cuiv. P'ux. Sic ad instar Atridis, a quo absunt ilia, vel Piriihoi. In Aldo ve-
ro est, instar Atliracidis. In eo etiam desunt ilia verba, vel Protesilai. A
Jectione Aldi est Beroaldus, Roald. Libri ab Aldo editi ignorant ilia, vel
NOT^
proxima necessitudine, cum ad virum v, ' familiani propagare.'
trahitnr : quod videlicet ea res fell- ^ Sed denso conglobatoque cuneo]' Ciu
citer Romulo cessit.' Nempe cum nens' in re militari dicitur multitudo
Sabinas virgines rapuit, peditum, quae prima parle angustior,
'' Jam spe futura liberorum votis deinde latior proredit, instar cunei,
anxiis propagabat] Rescribe, auctore quo ligna finduntnr. Latins, ' cn-
Vnc?BO, spem futuram. SpemUberorum neus ' simiitur pro conferta (piavis
propagare dicit, quemadmodum lib. irrumpenlium multitudinc, ut hie
METAMORPHOSEON LIB. IV, 299
dispestae^"' disturbataeque nuptias. Sed ecce scaevissimo
somnio ' mihi nunc etiam redintej^ratur, immo vero cumu-
rillwi ct filia; Athracis. At ecce 7nca calamitas nunc etiam renovatur, immo veru
ProiesHai. Recte baud diibie. IVower. Ms. alii: Sic ad instar Atridis vel
Paridis vd ProtesHai. Alii, Attidis, alii, Athidis. Sciopp. iu Syn)b. Sic ad
instur Attidis vcl Protesilai. Sic lego cum Flor. et Romano. Palat. S. a,
Athridis. Bert. S. a. Agidis. Venet. S. a. Alracis. Aldus, ,9. «. Alkracidis vel
Pyrithoi. Elmenh. Primo ad instar cum Elmenli. ct Scrivciio, divisis tamen
voculis, recepi auctoiitate Codd. Flor. Fux. Urs. Guelf. utriusque, Oxon.
Bert. Pal. Pitb. Reg. D'Orv.et Ed. Junt. post. Id enim exigit auctoris moso
Adi me ad lib. vii. p. 13,'.. ' Ad instar tyrannic^ potestatis.' Dein cum El-
menh. Scriv. reposui primarum Edd. Attidis (al. Artidis) vel Protesilai lectio-
nem,qttde vel Atthidis confirmatur a Pitb. Oxon. aliisque. In Flor. ^Jam
vel Protesilai : uti primam vocem Lipsius legit, iiescio quamjntelligens bisto-
riam. In Palat. Guelferbytanis, Reg. ut et Fux. ct Incert. est Athridis seu
Atridis vel Protesilai. In Bert. Agidis vel Prot. In D'Orv. Paridis vel Pro-
tesilai. et a m. sec. Protesila. Junta;, Aid. Colin, receperunt Beroaldinam
correctioneni Atracidis vel Pirithoi : immo ejus scrinia compilans Floridus
audacissime edidit, Atracidis et Fir. Ineptissime vero Edd. Basil. Colv.
Vulc. Merc. Wow. Pricaei exbibent Athracis vel Pirithoi vel Protesilai.
Sciopp. in Epist. Syll. Burm. T. ii. p. 51. ait se cum Ms. Fulvii legere, ad
instar A.tridis vel Paridis vel Protesilai. Perperam omnino. Nullum mihi
est dnbium, quin respexerit auctor ad historiam nuptiariim Hippodamias et
Pirithoi: unde certissimam reor lectionem Atracidis ex Ovidii Epist. xvii,
247. 'An fera Centauris iudicere bella coegit Atracis Hasmonios Hippodamia
viros,' vel I. i. Am. 4. 8. ' Atracis Hasmonios traxit in arma viros.' Ac forsan
erravit Appnleius memoriae vel calami properantis vitio, ac Protesilaum [)to
Pirillwo posuit. Praesertira cum supra quoque pag. 68. similitudinem su-
mens de Lapithis Centaurisque, eos confundere et errare Thebanos dicens
videatur. Consule eum locum, et notata. Oud.—8 Despecta. Idem Lipsius,
disjectce. Gulielmius, <//s/jecte. Colv. Legendum ex J. Gulielm. (ad Plauti
Trinum. C. 4.) sententia, dispectce. In Bertin. dispesta. Sciopp. iu Symb.
Lipsius, disjecta: Jan. Gulielmius, dispesta;. Elmeiib. — 'J Savissimum omnium.
Emendarim, scavissimum. De hoc dixi semcl simul ad uiultos in hoc Auctore
locos. Ecquo usque per eandem lineam iiauc serram reciprocabimusi' Colv.
Fux. aavissimo somnio mihi. Omnino depravate. Aldi liber melius, sanis-
simum omnium. Roald. Malim legere cum Palat. et Fulv. Sed ecce so;-
vissimo somnio nunc etiam red. Wower. Nauci non est hapc lectio, scevissimmi
omnium, quam ex Fulviano sic constituo : Sed ecce scevissimo somnio nunc etiam
NOT/E
•» Sic adinstar Athracidis,vtl P. d.] dam loco yl</lrrtCJ(/^'s babent Attidis.
[et Pirithoi, dispecta] Sic Aldus, Be- QiiaMlam liabcnt Pirithoi et Pro-
roald. ct Wovvcr. Pirithoi el Hippo- iesilai. Male. Celebratur qnidem
dames, seu IIipi)odamiic, Athracis insigtiis in Protc.silanm Laodamia:
filiae, nuptias, et iu iis Cintauronini uxoris amor, sed iiusqiiani distiirba-
ciini Lapithis rixam, rnptiiiiKpic Hip- tas fiiisse ejus uuptias comperies.
podiiniia-, babes apud Ovid. lib. xii. Dispesta: [Dispccta} Alii quidam de-
Metamorplios. (iuasdam cditioiics spectcc. Male. ' Dispccta-,' a ' dis-
loco Pirithoi U-dhciit Protesilai ; qu;c- pccibci,' opponitur r^i ' pacta.'
300 APULEIl
latur infortunium meum. Nam visa sum mihi ' de domo,
de thalamo, de cubiculo, de toro denique ipso violenter ex-
tracta per solitudines avias infortunatissimi mariti nomen
invocare : eumque/ ut primum ^ meis araplexibus viduatus
est, adliuc unguentis madidum, coronis floridum, consequi
vestigio 4^ me, pedibus fugientem alienis." Utque clamore
percito ^ formosaj raptum uxoris conquerens populi testatur
auxilium, quidam de latronibus importuna? persecutionis
indignatione perraotus, saxo grandi pro pedibus^ arrepto,
misellum juvenem maritum meum percussum interemit.
Talis 7 aspectus atrocitate perterrita, somno funesto pa-
vens ^ excussa sum. Tunc fletibus ejus assuspirans anus
sic incipit : Bono animo esto, mi herilis,9° nee vanis som-
et augetur somnio infaustissimo. Nam mihi visa sum avulsa per vim ex domo, ex
thalamo, ex cubiculo, denique ex lecto ipso, per inaccessa deserta nomine ciere meum
infelicissimum conjugem : ipse vero, statim atque privatus fuit meo complexu, etiam
tunc delibutus unguentis, ornatus corolUs floreis, mihi visus est sequi me per mea
vestigia, dum fugerem pedibus alienis. Dumque implorat populi opem magnis vo-
ciferationibus, lamentans rapinam sues pulchrcE co?ijugis, quidam ex prcedonibus
pcrcitus ira, ob molestam illam insecutionem, interfecit infelicem adolescentem,
maritum meum, ictumingenti lapide, quern arripuerat jacentem ante pedes. Ego,
exterrita immanitate hiijus spectaculi, excitata sum tremens ex funesto somno. Tunc
anus, suspirio excipiens ejus lamentationes, sic incipit ; Resume animum, domina
red. Sciopp. in Symb. Sed scavissimo s. F\or. Sed ecce sccevissimo s. EInienh.
— 1 D'Oiv. mihi visa s. Pith, visa mihi s. Ond. — 2 Palat. Gnelf. pr.cmnque. Id.
— 3 Oxon. Giielf. pr. primis. D'Orv. a meis ampl. A Regio, Ftix. abest est.
Id. — 4 D'Orv. coniipte vestigie. Id. — 5 In eodeni, et Pith, prave partita
clam. Id. — 6 Incert. Cod. prcep. Pal. arreptmn. Par. abjecto. Reg. D'Oiv. Flor.
et, qiiod niiror, Edd. O. habent abrepto ; exceptis W^ow. et Vr\c. arrepto.
Vide ad 1. i. p. 16. ' Airepta lacinia :' et ciebro. Id. — 7 Talis. Pith, et vel.
Id. — 8 Par. Cod. s. fades id p. Id. — 9 B. a. esto mehercules. Scribo primum,
Bono animo es. Inde in verbis anicuke jnramentnm iUiid non puto toleran-
dinn. Fceniinae eniin per Hercnieni non jnrabant, neque per Castorem viri,
ut docet nos Agellius in Noctibus Atticis. Qn;p causa est, cur nlterius scri-
bani : Bono animo es, mi Herilis. Blandienti vox convenit, identidem apud
eundeni hunc usurpata libro none : ' Ue isto qnidem, mi Herilis, tecum ipsa
videris.' Simile blandimentum in verbis juvenculie, quibus ea vetulam affa-
tur, eodem libro nono: ' Sed nosse valde cupio, et oro, mater, ordine mihi
singula retexe.' Stewech. 3Iea herilis. Sic Colon, et Aid. Bas. 1. mi hercules.
Alii, me hercules, quod et in aliis est. Colv. Fux. me herilis. Mi herilis lego.
NOTyE
" Pedibus fugientem alienis'] Nimi- ° Mi herilis] De voce ' mi ' pro,
rum pedibus latronum, qui earn sub- mea, jam supra nionui. Heros ju-
limeni raptam gestabant. venes, hoc est, herorum filios, servi
METAMORPHOSEON LIB. IV, 301
niornm figmentis terreare.' Nam, praeter quod diurna3 qiiie-
tis imagines falsas perhibcntur, tum^ etiam nocturnae visio-
nes contraries eventus nonnunquam ' praenuntiant. Deni-
que, flere, et vapulare/ et nonnunquam jugulari, lucrosum
prosperumque proventum * nuntiant : contra,s ridere,'^ et
mellitis dulciolis^ ventrem saginare, vel in^ voluptatem
mea, neque innnes Jictiones somniorum incutiant tibi metiun. A\im, praterquam
quod plunitasmnta sonuii iliurni dicunlur esse fulsa, nnctiirna etiam somnia ali-
quamlo signijicant exitus sihi co/itrarios. Denique plonire, et verberari, aliquando
etiam occidi, significant eventum qnasfuosum et felicein: contra vero ridere, et in-
fercire ventrem placentis mcUitis, ant coire in Venerem, prununtiani cruciatum iri
' Mealiei'lis ' est infra, qnod est etiam apnd Aldiim. Grspce 8e'<Tiroii'a e'ju^y,
Roald. Mi herilis. Rom. me hercules ; Aldus, mea herilis. Male. Lib. ix.
' De isto (juideiii, mi herilis,' <S;c. Elmenh. — 1 Giitlf. pr. Oxon. terrearis ;
et pro diurna a m. pr. Oxon. divimc. Vitiose, ut seepe. Oud — 2 Giielf. pr-
D'Orv. <i(?ic. Id. — 3 A'o««. dtlet V. D. ad cram Ed. Colv. item Salmasius.
Oud. — 4 Male proventum exiilat a Regio, et Boxhorn. ad Sneton. Jul. c. 7.
conjicit pruventiirum. Vide supra ad pag. 71. ' Novo proventu.' Idem. —
5 Edd. prim*, Bas. pr. c/rcvz : in supra saepe variatiir; plerumqnc, ut liic,
correctum a Beroaldo. /(/. — G Ed. Vicent. et M. Bas. pr. videre. D'Orv. idem.
Guelf. sec. rgf/trf. Id. — 7 Et mtll.duiciolis, Sfc. In expiicatione somniorum, ne
quid somniarem, pro virili contend!. Quid vero milii evenerit, doctorum
judicium esto; inter eos tuum, mi Dalanthe. Qui in margine libri addidere
vel laxatum viri, videre qnidem vuluus, sed nihil minus, quam curavere.
Absterrere vult anus puellani a superstitione somniorum, nt)n debere variis
illis figmentis vel lerreri vel moveri : qiiippe visiones nocturuas contrarios
sequi eventus. In qua secta hodieque non pauci ; et inter Veteres, qui de
somniorum interpretatione scripserunt, Artemidorus auctor Gritcus. Is
librosecundo suo tradidit plorantem, dolentem insomniis, exinde gavisuruni.
Qui autem mortuum se somniat, nuptias contracturum et contra: eo quod
nuptiae et mors inviccm se reprirsentent. In eadeui opinione Pliniuni juni-
oreni fuisse, ejusdem Epistohe indicant. Eadem mens aniculaj hnjus seu
Apnleii tuit : ad quam exprimendam videndum quid faciat mea conjectura :
contra ridere, ct )iiellilis eduliis ventrem saginare, vel in voluptatem Venercam con-
venire : tristitia aniiiti, languore corporis, damnisque ceteris lancinatum iri prudi-
cant. Arnobius primo ad\ersus Gentes : ' Isis furva nuKrens pcrditum fi-
liimi, et mendjratim conjugeni lancinatum.' Idem libro seciindo : ' Ipsam,'
inqnit, ' crrdulilatem facetiis jocularibiis lancinarc.' Iterum lib. eodcm :
' Cruciatibus et bclluis, quibus corpora lancinatis ' Usi (}uo(|ne lancinandi
vocabido Catullus et Sallustius Catiiinaiia coujurationc : 'Bona,' inquit,
' patria dissipaverat.' Rlerito repositum ab Jano Pabuerio nostro : Jiona pa.
NOTyE
* heriles Ruos ' vocitabant ; subintelli- psych. Oneirocrit. re\wv Ka6' vttvovs
gentes, filios. Itaquc hie * mi hcri- dv(T(popovs «|eis Tpuirovs, KKaiui' Kud'
lis' est, niea herilis filia, quod amis 'vttvovs irayxaph^ Trdmus tar). Ridens
puella; ditil blandiens, non ex rei in somnis molcstos liabebis eventus,
veritatc. Lugens in somnis laetus omni ex
'' Flere, el vupulare, Sfc] Astraui- pane oris.
302 APULEH
Vencream convenire, tristitie ^ animi, ianguore ' corporis,
damnisque ^ ceteris delassatum ^ iri prsedicunt. Sed ego te
narrationibus + lepidis anilibusque fabulis protinus avoca-
bo.^'' Et incipit: Erant*^ in quadam civitate'^ rex et regina.
trislitia mentis, morbo corporis, aliisque malis. At jam ego te recrenbo festitis
historiis et fabulis unilibus. Et sic incipit : Erant in quadam iirbe Rex et Re-
hmcinuverat. Id ex fide maniisciipti codicis. Reddamns siiadeo idem veil)i
Sallustio, primo libro Histoiiarnm in oiatione L. Pliilippi: ' Renip. largiti-
onibnslacerari videbani,' Lego lancinnri. Ibidem panio iiifeiins : ' Angiliir
enim et lacerattir animi cupidine.' Le^o hmcinalnr. iSunv qnod, mellitis eduliis,
in Apuleio leposiieriiii, pro mellitis dulceotis, caiisam vide : Apiileiiis lib. x.
inquit, ' Panes et mellita edulia concinnabat.' Stetrecli. Veteies didcioli.
"Vide quae notabo infra ad lib. x. Colv. Fux. m. dukiolis. Beroaldiis. Roald.
Bertiu. melliciisque dulcioli. Male, Elmenh. — 8 In deest Giielf. sec. et in
ntroque est coire. Oud. — 9 Tristitie. Ita reposui ; ciun vnlgo pas>im esset
tristiticB. Sic etiani rescripsi lib. x. ' Senili tristitie striatam gerens fron-
tem.' Sed vide, quEe scribemus ad lib. v. Cole. — 1 Lung. Sic audacter
rescripsi. Vuigo, lavguuri: qnod irrepsit, quia putaium dandi etiain casu
legi tristitite. Colv. Niliilominus langmri vel langori est etiam in D'Orv.
Pal. Oxon. Guelf. pr. Oud. — 2 Reg. Giielf. ambo, Pal. Bert, cum Ed. Vcn.
daninique. Id. — 3 Atixiutum. A Beroaldo est. Exprimi debebat vetus lectio,
vel exatum. IJnde L\ps\as, delassatum. Sic quidem Plantus Asinaria: ' Ibi
labore delassatum noctem totani slertere.' An laceratum? Miimtius Felix :
' Cum febribus nreris, cum dolore laceraris.' Reponil Beroaldus vexntum.
Ego aliquando scripsi diccxatum. Persa : ' Itaqne me Toxilus pei t'abricavit ;
itaque meam rem divexavit.' Colv. Trist. Ifc. vel anxiatum iri. Fux. tristiiia
cum Ianguore corporis d. c. vexatum iri prcedicant . A libro Aldi abest rbtt'Z. Roald.
Inepte putatColv. h. lect. a Beroaldo esse, cumextf-t in Palat, Aldo,Berliuo,
et Veneto. Rom. axatum. Flor. delassatum legit. Elmenh. V. L. vel exaium
Unde Lips'm^, delassatum. Alii aliter. Brant. — 4 Guelf. duo, Piih. rationibus.
Reg. Fux. Oxon. Palat. et ratioiiibus. An enarral ] Oud. — 5 Evocubo. Fux.
avocabo. Lepide. jdrot-are absolute est, alio nientem abducere et sevocare :
quo sensu supra : ' Quod lepida; fabula; festivitate nos avocavit.' Roald.
Cod. Pal. advocabo. Fn\\. avocabo: quod verum existimo. Wower. Ms. aro-
cabo. Rectissime. Sic 1. i. p. 12. ' Lepida; f. f. nos av.' id est, delectavit.
Sic Tertullianus circulatorem sen agyrtani vocat avocatorem hominnm :
Arnob. 1. v. (p. 166.) ' Nonne vobis videmini aut textriculas puellas aiidire,
teediosi operis circumscribentes moras, aut infautibus queruiis avocamenia
quaarentes anus longavas varias fictiones sub imagine veritatis expromere f'
Sciopp. in Symb. Avocabo. VuIgo, evocabo. Male. L. i. ' Lepidae f. f. nos av.'
Vide Indicem. Elmenh. Et eo loco p. 15. Ed. Pric. Sed sic legendum
esse, ante omnes jam monuit Beroaldus, et edidit Juct. post, e Florent. qui-
bus adde Pitb. Prave de more D'Orv. et Oxon. quoque cum Guelf. utroque,
advocabo. Oud. — 6 Edd. Junt. Aid, Erat. In Palat. E. et quad. Exulat
NOTjE
1 Avocabo'] Ab isto moerore. omuino debemus. Neque enim nllum
' Erant in quadam civitate, fyc] In- extat de ipsa verbum in Luciani Asi-
cipit Psyches fabula, quam Apuleio no, unde Noster suum desumsit.
METAMORPHOSEON MB. IV. 303
Hi trcs numero [83] filias, forma conspicuas, habuere. Sed
majores quidem natu, quamvis gratissima specie, idonee "
tamen celebrari posse laudibus humanis ciedebantur ; at
vero puella? minoris/ tain praicipua,^ tam preeclara pul-
chritudo, nee expiirai, ac ne ' sufficienter quidem landari
sermonis huraani penuria poterat. Multi deniqae civium,
et advena? copiosi, quos eximii spectaculi ^ rumor studiosa
celebritate congregabal, inaccessae formositatis ' admira-
tione stupidi, et admoventes oribus suis dexteram,' * pri-
more* digito ins erectum pollicem residente, ut ipsam pror-
gina. Hi liahucrunt ties flias insio^nes pukhritudine. Verum grandiores quidem
(Btate, quamcis essent venustissima forma, pidahanltir tamen posse digne prccdicari
encomiis hominum ; tanta 7-ero, tamque exceUens erat pulchritudo virginis atate
minima, ut non posset eff'crri verbis, neque s<tfis quidem celebrari inopia humance
orationis, Denique plurimi ex civibus, et permuUi extranei, quos fnma egregii
spectaminis cnitrocabut curiosa frequentia, stupentes udmirutione pulchritudinis
inaccessibilis, tt ori suo npplicantes manum, digUo indice innixo super pollicem
quadam a Pith. Dein conspicua Giielf, sec— 7 Idoneee. Mallem, idonee. Aldus
yero ita interpnnxit, gitamt-is^. s. if/onefp, tamen. Roaldus. Inidonee. Flor.
idonee. Elmenh.— 8 .Junioris. Pal. minoris. 1(1.-9 Tam prcec. He voces per-
peram desnnt Ed. Floridi. Oud.—l Male Ed. Bas. pr. nee. Id.— 2 Oxon.
spectabili. Id.— 3 Palat. Giulf, sec. dextera. Elmenh. not. dextras. Male.
Vide ad lib. ii. pag. 26. ' Columbanim colli flosciilos.' Id.—i Viilgo passim,
priore. Plautus Prenulo : ' Vix quidem hercle, ita pauxilhila est, digitulis
priinoribiis.' Noster correctus itidem, lib. x. ' Saltaie sublatis primoribns
digitis perdociiit.' Tiirpiliiis Oemetrio : ' Sandalio innixadigitis piimoiibus.'
Varro Aimornm Jndicio : ' Ut in littore cancri digitis primoribus stare.' Et
hacaddiicta a nobis, non tam genuine sciipturae ostendendae, quam notionis
etiam verae indicandae. Nam sunt, qui per primorem digitum, secundum a
pollice, hoc est, Indicem intelligunt : cum de quolibet alio dictum etiam vi-
deri possit. Id (|uod pxen)pla ilia convincunt. Cole. Omnes banc Colvii,
sive Gulielmii, ut margin! allevit Groslotius, scripluram receperunt, confir-
matam, ut videtnr, a Florent. membranis, et Piiteani ac Pithoei Codd. aliis-
que. Sed Ueg. Eux. Guelf. ambo, Oxon. Pal. D'Orv. et Edd. priores dant
priore. Vide ad 1. ii, pag. 22. ' Currunt primores.' Oud.— 5 Abest in a Pal.
NOT/E
Hanc allegorico sensn commentatus Qui nios et gestus adorantium. Plin.
est Fulgentius, Mytholog. lib. iii. lib. xxviii. cap. 2. ' In adorando
quern vide. dcxteram ad osculuni ('erimus,toluni-
" Jnaccess<e/ormositatis']\'u(i\\.Vih. que corpus circumagimus; quod in
vii. ^neid. 'Dives inacccssos ubi lajvum f'ccisse, Gallia- religiosins cre-
Solis filia lucos,' <!i'c. L'bi ' inac- dimt.' Noster in Apologia, de irre-
cessos ' Servius exponit, inaccessi- ligioso : ' Si fanum aliquod prae-
bilt's, inaccedendos. tercat, nefas habet adorandi gratia
' Admoventes oribus mis dexteram'] manum labris admovcrc;.'
304 APULEII
sus Deam Venerem, religiosis adorationibiis venerabantur."^
Jaraquc 7 proximas civitatcs et attiguas^ regioncs fama
pervaserat, Deam, quam coemlum 9 " profundum pelagi
peperit, et ros spiimantium ' fluctuum ediicavil, jam niimi-
nis sui passim tributa venia, in mediis ^ conversari populi
coetibus: \el certe rursum novo coelestium stellarum '
germine, non maria, sed terras, Venerem aliam^^ virginali
flore pra^ditam ^ pullulasse. Sic immensum ^ proccdit in
dies opinio : sic insulas ^ jam proximas, et terras pluscu-
lum, provinciasque plurimas fama porrecta^ pervagatur.
Jam multi mortabum longis itineribus, atqiie altissimis
maris raeatibus, ad saeculi specimen gloriosum conflu-
ebant. Paphon nemo, Cnidon nemo, ac 9 nc ipsa quidem
Cythcra '" ad conspectum Deae Veneris navigabant.' Sacra
erectiim, advrubant cam cullu religioso pei'inde ac ipsam Deam Venerem. Jamque
rumor perlntus erat perjinitimas urbes et pruvhicias conterminas, Deam, quce riata
est e cceruko gurgite maris, et enutrita humore nndarum spumu7itiwn, jam versari
in mediis turbis pupulorum, promiscue facta poteslate videndcs suce divinilatis : aut
saltern, 7ion pelagus, sed tellurem iierum progenirasse aliam Venere7n dotuiam fiore
virginilatis, ex novo semine coelestium siderujn. Sic existimatio progreditur tpio-
tidie in immensum : sic rumor jam prolatus extenditvr per ricinas Insulas, mug-
namque partem coiitinentis, et phtrimas provijicias. Jam pluriyni homines convola-
bant ad prastantissimum spectaculum temporis illius, per prolixas vias, et per pro-
J'undissimvs tractus maris. Nulli amplius navigabant Paphum, nulli Cnidum, ac
ne ipsam quidem insulam Cytliera ad videndatn Deam Venerem. Sacrificia Dea
Guelf. sec. residentem. D'Orv. Pith. Ed. Bas.pr. residences. Id. — 6 Ven.Fnx.
crederent. Roald, Sic etiain Reg. Guelf. aiubo, Palat. Crederenlur in Oxon.
et Par. Sub qua lectione quid lateat, rimentnr acutiores. Otid. — 7 D'Oiv.
Jam. Id. — 8 Berlin, coniiguas. Elmenli. Guelf. pr. acijg'jyws, Ond. — OD'Oiv.
ccerulenm. Sed vide ad lib. ir. pag. 26. ' Coeriilos flosculos.' /(/. — 1 Paiat.
Guelf. sec. summantium. Id. — 2 D'Orv. non niale,e< in m. Ed. Bas. pr. certi-
bus. Id. — 3 Coel. st. Bert, sperarum st. Wale. Elmenh. — 4 Aliam Ven. Fux.
Oud. — 5 D'Orv. proditam. Id. — 6 Qnidam in imm. sed infra de philosopliia :
* Nee immensum augeri per avaritiam, nee prodigi per luxuriani, aut dcseri
per negligentiam sinant.' Colv. — 7 D'Orvill. in ins. Oud. — 8 Berlin, pro-
jecta. Wow. Recte Bert, projecta: id est, longe jacta, extensa, interprete
Nonio. Sisen. ' Postquani ejus facti mentionem projecit.' Infra tamen
lib. V. p. 74. (90. Ed. Pric.) ' Latins porrecta fama.' Sciopp. Susp. lib. in.
20. et in Symb.—9 Venet. Aldin. at. Colviiis, Ac ne ipsa quidem sacra quidem
Cijthera: Aid. Roald. Male etiani Vicent. Junt. a^ Oud. — 1 Bert, vagiia-
NOT^
" Deam, quam coeridum, Sfc.'] Vene- ipsa quidem Cytheral Loca Veneris
rem, e niari ortani. cultu et delubris nobilia, Ovid. lib.
* Paphon nemo, Cnidon nemo, ac im x. Metauiorpii. Fab. 12. ' Capta
RIETAMORPHOSEON LIB. IV. 305
Decs proferuntur ; * tcmpla del'ormantur ; pulvinaiia pro-
teruntnr :' " caerimonia3 negliguntiir ; incoronata simulacra,
et ara3vidua34^ frigido cinere fedatae. Puellae supplicatur,
et in humanis vultibus Dese tantae ^ numina placantur, et,
ill matutiuo progressu virginis, victimis et [84] epulis
Veneris absentis noraen propitiatur/ Jaraque per plateas
commeantem populi frequenter ^ floribus sertis 7 ^ et solutis
apprccantur. Hsec ^ honorum coelestiam ad puellae mor-
talis cultum iramodica translatio verae Veneris vehemen-
negliguntur ; delubra deturpantur situ ; lecli ejus calcantur ; cierimnnicE insuper
habentur ; statues ejus cernuntuv destitutes coronis, et altaria deserta, inquinata
frigido cinere. Preces admoventur virgini, et ttiutcB Decc divi)iitas propitiatur
sub hnmana forma, et, mntidino tempore dum puella procedit foras, nomen absentis
Veneris invocatur hnstiis et conviviis. Jamijue populi stepe ei supplicant, dum
incedit per vicos,jacientcs Jiores implexos et solutos. Hcec immoderata translatio
divinorum honorum ad adorationem virginis mortalis graviter concitavit indignatio-
hant. Sciopp. in Symlf. Elmenh. — 2 Deferuntur. Lege ex Aldino, deseruntur.
Keliqui, proferuntur: quod ineptehic bis repeteretur. Forte non male etiam,
diff'eruntur. Colvins. Hertin. proferuntur. Vera lectio, deseruntur. Woweiius.
Proferuntur, templa dcformantur. Ita Bert. Sed statiin pnto legeiidiini :
jndrinaria proterunlur, id est, contemniintiir et conculcautur. Sciopp. in Symb.
el Susp. 1. III. 20.— 3 Deferuntur. Deseruntur Aid. Recte. Roald. Emendo,
proteruntur. Woweriiis. Rom. perferuntur. Bert, proteruntur. Recte. Elmenh.
— 4 Oxon. a m. pr. idie. Mox supplicantur Fax. Oud. — .5 Reg. tanta. Id.
— 6 Frequenter. Pra;fero lectioneni Ed. Junt. ^o&t. frequentes. Oiid. — 7 Edd.
prinice et Bas. pr. certis. luepte. Vide Beroald. et ad lib. ii. p. 31. ' Kosa
serta et soliita.' Copulain non agnosciint Palat. Oxon. Fux. Guelf. sec. Id.
— 8 Edd. Vicent. Ber. Jnnt. pr. Colin. Bas. pr. //ic. Male, nt sEepe. Id. —
NOT/E
[Venus] viri [Adonidis] forma non bris) epulis appositis jacebat : quod
jam Cytliereia curat Littora, non Lectisteniium dictum. Hujus fre-
alto rei)etit Paphon arquorc cinctam, quens apnd Livium nientio rebus du-
I'iscosanique Cnidon, gravidamque biis ant adversis,et monstrorum pro-
Aniatliunta nietallis.' Papiios oppi- curandorum causa,
dum est Cypri Insula:'. Cnidos urbs '' Veneris absentis nomen propiliatur'\
Cariae, adiiaerens in extreme coruii Sic lege juxtaEditionemVicentinani,
Peninsulas, Praxitelis Venere nobili- non autem numen, ut est in plerisqne.
tata. Cytliera autem, plurali nume- Mox enini dixerat : ' Et in humanis
ro. Insula contra Cretam, teste Stra- vultibus Deae tantae Numina placan-
bone, quinque niillibus distans a tur ;' sicqiie futilis esset repelilio.
IMaloac Promontorio. Hodio Cerigo '• Floribus sertis] Contcxtis, colli-
dicitiir. gal is. Nam apu<l antiques ' serere'
* I'ulvinariu prolerunlur\ I>e(luli, est, jungere. Lucarius : ' Accipiunt
in quibus ejus effigies (ut et cetero- sertas nardo florcnte coronas.*
luui Dcoruui in suix rujuscpic dciti-
Drlplt. cl VnT.CUis. Apul. U
:30G Ai'ULEii
ter9 incendit animos : et, impaticns indignationis, capile
quassanti ' fremens altius, .sic sccum disserit : ^ En reiiira
naturae prisca parens/ en elementorum ' origo initialis,
en orbis totiiis alma Venus,'' quee + cum mortal! piiella par-
tiario majcstatis houore tractor ! et nomen meum ^ ccjelo
conditum terrenis^ sordibus profanatur.7 Nimirum com-
muni numinis^ piamento*^ vicarias vencrationis incertum
sustiuebo/^ et imaginem meam circiimferet puelia moritura.'
Frustra me pastor ille/ cujus justitiam fidemque magnus
comprobavit Jupiter, ob eximiam speciem tantis preetulit
Deabus.*^ Sed non adeo gaudens ^ ista, qu£ecumque est,
meos honores usmpabit.^ Jam faxo hujus etiam ipsius ?
nem vera; Veneris, qua; , cum non caperet ampUns iram, sic apud se loquitur concu-
tiens caput , et minitans gravinra : Sumne ego ilia Venus, antiqua mater rerum na-
turalium, et origo initialis elementorum, el altrix totius orOis, qua; advertor cullit
divinitutis participatocum virgine mortali? Meiimque nomen ccelo repostum pol-
luilur immunditiis terrestribus? Nempe, dum meum numen placatur suh ejus per-
sona, ego subibo hanc uleam, ut alia colatur meo loco ? et virgo mortalis geret
meam formam ? Ilk igitur pastor, cujus Jupiter approbavit fidem et aquitatem,
frustra anteposuit me tantis Deabus propter egregiam meam pulchritudinem. Verum
ilia, quacunque tandem sit, non usque adeo Icetabitur intercepisse cultuin mihi debl-
9 Vehementes. Ex postrema Basil, editione. Ante ubique vehcmenter. Col-
viiis. Fux. vehementer incendit. Roald. — 1 D'Orv. cassanti. Oud. — 2 Diss.
Frustra Pricteo ultima vox viiletur insititia. Guelf. pr. dixcrit. Idem. — 3 Pal.
cultorum. Ed. Bas. pr. ekmentum. Oxon. unalis pro rernatis, lit legas in Gnelf.
pr. /(/. — 4 Qua'. Multo efRcaciore seutentia et elegantioielociitione pronomcn
relativum hie non legeretiir. Nee addidissent aiirei %\\ Poetiu et Oratores.
/(/. — 5 Abest mc!(»H a Cod. D'Orv.— 6 Guelf. pr. terreis, de qua voce alias.
Id. — 7 Fux. profamatur. Roald. — S Pal. i-amini. Guelf. numijii. Oud. — 9 Pa-
lat. sustineto. Id. — 1 Bei tin. morcina. Correxi, morticina. Sic enini vocamus,
quos turpes etcadaverosa facie notare volumus. Plautiis Persa utitur. Sciopp.
in Symb. et Susp. lib. iii. 20. Male. Elmenh. — 2 Usurpacit. Videbit qr.ilibct,
eorum certe, qui aliquid vident, leetum esse usurpabit. Vitium ex commu-
NOT/E
* En rerum naturce prisca pareiis, <= Nimirum communi numinis piamen-
^c] Omnia enini generatione, cui to, <Sfc.] Locum Iiunc Trapacppacrueccre-
Venus praeest, producuntur et propa- p<as paulo exposui in interpretatione ;
gantur. Vide Lucretium, initio sui sed vix aliter potnit sensus aperiri.
Operis. ^ I'aator ille'] Paris, Priami filius.
■^ Orbis totius alma Venus'\ Festus : *= Tantis Deabus] Junoni et Palladi.
' Alma, sanctasivepulchra, vel alens, ^ Sed non adeo gaudens, S^x,'] ' Non
ab alendo.' Servius ad Georgic. lib. gaudens usurpabit,' Graven locutio,
II. ' Alaius ager, ab co, quod nos pro,non gaudebit usurpassc. Arista;-
alat.' uelus lib. i. Epist. 5. TJ/j/ ip-^v (M)v
MUTAMORPHOSEONf LIB. IV. 307
illicit£e+ formositatis poeniteat.^ Et vocat confestim pue-
rum suum,'^ pinnatuui'^ ilium, et satis temcrarium: qui
malis suis moiibus contemta discipliua publica,^ flammis
et sagittis armatus, per alienas domos ^ nocte discurrens,
et omnium matrimonia conumpens, impune committit
tanta flagitia, etnihil^ prorsus boni facit. Hunc, quan-
quam genuina ' liccntia procacem, verbis quoque insuper
stimulat. Perducit ^ ad illam civitatem, et Psychen ^ ''
(hoc enim nomine puella nuncupabatur) ''^ coram ostendit.'^
Et, tota ilia perlata de formositatis aemulatione fabula,
gemensacfremens'^indignatione. Per ego te, inquit, matcr-
tiim. Jam ciiraho, ut ipsam pwnitcat etiuin sua illegithna: pitlchriludinis. Et
statim accersit filium suum (datum ilium, et vahle audacem, qui prava sua indole
spretii legibus publicis, instructusfacibus et lelis, vagans nocte per domos uliorum,
et lahefactans connuhin omnium, perpetrat impune tanta scelcra, neque quicqua)ii
omnino boni facit. Hunc, tumetsi protervum imiata sibi licentia, instigut quoque
prccterea verbis. Deducit eunt in illam urbem, et demonstrat ipsi Psychen {hoc
enim erat nomen virginis). Et narrata ilia historia de conlentione pidchritudinis,
suspirans, et fremens ira, Ego te obsecro, inquit, per vinculum amoriji materni, per
tatione V. et B. Mcndiim simile in tribus codicibiis eclitis obscrvabam lib.
IX. 'Sod forsitan, lector scrnpiilosns, repieheiidens nairatum nieum, sie
argnmentavcris.' Scnbo, argumcntaberis. Eniaciilandnm quoqiie libro prinio
Fioridoriini ; ' Alexandri preeclara facinora fatigaberis admirando.' Perpe-
ram enim istic cditiir, fatigaveris. Stcwech. U.turpabit. Sic Aldina editio.
ReliqiiaK, usurpnvit. Colviiis. Bert, usiirpavit. EInienli. — 3 Tpsius abest a
Palat. Oud. — 4 Quid si legas, i//ic8(S? Certe etiam sic placebat Lipsio. Coh\
Lips. ilUcicc. Bert, ipsius licitce. INIale. Elmenh. Illicia divinat Colv. et ait,
sic etiam placnisse Lipsio. Eijo confirmem exeniplo Cypriani Scrmone de
zclo et livore: ' Oftert oculis formas illices et faciles voliiptates, nt visn de-
striiat castitatcm.' lirnnt. Sed adi Pricffnni, recte explicantem, nimiu\ ncc
niortalem dccentis. Pcri)erani ilUcia: Vulcanins edidit. Oud. — 5 D'Orv.
I'lix. pccnitcbit. Prave. Vide Pric. et mc supra ad pag. 71. Id. — G Pinnatum
Aid. Roald. Per i Mss. et Edd. Bene. Illatum pro ilium Pith. Oud. —
7 Pal. Guelf. sec. publicatn. Id. — 8 Edd. Elmenh. Scriv. domus. Vide
ad pag. 71. Id. — 9 Ms. Gnclf. pr. a m. pr. nulli. D'Orv. 71, bone scit.
Consule Pricasum. Faciat Eiix. /(/. — 1 Pitli. Pal. Guelf. sec. geminn.
Vide ad lib. iii. j)ag. 02. ' (Jentiino scrmone.' Id. — 2 Stimulat. Perducit.
Non satis sana lia2C sunt. Mss. Keg. Eux. Pith. Guclf. ambo, Oxon.
Palat. D'Orv. Ed. Jnnt. post, inseruiit et. Scd putem, Anctorcm dedisse,
stimulatum p. Id. — A Prave in ali(|Uot Edd. recciitioribus Psychem. Id. —
4 Oxon. Palat. Guclf. andjo, lid. Junt. |)Ost. nuncupulur. Id. — !> Oxon. a m.
l)r. obstcndit. Id. — Palat. tremens. Elmculi. Cum Guelf. Male. ' Fre-
NOTiE
otjvore x'^'po^ca KaOvftpifffi: Loctum ^ Psychen] Nomen Grarcuin ^vx^l,
nif'um nuucjuain gaudens i'ljiuia afli- anima. Undc I'lilgcntius fabulam
cict. banc de anima allcgoricc explicat,
E f'uerum suum] Cu[)idiMcm.
30S APULKII
nae caritatis facdcra deprccor, per ^ tuse sagittae dulcia vul-
nera, per flammae istiiis mellitas [85] uredines/ vindictam
tua3 parenti,9 sed ' plcnam tribue : et in pulchritudinem ^
contumacem reverenter vindica ;' idque imum et prae ^ ora-
siiave.i plagas tiii teli, per dukiculas ustiones islius facis, da tiue matri ultionem,
sed perfcctam : et piini J'ormositattm superham, pro tua in me rcverentia : et ultra
mere ' enim est indignantis. Oud. — 7 Per ego te, inquit, m. c. fcedera [deprc
cor]per, Sfc. Maannin peiiciilnni est, ne in deprecatioiie hac Venerea formula
debita et consueta scrvata non sit. Nam vel solo anrium sensn initium ejus
nimis aspenim deprehenditiir, quia pr*cipitatum. Placeret mihi : Per te,
inquit, per matcrna caritatis fcedera : quia plaruisse video earn formam priscis,
Livio inprimis ; ' Per vos,' inquit, ' tidemqne vestrani.' Sallustio Jugiirthi-
no bello : 'Orovos per libnros atqiie parentes vestros.' Sed ibidem, non
injuria, veteres membranas secutus eruditissimus Joannes Rivius emendavit,
^\i}ccXo \^rho, Per vos, per liberos atque parentes vestros. Vide anne et supra
lib. II. liis verbis Apuleii medeiani adiiibuerirn : ' Miserere, ait sacerdos,
miserere per coelestia sidera,per inferna niimina, per naturalia elementa, per
(se) nocturna silentia.' Particnlam inclusam ad supcriora retraho, et mute.
Miserere per te, per coelestia sidera. Itertim apud Apnieium in ipso limine
libri sexti, nbi Psyche Cererem Deam apprecatur: ' Roj^o te frugiferam,
tuam dexteram istam deprecor, per Icetificas messium caerinionias, per tacitu
sacra cistaruni.' Marginalem scripturam Beroaldus anipuit, Per ego te fru-
giferam. Miiii pro genuino erit, qnamdiii eio, Per te, per friigiferam tuam
dexteram. Petronio eadem formula reddenda : ' Per formam tuam te rogo,
ne fastidias hominem.' Emendo : Per te, per formam tuam ne fastidius homi-
nem. Usum hac formula Virgilium, et quideni perlibenter, testinionio sit vel
iinus lib. X. /Eneid. in quo earn reperias bis terve. Ainobium quoque usuni
adverti libro quarto adversus Gentes : ' Per humaiii generis jura atque ip-
sius mortalitatis consortia, cum anditis et legitis,' <.S:c. Steivech. Fu\. /. te
depr. Sed abundat. Hoald. — 8 Guelf. pr. uridines. Oud. — 9 Pith. Guelif. pr.
parentis. Oxon. paretitis et pUn. Id. — 1 Deest sed male in Pal. Id. — 2 Et
pulchr. c. Fux. et in p. c. r. v. ' Vindicare in aliquem ' notissinia formula La-
tinis auctoribus. (Capitol. iMarco : ' Ac ne in quenquam facile vindiraret :*
et, ' In conscios defectionis vetuit senatum graviter vindicare.' Vulcatius
Cassio, qua urget Marcnni, ' Ut in Cassium graviter vindicet.' Hie Noster
alibi, ' Vindicans in mei mariti cruenfum percmtorem.' Vide etiam 1. i.\.
c. de pcenis. Roald. Bert, in p. continuam reverenter veridica. Sciopp. in
Symb. Elmenh. — 3 Quid si, sevcriter v. nt supra lib. ii. ' Extremnu) faciiius
in nefariam scelestamque istam fceminam severiter vindicate.' Et lib. iii.
' De eo crimine, quod etiaui in vestrum civem severiter vindicaretis.' Ciccr.
Art. II. in Verrem : 'Si quid vindicatum severe est.' Divus Pius 1. ii. I),
de his, qui •^unt sui vel alieni juris : ' Sciet me admissum severius executu-
rum.' « Severissime animadvertere,' habes in 1. nit. D. de off. prms. et apud
Nostrum supra lib. i. ' Ut in earn die altera severissime saxorum jaculatio-
nihus vindicaretur.' Symmach. lib. ix. Epist. 128. ' Facinus cunctis ad
Jiunc nsqne diem sa>culis severissime vindicatum competenter uicisci.'
Brant. Sexcenta talia afferri possent. Sed nihilominus hie nihil videretnr
niutaudum, quia reverenter valet, obedienter, praj matris tuaj reverentia, nisi
Fidgentius lib. iii. Myth. c. 6. plerumque servans Apuleii verba, rt-liquisset
etiam : ' Cupidinem petit, nt in contnmacem formam severiter vindicaret.'
Brantio suflVagatur etiam Heinsius. Sal. screrenter. Sic vir d. in marjr. Ed.
Colv. Oud.— I Oxon. Fux. Palat. Guelf. ambo, pro. Pal. Pith. Fux. Gutlt.
METAMORl'IIOSEON LIB. IV. 3()9
nibus unicum volens effice.' Virgo ista ^ amore flagrantis-
sirao teneatur hominis extremi ; quern ct^ dignitatis et pa-
trimonii simul et incolumitatis ^ ipsius fortuna damnavit,'
tanique infimi,'' '" ut per totum orbem non invcniat niiserioe
suas compaiera. Sic efFata/ et osculis hiantibiis^ filiumdiu
ac pressule ' saviata, proximas oras refliii littoris petit, plan-
tisque roseis vibrantium fliictuum summo rore calcato/ ecce
jam profundi maris udo ^ resedit vertice ; etipsum* qiiod
incipit velle, statim quasi pridem praeceperit,^ non moratur
marinura obsequium. Adsunt ^ Nerei liliae," cliorura ca-
incumhe in id unum, et solum pra ccteiis. Pudia hac flas;ret ardentissimo amore
hominis vHissimi, qucm fortnna privarerit ct honore, et simul lionis, el sanitate;
et qui sit adeo ahjeclus, ut neminem rcpcriat in toto orbe sihi parem tniseria. Sic
locula, et diu atque urcte osciilatn natum suitm ore semiapcrlo, confert sc ad proximos
viargiiies ripte undosce, et roseis pedibus inambulavit supremum humorcm undariim
salientium. Jam cunstiterat in humidu superficie alti pelai>i, cum illico marina
7tumina exequuittur idipsum, quod tantum incipiebat velle, perimle ac si jamdndum
imperasset illud. Nereides prasio sunt ugentes concentum, et Neptunus hirsutus
effiei. Id. — 5 Et perperam excidit e Floiidi editione contra Nostri stylum.
id. — G Ms. columitalis. Sciopp. in Syiiib. Sic et Pith. Quasi es.set a ' colu-
inis,' (jiiod pro saiio, incolnmi est apud Plant. Trin. iii. 3. 15. Gloss. ' Co-
liimis, incoliiniis, (TWOS.' Oud. — 7 Injrrmi. Corrige ex Fiilv. et Bait'm. infimi.
Wow. Ms. injimi: qiioniodo et in Suspectis nostris (iii. 20.) correxeraniiis.
Sciopp. in Symb. Bert, injimi. Elnienb. — 8 D'Orvill. aff. 8ed vide Ind.
Oud. — 9 Bert, vibranlibus. Scioi)p. in Symb. Elnienb. — 1 Presulem Guelf.
pr. In U'Orv. Palat. Gnelf. rnrsus sabiata. Edd. aii(|uot male suaviata.
Gild. — 2 Sumtnuin rorem calcarit. Ms. summo rore calcato. Sciopp. in Symb.
rior. summo rore. Elmenh. In Ed. Vicent. ruscis. Mnlto vero efficacins
banc DeiE celeritateni exprimit lectio Mss. Flor. Fiilv. Fnx. ()\on. Palat.
DOrv. Guelferbytanoiiini, et Ed. Jnnt. ])Ost, summo rore calcato, ecce: quod
idcirco reposni. (hid. — 3 Fux. sudo. Roaldns. Ms. sudo. Sciopp. in Symb.
Tlor. sudo. Elmenh. — 4 Keg. Fhx. istud, Oud. — 5 Prwcepit. ¥i\\. prceceperit,
ct Alilus. Roald. Beit, praceperit. Elmenh.— G Fnx. Assunt. Perpetua
NOTiE
' Idque unum et pr<t omnibus unicum Mss. non antem infirmi. Terent.
folens effice] Posterior vox anget vim Enniicbo, Act. in. Seen. 2. ' Tace,
prioris. Sic Gelliiis, lib. xvui. cap. tu, quern ego esse infra iunmos om-
4. ' Cum ille se unum et unicum ncs piito.'
lectorem enarratorenique Sallnstii " ^'erei ftliic] Nereides, Nympiiae'
diccret.' maris, qiias ex Doridc sororc sua
•> Virf^o ista'] Psyclien ostcndit. Nereus geiiuit, numeroquinqiiaginta.
' Quem et dignitatis, ijc. forluna Fuit illc Nereus Oceani' et Tctbyos
damnavit] ' Damnare' liic est aTro/cAr/- filiiis jiixta licsiodiim, vol Oceani sen
P'j'uaai, privare, exiiaredare. Ponti, et Terra, jiixta Apollodorum,
"' Tamque injimi] Sic Wowcr. ex lib, i. liibiiotliec.v.
310
APULEII
nentes, et Portunus° coerulis^ barbis liispidiis, ct gravis
piscoso sinu Salacia/ p et auriga? parvuUis dclphini Palae-
mon ; "> jam passim maria persultantes ^ Tritonum cater-
glttucis barbis, et Salacia onerata sinu pleno piscibus, et parvus Palcemon inequitans
Delphino ; jamturma Tritonum undique cernuntur sallantes per maria. Hie tuba
scriptura in Pandectis Flor. et Fla. Roald. — 7 Alii, ccerulcis. Colv.— 8 Mss.
aliquot, et Edd. pp. solatia, et salatia: quod bene conexit Beroaldus. Slacia
Ed. Junt. post. Thetis liasc Ciceroni, ut nionet Serv. ad Virgil, lib. i. Georg.
31. (hid. — 9 Aur. Fux. et aitr. Roald. Sic Mss. O. ut bene edideiunt El-
nienli. Scriv. Flor. A reliquis Edd. exnlat copula. Oud.—l Mss. D'Orv.
Guelferbytani, Pf/tewjo. Sic Adfinoii^, ' Lampo,' de Deo Socratis pag. <J94.
Sed de hac terminatione adi Pier, ad Virgil. lEn. x. 322. Barth. ad Statii T.
IV. pag. 1691. me ad Lucan. lib. i. 213. Id. — 2 Legit Beroaldus, persulcantes,
ei eum secnti, qui postreniap editioni Basileensi pra^fuerunt. Malum factum.
Seneca de Divina Providentia: ' Imbrem culmo aut fronde defendant : su-
per durata glacie stagna persultant : in alimentum feras captant.' Et ita
fere Sidonius Panegyrico Majoriani: ' Cunistagna superbo Irrupit temerata
gradu, turmceque frequentes Hellespontiaco persnltavere profimdo.' Colv.
Fnx. persultantes. Roaldns. Bert, persulcaiites. Sed nihil mutanduni, Taci-
tus lib. II. Anualium: ' Simul exercitu Ibero campos persultante.' Elmmli.
NOTiE
» Et Portunus] Qui Palaemon Grae-
cis, Portunus vulgo Latinis dictus
est. At hie non Palaemona, sed ip-
sum Neptunum Portuni nomine in-
telligas ; sequitur enim mox Salacia
Neptuni uxor, ac deinde Palaemon
alius a Portuno. MartianusCapella,
1. V. Nupt. Merc, et Philolog. * Por-
tuni trifidam suspirans flagitat has-
tam.' Ubi vides tridentem Neptuni
insigne Portuno tribui, qui proinde
Neptunus est. Sed dubitationem
omnem aufert hie locus Ciceronis,
lib. II. de Natura Deorum : ' Datum
est igitur Neptuno, &c. maritimum
omne Regnum : nomeuque produc-
tuni, ut Portunus, a porta, sic Nep-
tunus, a nando.'
1' Et gravis piscoso sinu Salacia] Au-
gustinus, lib. iv. de Civitate Dei :
' Quid est, quod mare Neptuno tri-
buitur, terra Plntoni? ac,ne ipsi quo-
que sine conjugibus remanerent, ad-
ditur Neptuno Salacia, Plutoni Pro-
serpina. Inferiorem maris partem
Salacia tenet, terrae inferiorem Pro-
serpina.' Salacia a salo dicta est.
Cum autem inferiorem maris partem
teneat, aquam ejus atque una pisces
omnes sustentat, ideoque recte a
Nostro dicitur ' gravis piscoso sinu
Salacia.'
H Auriga parvidus delphitii Pdtemow]
Claudianus, de Nnptiis Honorii et
Maria;: ' Caduieia ludit Leucotlioe,
frapnatcjiie rosis delphina Palaemon.'
Reli<|ua ibidem vide, hue enim mire
faciunt, Athaiiias, Thebarum Rex, a
Junone in fnroreni actus, occiso
Learclio filio, cum Melicertam quo-
que alterum filium, atque una Ino
uxorem, Cadmi filiam, perseqneretur
similiter occisurus, illi se in mare
egerunt praicipitcs, et Veneris pre-
cibus in Deos a Neptuno versi sunt:
Ino in Leucotheam, sen Leucothoen,
qnoe Latinis dicta est Rlater Matnta;
Melicerta in Palaemona, Latinis Por-
tunum dictum, ut jam rnonui. Cum
autem dicit ' auriga parvulus del-
RIETAMORPIIOSEON M 13. I \^ 311
v.T/ Hie concha sonaci^ leniter buccinat: ille serico tegmine
flagrantise Solis obsistit inimici : ^ alius sub oculis dominae
speculum + pia?gerit: cunus bijuges alii snbnatant.^ Talis
ad Oceanum* pergentem Venerem comitatur exercitus.
Interea Psyche cum sua sibi perspicua ^ pulchritudine
nullum decoris sui fmctum percipit.7 Spectatur ab omni-
bus/ laudatur ab omnibus: nee quisqiiam, non® rex, nou
regius, nee de plebe saltem, cupiens^ ejus nuptiarura peti-
tor accedit.^ Mirantiir quidem divinam speciem, sed iit
simulacrum fabre ' politum mirantur omnes. Olim "^ duae
majores sorores, quarum temperatam ^ formositatem nulli
canil jucv.nde concha sonora : ilk defenclit nrdorem SoUs mfesti umbclla serica:
alius pra/ert speculum ante conspeclum domincc ; alii riatant sub curra ejus bijugi.
Talis catus stipat Venerem euntem ad Oceanum. Interim Psyche cum sua ipsius
inchjta pulchritudine nihil capit ulilitntis ex sua forma, Omnes contemplantur
earn: onnii-s laudant: nullus tamen exoptans ejus connuhium venit ad parentes
ipsam pcliturus, non Rex, non rcgice slirpis, neque saltem plebeius. Omnes quidem,
admiiantur divinam ejus formam, sed admiranlur veluti si^nnm ajfabre sculptvm.
Jamdudum umbce surores grundiores uatu, quarum moderatam pulckritudinem nulli
— 3 Inimicis. Fax. inimici. AUK Roald. — 4 Bertin. specularum. INIale. Vide
Spondanum ad Hesioditm p. 3C. Elmcnh. In Mss. Oxon. Pith. Palat.
D'Orv. Giielferb. ambolnis est progerit ; qnod magis placet Pi icaeo. Late
de CO agam ail 1. xi. p. 243. ' Potentissimonim Deuni prffferebant insignes
cxuvias.' Viilgo, j»o/. Ond — 5 Ms, subvaganfur. Sciopp, in Symb. — G Me
aiiotoi c, sciipseris : jnacipiia. Wower.^7 Ed. Ber. prcecipit. Oiid. — 8 Reg.
Fiix. Iiominibus, solita variatione. Repetita ab oirmibus male desmit Oxon:
et Ed. Bas. pr. Id.— 9 Mss. D'Orv. Pith. nee. Id.— 1 Guelf. pr. capicns. Id.
— 2 Venetiis, uccidit. Colv.— :i Pitii. fabro. Par. Cod. positum. Oud. —
4 Oxon. Enim pro, enimvero ; non male. Vide ad liiijus libri pag. 69.
* Enim vos bona> fnigis latrones.' /(/. — 5 Fiix. temcratam. Corniptissime.
Temperata enim formositas est, qiiam ' statani ' appellat Ennins apiid Afiell.
lib. V, c. 11. Roald. Fulgent. 1. in. MyUi. c. 6. Auctoris letinuit verba:
NOTiE
pliiiii Palscmon,' alludcie vidctnr ad est, sive illius prioris fratrcs essent,
id, f|iiod ait Pausanias in Atticis, sive fiUi.
Melirertam a dclpliino exccptnm ' Concha sonaci] Ovid. Metamor-
fuisse, cum decidisset e Petra Molu- plios. lib. i. ' Supraqne j)rofuiidnm
ride, et in Corinlliiorum Istlimuin F.xtantem, atque Immeros innato mu-
delaluni. Hinc Istlimici ludi in bo- rice teclum, Cariileum Tritona vo-
norem ejus institnti. cat, conclKuiue sonaci Inspirare ju-
' Tritonum catervce] Triton Ncp- bet, fluctusipie ct flumina signo Jam
tnni fuit et Salacidi filiiis, suninia revocare dato,' Sec.
hui parte liomincni referens, iina ' Ad Oceanum] Ad rcgiam Occani,
pi^<em. Sed et magnusTritonum nu- maris Dei, niariti Tetliyos.
nicius post ilium a Poclis conJictus
.*il2 APULI'lI
diffamarant ^ populi," piocis regibus dcsponsje, jam bea-
tas nuptias sunt adeptee : ^ sed Psyche, viro ^ vidua domi
residens/' [86] deflet desertara^ suam solitudinem, aegra
corporis,' animi saucia ; et, quanivis gentibus totis com-
placitam,"^ odit in se suam formositatem. Sed ^ infortunatis-
simae filiae iiiiserrimus pater, suspectatis ccelestibus odiis,
et irae Superum metuens, Dei Milesii +" vetustissimum per-
contatur oraculum : ^ et tanto^ immine precibus et victimis ^
ingratag virgini'' petit nuptias et maritum. Sed Apollo,
populipycedicui'ei'antydesponxulce trant Rcgibus, amatoribus sids, et jam facta com-
potesfeliciurn nuplkn-um: ut Psyche, vklua tametsi virgo, degcns domi, dolins
cvrpore, et Ursa unimo, liiget At sulnm dcrelictain, ct odit in sc main pulchritudiniin,
iainetsi grutum vnivcrsis nationibus. At pater infelicissimus filice miscrrima: sus-
picans id fieri odiis nlicujus Numinis, et forinidans irarn Deorum,cnnstdit aiiti-
quissimuin oraculum Dei Milesii : et jnccilms hostiisque poscit a magno illo Deo
mutrimonium et virion inastce filice. Sed Phcebus, quamvis esset Grucus et
' Majoiibiis, qiiaj tempeiata erant specie.' Oiid. — 6 Ftix. diffamaverunt.
D'Orv, diffamarunt. Pal. Guelf. sec. dijf'amaiere. Oxoii. Giielt'. pr. diffa-
mare. Vith. diffamarenl. Id. — 7 Nup. adeptcc. Fux. nuptias st. ad. hoc est,
statim. Roaldiis. Ms. nuptias sunt adeptcB. Sciopp. in Syiiib. Immo vero st.
valet s««t: rjiiod, siiffiagantihus D'Orv. Regio, addidi. Sed non agnoscit
Pitii. Bene. In banc depravata est vox sunt. Oiid. — 8 Virgo. Puto legen-
diim, viro. Elnienh. — 9 Potins legerim : desertu: ut supra 1. i. ' At ego sci-
licet Ulyxi asin deserta, vice Calypsonis, aeternani solitudinem flebo.' Cole.
Deserta. Flor. desertam. Elmenli. V'ulcan. scilicet Colvii coiijecturam erat
secutus : quod et fecit Floiidus. Sed Mss. O. prsebent desertam. Uuod
nescio quid efficacius sonat, et niagis poeticuin : quamvis fatear, ipsani sini-
plicius dici desertam, quam solitudinem. Oud. — 1 Lib. v. ' Psyche corporis
et animi alioquin infirma.' Elmenh. Male corpore Guelf. pr. Oxon. a ni. pr.
Erga c. in Pal. Guelf. sec. Oud.— 2 Pith, complic. Id. — 3 Ms. Sic. Sciopp.
in Symb. Rectius in Berlin. Sic. Wow. Immo vero perperani ; licet suf-
fragentur D'Orv. Fux. et Palat. Sensus omnino postulat Sed. Temere ni-
mis rb Sic in tcxtum rccepit Wower. et ex eo Prica-us. Oud. — 4 Palat. Guelf.
sec. Miliesi. D'Orv. Guelf. pr. percunctatur. Male. Id. — 5 Bert, et eauto.
Quid si: etatanto? velut pag. 86. ubi Venus de judicio Paridis loquitur:
' Frustra me pastor ille ob eximiam specieni tantis praetulit Deabus.' Et
Arnob. 1. V. de Jove Elicio : ' Etiamne credemus Deuni numinis tanti trac-
lum esse ad terras ?' Sciopp. in Symb. Bert, caulo. Elmenh. — Guelf. am-
NOTiE
" Nulli diffamarant popuW] Non in- nupta domi sedisset.'
famarant, sed prasdicaverant. Supra: '^ Dei 3Iilesii] Apollinis, qui tom-
* Chryseros dift'aniat incendio repen- plum habuit et oraculum apud Mile-
tino domum possideri.' tum, loniai caput.
" Sed Psyche, viro vidua domi resi- ^ Dei Milesii vetustissimum percon-
dens] In Apologia :' Fiiia autem,&c. tatur oraculum] Branchidarum, vel
nisi in facilitatem Pontiani incidisset, Branehiadarum, (qui Apollinis Sacer-
fortasscau adhuc, vidua, antequam dotes erant,) primo dictum, postea
AJETAMORPHOSEON LIU, IV. 813
quanquam Graeciis et lonicus, propter Milesia; condito-
rem,^ sic Latina sorte respondit :
JMontis in cxcelsi scopulo desiste" pucllam
Ornatam miindo fimerei thalami :
Nee speres generum mortali stirpe creatum,
Sed saevum atqiie feruiii, vipereumque malum;
Qui, pinnis volitans super asthera, cuncta fatigat,
Flammaque et ferro singula debilitat :
Quern ^ tremit ipse Jovis : '' quo numina terrificantur :
Flumina qiiem horrescunt/ et Stygiae tenebrse/
Rex olira beatus,^ affatu ' sunctae vaticinationis accepto,
lonicus, propter eum^ qui condidit Milesiam, respondit lamen oraculo Latino, his
verbis :
Siste rirginem in vert ice moritis alti,
Exculluin ornaiu nuptiarumfevalium.
Neque expectes ffeue7-iim crelvm huiimno sanguine,
Sed crudelem el ferocem, et inaliim in.<!tiir i-ipera'.
Qui, volans alis supra calum, labefuctat omnia,
Et frangit cuncta igne et ferro :
Quern ipse Jupiter metuit, quo Dii Itrrentur,
Quern fiavii rcformidant, et obscuritus Tartarea.
Rex forlunatus quondam, auditis verbis sortis divina, revertitur domum tardus
bo, et Valat. ft victime. Oiid.— 7 Fax. subsisle. Roald— 8 Palat. Fiix. Giielf.
nterqiie, Quo. Oxon. D'Orv. Quod. Male, \it dixi stipra. Oud.—9 Beatus.
Pith. bis. U'Oiv, Guelfeib. iiterqiie, huntus, cum ^1. ' nomen pioprium.'
Pal. bantas. Sed et supra pro beatas n. in Guelf. sec. bantas n. Id. — 1 Le-
gend iinine f/fd^H? Effari, effatiis, ert'atiini i>ioprie de po, qui ex oraculo lo-
quitur. D. Augustinus 1. ii. de Civit. Dei : 'Queni quidem iiie versiuii vel bre-
vitate vel veritate tanqiiarn ex oiaculo (|ii()(latn miiii etVatiis videtiir.' Noster
lib. de Mundo : 'Pars vero pra-sagiis effautes t'utiira.' Locus efiam alibi apud
Varroneni io banc rem de Lingua Latina, qui jam iiiilii iion ad manum. <Jolv.
NOT^
ApoUinis Didymaei. ct rcliquas loniaR civitates conditas
' Ingratte rirgini] Mccsta?, tristi. affirmat ; certe Gra-cus fiiit.
Virgil. JEmtid. vi. ' Et cineri ingrato '' ./oris] Nomiuativus antiquus, a
suprcma ferebant.' Ad queni locum quo fluxere ouines reliqui casus uo-
Servius: ''Ingrato,' tristi; ut ' gra- minis 'Jupiter,' quod sonat, Jovis
turn' aliquid la-timi dicimus.' j)ater.
•■ Propter Miksiw conditorem] Qui, *^ Flumina quern horrescunt] Qoippc
sive Miletus fuerit filius A|)oIIinis, ut qui ct ipsas aquas urere consucvit,
quidam voluut, a quo nomen sortita ut ait Noster, lib. v.
sitMilesia civitas; sive Nelens Py- "^ Et Stygia; tcnebra'] Neque cnim
liuR, ut vult Strabo; sive denique a telis CJupidinis, de <)uo intelligcn-
lonus, ut tradit Vitruvius, a quo dum oraculum est, Plutoiiem ipMiiii
314
APULEIl
piger ^ tristisque retro domura pergit, snaeqne conjiigi prse-
cepta^ sortis enodat infaiislcC. Mosretur, fletur, lamenta-
tur diebus plusculis. Sed dirae sortis jam urget teter +
effectus. Jam feralium nuptiarum raiserrimaj virgin! cho-
ragiiim^ struitur. Jam taeda? lumen* atraj fiiliginis cinerera
arcessit:*^^ et sonus tibiae zygiae^e mutatur in querulum
Lydium/ ^ cantusque laetiis Hymenaei ' lugnbri finitur ulu-
latu : et puella nuptura deterget lacrymas ipso suo flam-
meo.'' Sic affectae 9 domus triste fatum cuncta etiam civi-
et mcestus, explicatque suce uxori jussa funcsli oraciiU. Lvgetur,ploratur,ejulatur
per dies sat multos. Sed exitiubilis exitus cmdelis oracuH jam instat. Jam in-
strumentum fuiiebris ntatrimonii apparatur puella; infetkissima. Jam lux facis
obscuratur einere nigra fuliginis : et sunus tibice nupfialis convertitur in luctuosu77i
vtodum Lydium : et hihiris amtus Hymenal desiidt in moestum ejulatum : et virgo
mux nuptura abstergit lacrymas ipso suo velumine nnptiuli. Tola quoqne vrbs
una deplorabat acerbam surtem domus ita afflicta, slatimque pracipitur cessatio
Affatu. VloT. ejfatu. Elnienh. — 2 Placebat Lipsio: pigens, Colvius. Pigetis.
Rom. piger. Eliiienli. — 3 Ms. Fulv. secreia. AVovv. Sciopp. in Symb. — 4 Ur-
gent tctri. Ms. Fiilv. tirgit teter. Sciop(>. in Symb. Flor. et Beit, urget teter,
Ehncnii. — 5 Oxon. Giielf. coragium. Oiid. — G Bert, arescit, optinie. Ebnenh.
— 7 Bas. 1. Gigia. Undo tbrtassis venini esse videri [lossct, gingrina, lit
et (juosd:ini siio vevo leg;isse iiinuit Beroaldus. Cotv. Flor. Rom. et Baptista
Pius Syllose III. cap. 188. Gygia. Blale. Vide Indiceni. Elmcnli. — 8 In q.
Lydii modum. Fnx. in q. Lydium. Roaldus, Idem Bert. Cod. Lydium. Fal.
Lydium eantum. Wow. Ms. riusuni, in q. Lydium modum. Sciopp. in Symb.
NOTiE
sua protegere potuit obsciiritas. De
Stygejanilib.il. eginnis.
♦^ Tada lumen'] Nuptialis tEedse. In
iiuptiis praferebantur ta^da^, dnm
sponsa velata ilammeo in niaiiti do-
iiium ducebatiir. Mali aiitem erat
oininis, si ejiismodi taedaj aut e.xtin-
guerentur, aut fumosaj esseut,minus-
qne Incerent.
^ Cinerem arcessif] Lege cinere mur-
cessit. Id est, obscuratur, debilita-
tur, iangiiescit.
s Tibia zygia] Nuptialis, jugalis :
^vyios a'j\hs, GrEGcis. Sic pronuba
Juno, cui vincla jugalia ciuit, ab
iisdem Zvyiu. dicta est, a nomine ^u-
yhs, quod jugum significat.
•" In querulum Lydium] Varii fuerc
apud antiqnos Musics modi, quos
eniinierat Noster in Floridis Frag-
niento 2. his verbis : ' Sen tu velles
yliolium simplex, sen Asiiini variuni,
sen Lydium querulum, sen Pliiygium
religiosum, sen Dorium bellicosuni.'
Ad quern locum vide quae notavimus.
Lydius modus ab Amphyone, nt per-
liibent, inventus, luctui et flebili qiie-
riiuonia; erat accomniodatus.
' Cantusque latus llymenai] Vide
Epithalamium Juliaj et Manlii apud
Catullum, etHonorii ac Mariae apud
Claudianum.
^ Ipso suo Jlammeo] Velamen erat
flamniei, id est, rubri coloris, quo
ainicta erat nova nupta, cum ex
pateniis icdibus ad maritum duce-
METAAIORPIIOSEON LIU. IV. 31.5
tas congemebat, luctuque publico confestim congruens '
edicitur jiistitium." Sed monitis coelestibus parendi neces-
sitas misellam^ Psychen ad destinatara poenam cfflagitabat.
[87] Perfcctis ^ igitur feralis thalami cum summo moerore
solennibus, toto prosequente populo, vivum producitur fu-
nus : et lacrymosa Psyche comitatur non nuptias, sed ex-
equias suas. Ac, dura moesti parentes, et tanto malo per-
citi/ nefaiium facinus perficere"' cunctantur/ ipsa ilia filia
talibus eos adhortatur vocibus : Quid infelicem senectam
fletu diutino cruciatis ? Quid spiritum vestrum, qui magis
meus est, crebris cjulatibus fatigatis ? Quid lacrymis ineffi-
cacibus ora mihi veneranda foedatis?^ Quid laceratis in
vestiis oculis mea lumina ? Quid canitiem scinditis? Quid
pectora, quid ubera sancta tunditis? Haec^ erunt vobis
egregiae meae formositatis praeclara piaemia. Invidiae ne-
Juris dicendi, coiiveniens mcsrori publico. Verum necesnitas obedietidi jussis divU
nis dejioscebal tniseram Psychen ad designatutn supplkium. Absolutis ergo cteri-
7noniis liig:ubrium nuptiarum cum maxiino luctu, vivct exequitc procedunt tota plebe
seiiuentc : et Psyche plorans comitatur non poiiipam vtiptialem, sed funus suum.
Dnmcjuc parentes ejus dolentes et perculsi tanta calamitate morantur peragere illud
vi'fnnduin scelus, ilia ipsa eorum nata commonefacit eos his verbis: Quare affligitis
long!) luctu miserum seneclutem 1' Quare torquetis tarn frequent ibus lamentis vitam
vest ram, qua potius mea est? Cur deturpatis vultus mihi venerabiles lacrymis
inutilibus? Cur laiiiatis meos oculos dilaniando vestros? Quare vellitis vestros
canos 1 Quare plungitis pectora, quare castas mammas ? Hac erit vobis egregia
merces mece exintice pulchritudinis. Nunc id animadver tills, sed tardius, cum icti
— 9 Par. afferlcE, Oiul. — 1 Guelf. pr. congemcns a ni. pr. Oxoii. congemens ei
dicitur. Ei cliani in Par. Turn villitium Pal. Guelf. sec. Connpte omnia.
Id.— 2 Rom. et Bert. Milesiam. Elnienli.— 3 Profectis. Fux. perfectis, et ita
Aid. ftoald. Omnesque Mss. et Edd. Typothetanim est vitiiim in Ed. Bas.
sec. Perialis Palat. Guelf. sec. Oud. — 4 Guelf. sec. parali. Id. — 5 Sic, vel
cunt. D'Orv. Palat. Guelf. sec. Ed. Junf. post. In aliis contantur. Guelf.
j)r. cunlantcr. Id. — G (^uid iter. Hfc. fadalis. Dcsidcrantur Ir.vc in D'Oivill.
Cod. Quic/ fcxulat a Eux. in (|uo, ora vi. verecunda. Id. — 7 Ilic. Vwa. Hac.
[{oaldus. B. IJac. Putean. Neque aliler Ucg. Oxon. Pal. Guelf. Bert.
D'(>i V. Pith, et Ivld. Elmcnli. Scriv. Flor. In ceteris Ilic, do more. For-
mos, mew jncecula pr. Pal. I'orm. mea- (pioque Eux. t7«ru Pilli. Oud. — 8
not;e
balur. Flanunearii Planto sunt, ()ui Lucanus : * Feralc per urheni Justi-
(jusmodi flammea faciunt, aut rubro lium ; latuit plebeio tectus amictu
colore inticiunt. Omnis lioiios.'
' .luslitium] Cessatio est a Jure di- '" Ncfurium /acinus perjiccre] Filiam
ceudo in publico luctu indici solita. ad scopulum duccrc.
31G APULIill
fariaB letali plaga percussi, sero scntitis. Cum gcntes* ct
populi celebrareiit nos divinis honoribus, cum novam me
Venerem ore consono nuncuparent : tunc dolere, tunc flere,9
tuQc me jam quasi ' peremtara lugere debuistis. Jam sen-
tio, jam video, solo me nomine Veneris perisse."^ Ducite
me, et, cui sors addixit,' scopulo sistite, Festino felices
istasnuptias obire; festino generosum ilium maritum meum
videre. Quid differo 1 quid detrecto venientem, qui totius
orbis exitio* natus est? Sic profata ^ virgo conticuit:^ in-
gressuque jam valido pompce populi prosequentis sese mis-
cuit.^ Itur^ ad constitutum scopulum montis ardui : cujus
in summo cacumine statutam puellam cuncti deserunt : 9
taedasque nuptiales, quibus prasluxerant, ibidem lacrymis
suis extinctas relinquentes. Choragio itaque perfecto de-
jectisque capitibus domuitionera parant.' Et miseri qui-
estis vulnere mortifero malce hividice. Quando populi et nationcs prosequebanltir
vie cultu divino, quando vocalmnl me nomm Venerem voce ununimi : tunc oportuit
vos mcerere, tunc lugere, tunc me dejlere quasi jam mortuam. Jam udcei'to, jam
certo scia me ideo ianlum intcriisse, quia iiominatn sum Venus. Producite me, et
constituite in rupe, cui oracidum me destinavit. Propcro peragere illud forlunutum
fonnubium ; geslio inhieri praclarum ilium conjugem meum. Quid moror ? Quare
refugio ilium ad me accedenlem, qui or t us est in perniciem totius mundi? Puella
sic locuta tacuit, et jam cottfirmato gressu immiscuit se catui plebis se comitantis.
Pergtoit ad destinatam rupem montis exxelsi : in cujus supremo vertice collocatatn
virginem onines relinquunt : ibidem faces jugales, quas secum accensas altiderant,
dimittentes cttinclas suis Jietibus. Igitur, peructa pompa, domum ire pergunt ta-
(iens. Fiix. gentes. Roaldus. Recte Mannscr. gcntes. Sciopp. in Symbola.
Gentes. \u\go, gens. Elmenh. — 9 T.ft.t.dol. [Foitasse erravit Oud. diiin
sic iiaec verba coliocavit.] Ms. D'Orv. nunc ft. nunc dol. Male. Vide Pric.
Virgil. IV. iEn. vs. 597. 'Tunc deciiit, cum sceptra dabas.' Oud. [In Ed.
Elmenh. dolore."] — 1 Quasi abest a Bertino. Elmenh. Jam ab Oxok. Oud. —
2 D'Orv. et Ed. Scriv. periisse. Id. — 3 D'Orv. edixit. Prave. Vide ad 1. ii.
p. 40. * Umbris et addictus poculo.' [Finstra banc sententiani ibi aut in
Auctore ant in Correctoribiis reperire conaberis.] Id.— 4 Flor. q. ocioso o. e.
Elmenb. Pith, quid ocios orbis e. Giielf. pr. a m. pr. cxitium. Ond. — 5 Guelf.
pr. prof. Id. — 6 Bert, atticuit. Elmenh. F. obticuit. Wass. Sed vide Do-
nat. et alios ad Terent. Eun. v. 1. 4. Nee ' obticere ' nsqnam iisiis est
Apuleius. Oud. — 7 D'Orv. Pith, miscuit sese. Id — 8 Guelf. pr. Iter. Pal.
Guelf. sec. Jam. Pith. Igitur. Id.— 9 Fux. deserentes. Roald. Sic eiiam
Edd. Beroaldo priores ; nee non Junt. post. Male, ut mox videbimiis. Oud.
— 1 Dejectis c. d.p. Fulgentius Placiades de Prisco Sermone : 'Choragiuni
virginale funus vocatur. Apuleius Metamorphos. 'Choragio itaque per-
fecto, doniuitionem parant." Qui certe locus nondum adhuc mihi in hoc
opere repertus, et hie debet poui, aut nusquam. Unde conjicere licet, vel
Ecriptorefli nostrum non hie integrum, vel ex fide priscae scriptur2c non satis
eniendatuni : aut ipsuni Fulgentium errore niemoriae lapsnm, et voluisse
MHTA.MORPHOSEON LIH. IV. 317
dcm paientes ejus, tanta clade defcssi, ciausse domus abs-
trusi - tenebris, [88] perpetuae: iiocti sesc dedidere,' Psy-
chen aiitem paventem ac trepidam/ et in ipso scopuli ver-
tice deflentera,^ mitis aura molliter spirantis Zephyri," vi-
bratls^ hinc indc laciniis, et reflato sinu sensini levatam,
siio tranquillo spiritu ^ vehens, paulatim per devexa rupis
excelsac, vallis subditas ^ florcntis ccspitis greraio^ lenitcr
delapsam, reclinat.
pifibus (Icinissis. Et infelices quidem ejus parentes fracti tanta calainitate, abs-
cnnditi in obscuritate ccdium obseraturum, tradideritnt se perpctvis tenebris.
Psychen vero formidantcm ac trementem, et pbwantem in ipso cacumine rupis,
mollis spiritus Zephijri Icniter fianlis paulatim sitstoUit, expunsis vestimcntis ejus
in omnes partes, et sinu explicato Jialibus, et, portans earn sua aura placida sensim
per declivia profunda: vallis subjaceutis, resupinat in sinujioridi graminis clementer
lapsam.
notare locum illiiin hoc ipso libro : ' Jam feraliiim miptiarnin miscrrima? vir-
giiii choragiiim stniitiir.' Sed prater conjectiiras liic niliil liabenius. Nam
scripti cxemplaris hie nobis nulla copia. Colv. Clmragio ilaque perfeclo, de-
jectisque cap. ifc. Ita rescribcndiim lioc loco docet Fiilvii et Benibi antiipiis-
sinuis Cod. Fulgentiiisde Prisco Scrmone ex Apiileii Metamorplioseon lib.
addiicit ilia verba : Choragio itaque perfecto, domuitionem parunt. Et hie inse-
renda convincit testimonium vcteriim libiornm. Wow. Coiiigenda et aii-
genda htec ex ]\Is. relinriueiites. Choragio itaque perfecto dejectisque cupitibus d.
p. Et confirmat banc V. C. lectionem Fnlgentiiis Placiades de Prisco Ser-
nionc. Ill priEcedentibiis ergo legendnm erit : deseritnt, tcedas nuptialcs, S^x.
Sciopp. in Synib. Choragio itaque perfecto, dejectisque c. Locus a Fiilgentio
citatiis in Bembino Msto ita legitur. Putean. Hiinc locum ita lego ex Ful-
genlio et Bembi codire, ut jam olim monuerunt viri erudiiissimi, Colvius,
Andreas Scbottus in Nodis Ciceron. 1. iv. c. 10. et Eiycius I'uteauus Epistol.
Ccntur. I. Epist. 38. Elmenh. — 2 Bert, absconsi. Elmenb. — .*} Fux. dedere.
Koaldus. Noclis se d. Guelf. Oxon. Dedere lie^. ct D'Orv. Bene utrnmquf,
et pa«sim confusum vel neslt-cta vel iid<lita syllabiE iterationo. Vide ad
Ca'S. lib. n. B. G. c. ITi. Drak. ad Liv. 1. xxxix. c. 50. Oiut. — 4 D'Orv. Oxon.
Fux. irtpidantem. Pal. Guelf. sec. sfrepidautein. Pro et in Fux. etium. Oud.
— 5 Dejienttm. Non arridet liU'c nobis scriptura. Commodius pulabam ;
degentem, \c\ flenlem. Colvius. Degcnlem Colv. vel Jhntcm. Utrique nounc
prapstet defunieml id est, deficientem : ut infra lib. x. ' infit,' id est, non fit.
Brant. — G Flor. vibrnnlis. Elmenh. — 7 Ed. Junt. post, spiriln. Oud. — S Pti-
divexa excels(c vallis subditrr. Kupis. Hoc male deest vulgafis. Elmenh. B.
per d. rupis excelsa vallis snbdita- florenlis, &;c. I'ulean. — 9 Bert, gramine. El-
menh. Pcrperam. (Jremio est Dalivus, ut opinor, el passim ' telluris,' &c.
' gremium ' occurrit. L. x. inf. ' JMollissinio arenii' grcmio.' Turn Icvitef
in Guelferb. et D'Orvill. (^eterum Fux. lni'C ctscquenlia connectens, habet,
reclinat Psychen, Ten. Oud.
NOTyE
" Zephyri] Hie vcntns c Veneris Veneris pra-nuntius ante Pennatns
atqiK! Ciipidinis famulatii est. En- graditur Zephyrus vestigia propter.'
(.ret. lib. iv. ' It Ver, el Venus, ct
APULEII MADAURENSIS
METAMORPHOSEON
LTBER V.
X SYCHE tcneris et herbosis locis,' in ipso^ toro roscidi
grarainis,'' suave recubans, tanta ' mentis perturbatione se-
data dulce conquievit.+ Jamque, sufficienti recreata somno,
placidiore^ resurgit animo. Videt luciim proceris et vastis
arboribus consitum : videt fontem vitreo latice pellucidum,'^
Psyche, leniter jacens in teneris et gramineis locis in ipso strata herha rorida,
tanto tumultii animi pacato, suaiiter obdormivit. Et, postqiiam refecta est sopore
satis longo, exsurgit mente tranquilla. Aspicit ncmus plantation altis ct magnis
arboribus : aspicit in i^iso medio nemoris fontem limpidum aqua clara instar vitri.
1 Oxon. Giielf. pr. in ten. et herboreis I. Oiid. — 2 In ipso. Non est in Ber-
tino. Elmenh. Uncis iiicliisit Scriverius. Nee desideres, prtEsertini si in ex
Oxon, admittas. ' Herbosa loea' est ' tonis roscidi graminis,' qui Psychae
fuit mollissinius lectns dormitoviiis. Rosidi Pitii. Germinis in Ed. Bas. pr.
Oud. — S Grntenis, tandem. Elnieiili. Lib. vni. Snsp. c. 2. Sed fiustra.
Snbiiitelligit, qiiantam ante descripserat. Qnin etsappe ' tantiis' pro maxi-
mo ponitnr. Vide ad pag. 80. hal)ita sc. relatione ad rem vel personam, qua
de agitur. Oud. — 4 Reg. Fnx. D'Orv. Mss. le^. Id. — 5 Colon. ;)/rtcu/o. Bas.
1. placide. Colvius. Fwk, placido. Aid. vera, placidiore. Roaldns. Placido.
Viilgo, placidiorc. Elmenh. In Mss. O. et Edd. Vctt. est, placido. Istiui
placidiore, quod est in Colv. "Viilc. V/ow. Pric. Edd. profiiixit a Bas. see. Oud.
— 6 Placidvm. Bas. 1. in niarg. peUucidum: ut ct iii. Col. Alii, placiduni.
Pellucidum jam niagis placet. Itaque reposiierim. Colv. Fiix. peUucidum:
et est in Aldo. Rould. PeUucidum. Flor. placidum. Virg. Eel. 'Nee sum
adeo informis, nuper me in littore vidi, Cum placidum ventis staret mare.'
NOTJH
* In ipso toro roscidi graminis'] Vir- bum de verbo; nam torus a tortis
gil. ' Viridante toro consederat her- herbis dictus est.'
bas.' Servius ad ilium locum : * Ver-
APULEII MKTA.MORPHOSEON LIB. V. 319
medio luci meditullio. Prope fontis allapsum ^ domus re-
gia est, aedificata noii humanis raanibus, sed divinis arti-
biis.^ Jam scies9 ab introitu prinio, Dei cujiispiam ' Incu-
Icntum et amcenum videre te deversorium. Nam simima
laquearia citro "^ et ebore'' curiose cavata "• subeunt aureos
columna?. Parietes omncs argenteo coelamiue conteii,untur,
bestiis et id genus pecudibus occurreutibus ob os introeuii-
tiura. Mirus prorsiim [89] liomo,^ immo semideus, vel
certe Deus, qui magnae artis subtilitate tantum efFeravit ar-
gentum.'^ '^ Enimvero ^ pavimenta ipsa, lapide pretioso cas-
Juxta fiaenlum fontis est regale palatium, cnnstructum non opera hominum, sed
arte Deorum. Jam a prima ingressu ag)iosceres te certure magnificam et jucu7i-
dain Itahitationem ulic:ijus Numinis. Nam aurecc columnce suppositce sunt cameris
allissimis ex cedro et clephanto studinse arcuatis. Parietes omnes incrustati sunt
argenlo corlato, in quo bcllua: ntqne ejusmodi pecudes ohvice sunt oculis inlraniium.
Admiruiidus plane Me homo fait, vel potius semideus, ant etiam Deus, qui solertin
mirabilis artis tantum argenti effinxit in /eras. Pavimenta autem ipsa distin,'
Elmenh. — 7 Reg. Fax. p.fontem a. U'Oivill./. alapsus. Oiid. — 8 Non humanis,
sed divinis manibus, ac artibus. Fiix. non h. jnanibus, sed divinis artibus: quod
est otiam npiul Aid. ' Manns' proprie de homine ; ' artes ' de Deo. Roald.
Scripli et Edd. onines piiEter Basileenses consentiunt Fnx. iit debet. Oud.
— 9 Lege, scires. Wowerius. Scires. Viilgo, scies. Elnienli. — 1 Pith, cus-
piam. Olid. — 2 F.calnta. Br;int. — ;> Mirus prorsum tnagnce arlis homo. Fnx.
magne. Roald. Mirus prorsum homo : immo s. ^t. Sic liiinc locum ex Palat.
emeiidavi, qui in viilgatis t\vdo glossemate perlitns. Elmenh. — 4 T. c. a. Sic
lioni. Basileenses. Beroaldus eniendavit effigiarit. At eleganter efferavit, id
est, in feras foriDavit. Pro argentum optinie Lipsius argnmenlum. Viigilins
^neidos vn. ' Argumentuni ingens, et custos virginis Argus, Ccelataqne
NOTiE
•* Citrol Quae cedrus est, tliya quo- recta. Epliesi in irde DianaR simula-
que Veteribiis dicta, Honieio 6(7oy cruin, et etiam lacunar ex ea, et ihi
teste Plin. lib. xiii. cap. IG. Com- et in ceteris nobilibus fanis propter
niendat etiam ccdrum ad lacunaria acternitateiu sunt facta.' Siniilia lia-
Vitruvius, lib. ii. c. 9. propter a-tcr- bet Plin. loco mox citato, ubi efiam
nam, ut ait, diuturuitatem. ' Item refert niensas illas citreas tanti liix-
cedrus,' inrjuit, ' et juuii>erns casdem us, et omni pretio pretiosiores, ex
liabcnt viitutes et utilitatcs; sed, hujiis arboris radicibus facias fuissc.
que nia<lmo(Ium ex cupressu et pinu '- Et ebore] ' Dentibns ex illis, (jUdS
resina, sic ex cedro oleum, quod cc- mittil porta Syeiies, Et INIauri ce!c-
dreum dicilnr, nascitiir ; quo reliqucc res, et Mauro obscurior Indus, Et
res cum sunt unclic, (uli etiam libri,) quos deposuit Nabatlra-o belliia saitu
a tiiicis et a caric non la?duntur. Jam nimios capiticiuc graves;' Ju-
Arborcs autem ejus sunt similes cu- venal. Satyr, ii.
pressca loliaturu:, n)aleiics vena di- "^ Tantum efferavit argentum] For-
320 APULEII
sim dimlnnlo/"^ in varia pictiirne genera disciiminantiir.
Vehenienter^ iterum ac sa^pius beatos illos, qui super gem-
guuntur in diversas species picturar, lapidibus pretiosis seclisinfrusiula. O mul-
tum, et terqiie qiuiierquc fcliccs illos, qui ambulant suptr margaritas ct lapides
amnem fiindens pater Inachiis urna.' Serviiis : ' Argumentmn ingens, ant
fabiila, ut Cicero ; ' Argunienta erant in valvis." Propert. lil>i iii. ' Argti-
inenta inagis sunt Nestoris addita forniae.' Cole. Kffigiatit. Fiix. eJfcrnvU :
nt et Beroald. Roald. In Beroaldo, Aldo, et Basil. 1. est rffigiavii. Lipsins,
pro argentum, argumcntum legit : qnod antiquis artificiiuii ingeniosuni, nt vir
eruditiss. ad Capellani observat. Elmerih, Maio effigiavit. Brant. — 5 Bert.
Quinvero, Elmenh. Sed vide Ind. Floridi. Enim LJnelf. pr. Oud.^6 Fux.
I. p. sensim deminuto. Errore certo. Lapideni enim pretiosum editio vulgata
vocat inarmor in crnstas et tessellas secatum, qiiibus sola sedium insterni et
exornari olini solita, additis in pictura; inodiim gemmis vel vitro ant lapidi-
Liispictis: quod ostendunt duo ilia loca, quae supra a nobis relata sunt ex
Epist. Lxxxvi. Senecee his verbis ; ' Nisi Alexandrina niarniora Numidicis
crustis distincta sintj nisi ilia nndique operosa et in picturae niodum variata
circumlitio praetexatnr :' et illnd fx Sidonio : ' Ac sub versicoloribus figiiris
Vernans lierbida crusta sapphiratos Flectit per prasinura vitreuui lapillos.'
Ex viridi enim colore quaesitus ut pluiimuni decor vermicidato ilii operi.
Adde et alinm locum ex codeni Biugo: ' Sectilibns paries tabnlis crustatns
ad aurea tecta venit.' Picturas etiam id genus appellat Cassiod. lib. i. Ep.
6. ' Marmorarii, qui eximie divisacoujungant, et venis colludentibus illigata
naturaleni facieni laudabiliter metiantur. Ue arte veniat quod vincat natu-
ram ; discolora crusia niarmorum gratissima pictnrarum varietate terantur.'
Ceterum, quis primus marmor in cnistas .secuerit, docet Pliuius libro xxxvr.
capit. 6. ubi scribit, primum IMamurrani Formianum, ilium a Catullo Car-
minibus proscissum, parietes domus sua crusta marmoris operuisse. Unde
et Ulp. scribit, ' tabuias pictas, qua piolectorio inchiduntur.' Item crnstas
iTiarmoreas vediiim esse in L. fundi 37. §. qua; tabulic de actio, eniti D.
Crustaa igitur de marmoribus. Iiaque nescio, an improprie niniis Juris-
consultus 'crnstas aurcas' dixit in I. 32. de auro et argento leg. quie
proprie brattea ant folia nouiiuari debuissent. Hinc incrustatio omnis
et marmoratum. Roald. — 7 Discriminaidur vehcmenteT. Forte Icgendum,
emblemate vel emblemaiis. Brant. Rlale Brantius, vitiosa distinctione qua-
ruiidara editlonum deceptus, ita conjecit. Post verbnrn erat interpungen-
dum, ut bene iu Mss. et aliis Edd. ac juugenda VehcmetUer iterum ac scepius,
NOTiE
mavit in ferarnm imagines. Beroal- ^ Lapide pretioso eashn diininuto]
dus malebat effigiavit, quod etiam Ejusmodi opus pictiira coagmcntatis
Pricaeo placet. At nihil rautandum. testidis variorum colorum IMusaicimi
Supra enim: ' Bestiis et id genus appeilamus. i5ilianus Spartianus in
pecudibus occurrentibns ob OS intro- Pescennio Musivum dixit: ' Hunc
enntium.' Vox efferavit plane Apu- [Pescennium nempe] in Coniniodia-
leiana est. Loco argentum repone- nis hortis in porticu ciirva, pictum
bat Lipsiiis argumentiim, argutius, de Mtisivo, inter Commodi amicissi-
quam verius. Supra enim: ' Parietes mos videmus Sacra Isidis ferentem.'
omnes argenteo ccelamine contegun- Ejusmodi fiiere Asarota, quorum men-
tur, bestiis,' <S:c. tio apud Vitiuv. Plin. Statiuni, et
METAMORPHOSEON LIB. V, 321
mas et monilia calcant. Jam ceterae partes longc latcque
disjiositae domus, sine pretio pretiosa^/ totique parietes
solidati massis aureis, splendore proprio coruscant; ut diem
siuira sibi domus faciat,^ licet Sole nolente : sic cubicula,'
sic porticus, sic ipsas valvar ^ fulgurant/ Nee secius opes
ceterae raajostati domus respondent ; ' ut equidem illud*
recte videatnr ad conversationem ^ humanam magno Jovi
I'abricatum ccrleste palatium. Invitata Psyche talium lo-
corum oblectatione/ propius 7 accessit : et paulo fidentior^
intra liraen sese facit.9 s Mox, prolectante ' studio pulcher-
pretiosos ! Reliqua vera membra adium longe ac late porrectarum lam pretiosa
sunt, ut nequcant a-stimari; uiiiversique parietes fir mati molilnis uurtis micant
suopte fulgore ; uJeo ut domus ipsa sibi erect lucem etiam invito Sole : iisi/iie adeo
cubicula, porticus, ipsaqtie buluecB coruscant. Nee reliqua sufiellex minus convenit
magnificent i(e domus. liu ut jure quidem putetur esse ccelestis regia adificala
summo Jovi ad conrcrsandum cum hominibus. Psyche, illecta amanitate horum
locorum, accessit prupius: et facta paulo uudacior ingreditur domum. Mox inci-
In Pal. et D'Oiv. varia. Oud. — 8 Ut aestiinari nequeant. Pretio deest
D'Orvill. Ms. Id.— 9 Faciant minus bene Reg. Fux. Titli. et Pal. Id.—
1 Oxon. cubieulum. Id. — 2 Fux. balnece. Roaldiis. Balnea-. Vulgo, valcw.
Elnieiili. — 3 Pitli. responderet. Oud. — 4 Palat. istud. Id. — 5 D'Oiv. Fux.
conversionem. Id. — G Vitiose Ed. Bas. pr. oblatione. A Fux. abest talium. Id.
— 7 I'ar. et Oxon. a m. pr. prius. Ne audias. Vide Indie, et Pricacuni,
item me ad Lucan. lib. ii. vs. 3'.)8. Id. — 8 Bert, fiducior. Einienli. — 9 Intra
I. s. facit. In Parisiensi editione correxisse aniniadverti locorum oblectalione,
ubi bene etiam inmiutatuni alterum istud, mira. limen. Sed liaefcnus tantnni.
Etenim magnum pignus dederini, reliqua non ab Apuleio, sed ab ali<|no
libiario esse. Video, (piid illi fucnm fecerit. In Ms. \c\^f:v\l sese ued ; liiiic
ille jnore suo cffecit facit. Ceteruni vera lectio in altero latet ; tanluni
scriptiira inutetur, agil. Asei<; sese intra limen, imitatio \irgiliana est;
ideiii(|iie valet, f)iiod pedetcntini, et quasi suspenso gradu (piiideiileni alibi
hie Noster vorat) ire. Proprium eorum, <pii mctuunt. Subdubilo etiam
hune Apuleii loeum libri decimi de Asino iion integrum : ' Haie ut primiini
ante judicis consj)cctum facta est.' Stetvech. Legebam: intralimen sese agit.
NO'JVE
alios : pavimcnta ncmpc ex testulis brieosum ex consuetudine antiqna.
diversieoloribus sic coaptatis, ut re- Non videljatur majoribus nostiis cal-
ferrent purgamenta ca-na', et vcrren- dum nisi obscurum.' Sed luxu eres-
tiuni falleient orulos. Hoc tanieii cente (ut idem subjungit) non pro-
prii'Stabat |>alatii Cupidinei pavinien- bata sunt balnea, nisi (|ua; totius
tnm, cpiod tcstuliv, (|uibus constabaf, diei Soleni f'enestris amplissiniis re-
C8sent lapides prctiosi. eiperent. \'ulgati liic habent valvtc,
' Sic ipscc vat. [/;«/)».'«] fulgurant] sed jh hulnecf astruxit Prica'us ex
Seneca Epistol. i.xxxvi. de Ai'ricani niannseriptis Codieibus.
villa: ' Balneolum angustum, tone- '^ Intra litncn sese facit] L\\).\.' lime
Detpli. et Var. Clas. Apul. X
322 APULEII
rimns visionis, miratur singula, et altrinsecus eedium horrea
sublimi fabrica perfecta inagnisque congesta gazis conspi-
cit. Nee est qiiicquam,^ quod ibi non est. Sed, praeter
ceteram tantarum divitiarum admirationem,' '' hoc erat prae-
cipue mirificum, quod nuUo vinculo, nullo claustro,* nullo
custode totius orbis thesaurus ille muniebatur.^ Haec ei ^
surama cum voluptate visenti' otFert sese vox quaedam cor-
poris 7 sui nuda, et. Quid, inquit, domina, tantis obstupes-
cis opibus ? Tua sunt haec^ omnia. Prohinc cubiculo te
ofFer,9 et lectulo lassitudinera refove, et ex arbitrio lava-
tata atriositate pulcherrimi spectaculi, cuncta admiratur. Et in altera parte dnmus
videt cellas adificatas magnifica structura, et repletas ingentihus divitiis. I^ihilque
est, quod non sit ibi. Sed, supra reliquain admirationem tantarum opmn, hoc erat
prcEsertim admirandum, quod ille thesaurus universi mundi nulla catena, nullo re-
pagulo, nullo custode defendebatur. Dum ilia intuetur hac cum voluptate maxi-
ma, vox qucpdam destituta suo corpore exhibet se ei: et, O hera, inquit, quare stU'
3>es ad conspectutn tantarum divitiarum ? Ilia omnia sunt tua. Redi igitur in cu-
biculum, et rejice toro defatigationem, et, cum libitum fuerit, ito iii balneum. Nos,
Comica locutio, * Quo te agis ?' Colv. Facit. Ita Mss. omnes. Modiiis
mavtilt: i. I. se sejacit, vel facessit. Alii, i. I. s. agit. Male. Vide Indicem.
Elmcnh. Sese agit. Colv. ut apiid Comicos passim : ' Quo te agis?' Tamen
a vulgata non recede. Nisi placeat, intra limen se facessit. Brant. — 1 Per-
lectante. Malini, prol. Infra hoc ipso libro : ' Et illae sedatae lacryniae post-
liminio redeunt, prolectante gaudio.' Et lii). xi. ' Ut canoras etiam avicnlap,
prolectante verno vapore, concentiis suaves assonarent.' Colv. Fux. pro-
lectante. Roaldus. Pal. prolectante. Wow. — 2 Nee quicq. Ed, Juiit. pr. Nee
quicq. est MA. et Junt. post. Oud. — 3 Palatin. Guelf. sec. p. cetera admirati-
one. Id. — 4 A^ claustro exsulant a Fux. Id. — 5 D'Orv. Pith, inveniebalur, quasi
apxa'iKZs scriptum fuisset mceniebatur. Id. — 6 Hie ei. M. Hcec ei. Puteanus.
Reg. Pith. Hoc ei. Oxon.Fux. Edd. Aid. Scriv. Htscei. VaXat. Hie enim. Fux.
cum s. voluntate. In Guelf. pr. quoque voluntate cum gl. ' desiderio.' Oxon.
visendi. D'Orv. se. Oud. — 7 InD'Orv, corpoi-um. Id. — 8 Fux. Tua hac sunt.
Roald. Sic etiam Reg. uti et hcec in Mss. plerisque. Ante Viilc. ediderunt Aic,
ut passim apud Nostrum. Oud. — 9 Te refer. Flor. te offer. Elmeuh. — 1 Flor.
NOT^
[Venus] ut primum ante Judicis [Pa- • Hcec [//ic] ei summa cum voluptate
ridis] conspectum facta est.' visenti] ' Hie ' loco ' Ha;c' positum :
•> rrceter ceteram tantarum divitia- quod saepius apud bunc Auctorem
raw admirationem] Hie ' adniiratio' observare licet. Infra hoc ipso li-
suniitur non pro actu admirantis, bro : ' Hie ilia verbosa et satis cu-
sed pro pnlchritudine rei, quae ad- riosa avis in auribus Veneris, filii
mirationem excitat in animis spec- lacerans existimationem, ganniebat.'
tantium.
MRTAiMORPHOSEON LIB. V. 303
crum pete. Nos, quarum voces accipis,' tuae famulae/ se-
dulo tibi prasmiuistrabimiis; nee corporis curatas tibi regales
epulae morabuntur.' Sensit Psyche divinse providentiae
beatitudinem : monitusque voces informes ^ [90] audiens,
et prius somno, et mox lavacro fatigationem sui diluit.*
Visoque statim proximo semirotundo' siiggestu^ propter,
instrumentum ccenatorium ^ rata, refectui suo commodum,
libens accumbit.^ Et^ illico vini nectarei eduliorumque
variorum fercula copiosa, nullo serviente, sed tantum spi-
ritu qiiodam impulsa, subministrantur. Nee quenquam
tamen ilia videre poterat, sed verba tantum audiebat exci-
ttuE ancilliB, quarum audis voces, fihi suppeditabimus omnia diligenter ; et qua; per-
tinent ad curnndum corpus, et regitc dupes tibi prccsto erunt. Psyche advertit feli-
citatetn sibi paratam providentia divinu: parensque illis monitis, quw erant voces
incovporece, discutit lussitudinem soporc primum,et paulo post baineo. Conspectoque
hemicyclo proximo, et niensa prope illud, arbitrata esse supellectilem, caenaticam ido-
neam sua: refectioni, discumbit ultro. Et statim apponuntur tnissus copiosi dulcis'
sitni vini, et diversarutn dapum, nemine ministrante, sed solum acti quodam Jiatu.
Ilia tamen neminem poterat cernere, sed audiebat solum verba elabentia, et habebat
ancipis, Male. Elmenh. D'Orv. occipis. Pal. accipitis. Oiid. — 2 Oxon.
familice. Id. — 3 Sic recte piiores editiones. Infra : ' Novam niiptam inter-
fectaj viiginitatis ciirant.' Similis ratio loquendi in Plauto : ' Nee sermonis
fallebar tamen.' Et jam sic Florentiee recte scriptum apiid Ulpianum :
' Piito et de eo sensiim casn, quo ciirae et tntelae liberetur:' L. L. D. De
legat. III. et Marciannm : ' Ejusdeni legls poense afficitur.' Quadrigarius
apud Gelliurn : ' Mauu significare coepit iitriqne, ut qiiiescerent piignae.'
Lipsiiis quoqiie rectissinie reposnit in Livio, lib. xxi. ' Levaruut aninmm
religionis.' Colv. Corpus. F»s. corporis, Itoald. Variant libri ; sed optima
lectio: nee corporis cura te, nee reg. ep. m. Wow. Nee corporis cura, nee tibi.
Ita legiinus olim in Susp. Lect. (lib. il. Ep. 10.) neqiie nunc mutamus.
Morahuntur tibi, ^paSvvoval croi. Sciopp. in Symb. Alii : nee corporis curata:
tibi. Est idiotismus. Elmenh. — 4 Fatig.dil. Viw. fat. sui (Z. et Aid. lloald.
Tb «wi ex Mss. adjeci. Elmenh.— 5 Suggeslum. Fior. suggestu. Male. Id. —
C Bene sic emendavit IJeroaldus pro canalorum; quod est in Pal. Pitli.
Fux. Guelf. et Edd. pp. Oud. — 7 Ms. D'Orv. occumbit. Id. — 8 Copula
NOTiE
•> Voces informes] Omni forma cor- in inscriptionibus eadcni figure, qua;
porea et visibili destitiita;. Latinornm C. Juxta lectum liiijus-
' .Semirotundo] Lecto in dimidii cir- modi mcnsa apponcbatiir, (juani hie
culi figuram curvato, qualeni Graicis BUggostum vocat A|>ul('ius, figuric
vocabuiiii ' Iiemicyclon ' et 'Kignia' aut seuiicircularis aut rotuudae.
r/ocarunt. Gra;cornni cniiii signiati
324 APULEII
dentia, et solas voces famulas habebat. Post opimas^
dapcs quidam intro cessit,' et cantavit invisus ; et alius
citharam piilsavit, quae non videbatur,^ nee ipse. Tunc
modulatae multitudinis conferta vox"" aures ejus alFertur;'"
ut,''^ quamvis hominum nemo pareret, chorus tamen esse
pateret. Finitis voluptatibus, vespera suadente," concedit ^
Psyche cubitum. Jamque provecta nocte, clemens ^ qui-
dam sonus aures ejus accidit.^ Tunc virginitati^ suae pro
tanta solitudine metuens, et pavet,^ et horrescit ; et quovis
tantum voces pro ancillis. Post exquisitos illos cibos quidam ingressus est, et cecinit
inconspicims, et alius yersonuit cithara, qua- non aspicicbatur quoque. Tunc voces per-
mulleB turhcB musice canentis perveniunt ad aures ejus; ita ut, tamelsi nullus homo
cerneretur, manifestum tamen esset concentum esse. Postquam finis f actus est horum
gaudinrum, Psyche it cubitum, i^cspere adhortante ipsam. Cumque nox jam esset
promota; lenis quidam susurrus fertur ad aures ejus. Turn timens suce pudiciliie
propter tantam solitudinem, et formidat, et horret, et magis mctuit quod ncscit,
deest Edd. Juntinis, et Aldi. Id. — 9 Pith. Edd. Ber. et Bas. pr. ineptissime,
lit alibi, optimas, Gnelf. pr. addit in maig. var. lect. copiosas. Id.— 1 Intro
cessit. Fux. intercessit. Roald. — 2 Qua videbantur nee ipsa. Fiix. ridebatur.
Et Aid. et Beroald. Roald. Bert, necipse. Elnienh. — 3 Cum m. m. c. vox a.
e.a. Fux. Tunc in modum midtitudinis conferta vox auribus ej. af. Ue^tit^lo:
Tunc modulantis multitudinis conferta vox aures ejus off. Roaldus. Palat. in
modum nndtitudinis. Elmenli. — 4 Oxon. D'Orv. Pal. Fux. et sine sensii. Oud.
— 5 Palat. Guelf. sec. con^en(/J<. Pitli. consedit. Sed ' concedeie cubitum'
Nostro saepius. ' Concedeie quieti,' Auson. Per. xiv. Odyss. Oud. — C Et
clemens. Dele rb et suasu Mss. deinde rescribe, ut Bert, virginitatis sua.
Wower. Ex Bertiniano particulam et delevimus, quam et a Fulvii libro
abesse video. Sciopp. in Symb. — 7 Ace. Vnlgati libri omnes, accedit: quod
fortassis ferri posset, et me volente quidem retinebitur. Illud tamen La-
tinius putabam. Attius Meleagro : Timide eliniinor Ciamore, siniul ac
agnita vox ad aures ejus accidit.' Plautus Sticlio : ' Certo enim milii
patcrua; vocis sonitus aures accidit.' Anctor ad Herenniuni : 'Quod
iibr ad aures accidit.' Priscianus : ' Vocem definiunt philosopbi ictuiii
auribus accidentem.' Colv, Pal. et Rom. accedit, male. Valcr, Flacc. lib.
IV. vs. 579. ' Vox ba?c simul accidit aures.' Vide Colvium. Elmcnh. — 8
Virginilalis. Vulgo, virginitati. Elmenb. — 9 Perperam a Codice Palat.
Edd. Elm. Scriv. Flor. abest polysyndeton et pavet, ut saepe est factum
NOT.E
^^^ Modidata multitudinis conferta vox] cidit.' Paulo post: * Scopulum is-
Modu/o<cE intellige, modulantis ; pras- turn protinus aderuut.' Ubi praepo-
teritum pro praBsenti. Vicentina edi- sitio verbo juncta est, non nomini,
tio et manuscripti Codices nonnulli quod frequens apud hunc Auctorem,
Pricaao laudatihabent, non male meo ut jam monui.
jyid'iclo: in modum multituditiis conferta ° Vespera suadente'] Virgil, y^neid.
vox. II. 'Suadcntque cadentia sidera som-
" Aures ejus affertur] Fertiir ad au- nos.'
res ejus. Sic mox : ' Aures ejus ac-
METAMORPHOSEON LIB. V. 325
malo plus timet, quod ignorat.' Jamque adeiat ignobilis
maritus,P et torum inscenderat,- et uxorem sibi Psychen
fecerat, etante lucis' exortum propere discesserat: statim''^
voces, cubiculo prajstolatas, novam nuptam interfecta3 vir-
ginitatis curant.'' Haec diutino tempore sic agebantur.^
Atque, ut est natura redditum, novitas per assiduam con-
suetudinem delectationem ei*^ commendarat: et sonus vo-
cis incertaj^ solitudinis erat solatium. Interea parentes
ejus indefesso luctu atque moerore^ consenescebant.^ La-
tiusque porrecta fama, sorores illae majores cuncta cogno-
rant:9 propereque moestae atque lugubres, deserto Lare,
certatim ad parentum suorum coiispectum afFatumque
[91] perrexerant.' Ea nocte ad suam Psychen sic infit
maritus : (namque^ praster oculos et mauibus et auribus
quam qnodcumque aliiid malum. Jamque sponsus incognilus aderat, et conscend^;-
ral ledum, et Psychen fecerat sibi conjugem, atque a'nerat festinanter ante dilucu-
turn: Ulico voces prcesto astantes in cubiculo refovent extinctum pudorem novcB
nuptcc. HcEc sic gesta sunt per longum tempus. Atque, ut est a natura compara-
tiun, not'itas reddiderat ipsum ei jucundum per continuain conversationem. Et
sonus vocis incognitte erat ei solamen suliludinis. Interim ejus parentes contabes-
cebanl assiduo Jietu atque tristitia. Et, rumore latius diffusa, sorores ilia; nalu
grandiores factw crant certiores de omnibus ; et relicta domo contenderant festinan-
ter et certatim tristes ac flentes, ad videndos et alloquendos parentes suos. Ilia
nocte maritus sic alloquilur suum Psychen {exceptis enim oculis, senliebatur tactu
in posterioribns Edd. contra Nostri geniiim, sed iibiqiie per me monitiim
et correctuni. Oud. — I O\on. ignoralur. Id. — 2 Sic bene correxit Beroaldns,
nt jam est in Ed. Vicent. In aliis piioribns et Ed. Bas. pr. incendcrat.
Vide ad Sutton. Ner. cap. 48. ' Equnm insccndit.' Id. — 3 Palat. satis.
Id. — 4 Oxon. prospere d. stntimque. Pitli. prope, et mox prastulante. Id.
— o Hie d. t. sic agebunt. Fux. H(cc d.t. s. agebantur : et Aldus. Roald. B.
M. IIcEc d. Putean. Hoc est in Pith. Hwc est in Mss. pliiriniis, ct Ed.
Jnnt. post, ut Wow. .ic. bene reposnere. Agebant uiisquam, nisi in Ed.
Ber. et Bas. Oudendurp. — Del. ejus. TJ) delectationem non est in Aldo.
Elmenhorst, Neque etiam in Edd. Jnntinis. Oudendurp. — 7 D'Orv. s. r.
incertus. Idem. — 8 Palat. mwrore animi. Wowerins. Pal. m. animi senes-
cebant. Cic. pro Clnent. ' iVI<i:rore et lacrymis consenesccbant.' Etmcnh. —
D'Orv. Fux. Pal. Oxon. cognorerant. 'riini propequc Pith. Pro alque in
13'Orv. Pith, ac Pal. lugubrc. Oudendorp. — 1 Affeclumque Pith. D'Orv.
NOTiE
^ Ignobilis maritus] Ignotus. GIos- post ipsnm, ' occisap in publicum
sae: '"AyvoKXros, ifjnobilis.' castitatis,' lib. de Pallio.
'^ Inlerfecla virginilatis curant] Nota '' Mwrore consenesccbant] Sic Cicero,
genitivum cum verbo 'euro.' ' in- pro Cluentio : ' Muirore ct lacrymis
ttrfectae virj^initatis' dicit, utTerlull. consenescebant.'
326 APULEII
sentiebatur :') Psyche, dulcissima et cara uxor, exitiabile*
tibi periculum minatur Fortuna saevior,^ quod observan-
dura pressiore cautela censeo. Sorores jam tuae mortis
opinione^ turbatae, tuumque vestigium requirentes, scopu-
lum istum protinus aderunt.^ = Quarum si quas forte la-
iiientationes acceperis, neque respondeas,^ immo nee 9 pro-
spicias omnino. Ceterum, milii quidem gravissimum do-
lorem, tibi ' vero summum creabis exitium. Annuit, et ex
arbitrio mariti se facturam ^ spopondit. Sed eo simul cum
nocte dilapso diem totum lacrymis ' ac plangoribus misella
consumit : se nunc maxime prorsus perisse + iterans, quae
beati^ carceris custodia septa, et humanae conversationis
colloquio viduata, ne sororibus'^ quidem suis de se moe-
et auditit) : Suavissima Psyche, et dilecta conjux, letale periculum tibi impendet a
fortuna crude liore ; quod suadeo ut caveas majori diligeiilia. Sorores tuce jam
perturbatcE opinione tuee mortis, et invtstigaiites tiios gressus, brevi vetiient ad
istam rupem. Quarum si forte audieris aliquos ejulatus, ne responde: quinitnmo,
ne respice quidem ad eus. Alias mild quidem paries dolorem acerbisshnum, tibi
vero uttimajn perniciem. Assensa est, it promisit se obsecuturam voluntati sui con-
jugis. Sed, postquam ipse abiit una cum nocte, hifortunata Psyche transigit totum
diemfletibus ac planctibus: sapius dicens se nunc polissimum interiisse fundilus,
quippe qu(E, inclusa scpto divitis carceris, et privata solatia humana conversationis,
porexerant. Id. — 2 Reg. Fux. Nam. — 3 Flor. a. nihil s. Elmenli. — 4 D'Oiv.
Fux. exitiale. Probuni est iitrumque : et saepe variatimi. Vide ad lib. iv.
p. 70. ' Exitiabili nexu.' Pith, execrabile. Oud. — 5 Scavior. Flor. sicvior. El-
menli. — 6 Ed. Vicent. opinionem. Oiid. — 7 Adiere. Fwx.aderunt. Roald. Oiiines
libri, quibiis iisi siiimis, aderunt. Vere et ex sententia. Wower. Falsiim hoc
est adiere. Postea enlm deninin adveiiiunt : qiiare coriexi olini aderunt:
idqiie et Fulvii liber agnoscit. Vide Suspect. Lect. (lib. ii. Ep. 10.) et supra
22. Sciopp. in Symb. Aderunt. Sic Bertinus, Fulvii liber, et Flor. Adere l^o-
man. Adiere Aldus: alii adierunt. Lib. ii. ' Prima face cubiculum tuum
adero.' Elmenh. Pag. 27. Ed. Pric. nbi vide. Adeimit hie liabent quoque
Mss. O. cum Ed. Junt post, utjani ante emendandum esse verissime nionuit
Beroaldus, quem landatum oportuerat, pro adei-e vel adiere, quod est etiam
in Ed. Viceut. et ceteris ante Wower. Vide mox, ' mensam accumbens :'
et sexcenties apud Nostrum. Oud.— 8 Fux. neque tamen resp. Roaldus. Reg.
Fux. neque tamen deas. Oud.- — 9 I. e. ne pros, quidem : ut alibi. Pal. ntqiie.
Reg. n. perspicuas. Giielf. sec. n. rcspicias. Id. — 1 Pro tibi in Guelf. sec. et
Palat. 7ii. Id. — 2 Oson. sese facturum. Id. — 3 Flor. ciiml. Elmenh. — 4 D'Or-
vill. Edd. Elm. Scriv. Pnc. periisse. Oud. — 5 Ms. bini. A.n, divini? Sciopp.
in Symb. Ful. bini. Forte, divini. Wower. — G Nes or. Aldinus, nee sor.
NOTJE
' Scopulum istum protinus aderunt] scopulum. Sic lib. ii. ' Prima face
Quasi dicas, erunt protinus ad istum cubiculum tuum adero.'
METAMORPHOSEON LIU. V. 327
rentibus opem salutarem ferre, ac 7 ne videre eas quidem
omnino posset.^ Nee lavacro, nee eibo, nee ulla denique
refeetione recreata, flens iibertim,^ decessit ad somnum.
Nee mora, eum paulo maturius lectum maritiis aceubans,
eamque etiamnune ' laerymantem eomplexus, sic expostu-
lat : Haeccine ^ raihi pollieebaiCj Psyche mea ? Quid jam
de te tuus maritus expeeto ? Quid spero?^ Et perdia, et
pernox/' nee inter amplexus^ conjugales desinis crucia-
tum.'5 Age jam nunc, ut voles,7 et animo tuo damnosa
ne posset quidem ferre auxilium salubre suis snroribus, quce lugehant propter se,
aut eliam eas aspicere uUo modo. Neque balne.o refecta, neque esu, neque demum
uUo cibo, sed plorans largiter, contulit se dormitum. Confestimque maritus ejus
Cubans in lecto juxta ipsam paulo citius solito, et amplexus earn adhuc plorantem
sic conqueritur : An hoc promitlebas mihi, Psyche mea? Quid ego, quamvis tuus
conjux, possum deinceps expectare a te? Quid possum sperare? Neque die,
neque nocte, neque in ipsis complexibus tui mariti finem nllum facts te macerandi.
Fac nunc jam, quicquid libitum erit, et gere rnorem animo tuo cupienti exitiabilia :
Colv. Item Mss. Flor. D'Orv. Pith. Guelf. sec. Edd. Vicent. Junt. ut saepe
erratiir. Suis abest a Pith. Oud.—7 Pleiique alii, At. Colv. At in Edd. O.
ante ipsiim, contra Mss. in qiioinm mnltis rursum nee. Oiid. — 8 Mss. Flor.
D'Orv. Pith. Fiix. Guelf. Oxon.Palat. duntposse, sine idonea constiuctione.
Nisi pro ques Ifegas cum siiperscripta lectione Guelf. pr. ct, ut referatur ad
' iterans.' Id. — 'J Par. Guelf. pr. uberrime. In Pal. flensque. Sed vide ad
lib. I. pag. 45. Id.— I Male Edd. Juntin. Aid. nunc etiam. Id.— 2 Hiccine.
Vel //occ/ne vel iS'iccine legendiim. Saepissime in bis libris sic peccatnni in-
veni. Sciopp. in Symb. Rom. Hucme. Legend nm : Siccine. Elmenh. Hoccine
edidit Scriver. ut p. 93. 'Hoccine tibi complacuit.' Sed /f<Ecdne recte in
Mss. plerisque, Edd. Aid. Junt. post. Wow. Pric. Flor. In D'Orvill. pollice-
bar. Pith, pollicibare. Oud.— 3 Quid spero absunt a Cod. Palat. Id — 4 Et p.
et p. Fux. perfida et pernox, ut Aid. Verum sine perfidia immutari non potest.
Elegans locutio. Agell. lib. ii. cap. 2. ' Stare solitus Socrates dicitur perti-
naci statu perdius atque pernox.' Symmacb. Epist. 47. lib. ii. ' Actus,
quos pernox et perdins tibi cura; babes.' Sic ctiani legittir infra illo loco :
'At ego niisura per noctem et per diem lanificio nervos contorqueo.' Vctns
lib. pra'fert : ' At eco niisera pernox et per diem,' itc. Pergo igitur legere:
pernox el perdia. Uoaldns. Flor. Rom. et Aid. perfida, male. Elmenh. Pala-
tin. quoque, D'Orv. Pith. Gm^lferb. et Oxon. a m. pr. cum Edd. Vicent.
Jimtinis habent perfida. Sed bene jam corrcxit IJeroaldus, ct perd/Vt serva-
rnnt ex meis Regius et Ms. Oxon. In Fux. est perfidia. Vide ct Pric. ad
lib. IX. pag. 271. et Elmenh. Ind. ac de ' pernox ' ad Virg. G. iii. 230. Oud.
— 5 Oxon. aspeclus. Id. — Cmcialus. F. cjululus. Dictum, ut Horat. ' De-
sine ijueielarimi.' Sed cnni a<;cusandi casu Noster lib. in. ' Scelus desi-
nerc :' lib. iv. ' Fugain et (letuin desinere :' ut Cicero 1. vii. Epist. 1. ad
NOTyE
' Perdia, el pernox] ' Perdius ' ct totum <licni aliquid fuciens, dlirans
'pernox' adjcctiva sunt, idem so- pcrscvcrans.
nantia ac, per totam noctem, aut per
328 AFULIII
poscenti pareto : ^ tamcn 9 memineris mea3 serine moniUo-
iiis, cum coeperis sero poenitere. Tunc ilia precibus, et
dnm se morituram comminatur, extorquet a marito, cupitis
annuat : ut soiorcs videat, luctus nmlceat, ora conlcrat.'
Sic ille novae nuptas precibus [92] veniam tribuit ; et insu-
per, quibuscumque vellet, eas auri " vel monilium donare
concessit. Sed identidem monuit, ac saepe terruit, ne quan-
do, sororum pernicioso consilio suasa, de forma ^ mariti
quaerat : neve se sacrilega curiositate ' de tanto fortunarum
snggestu'^ pessum ^ dejiciat ; ncc'^ suum postea contingat
amplexum. Gratias egit ^ marito. Jamque laetior animo/
Sed prius, inquit, ccnties^ moriar, quam tuo isto dulcissi-
mo ' connubio caream. Amo eniin, et efflictim tc, quicvnn-
qne es, diligo, atque ut nieum spiritum, nee ipsi Cupidini
verum recordare meorum prudentiian monitoritm, cum cceperit te poenitere, sed tar-
dius. Tunc ilia rogitans, et minitans se alias morituram, impetrat ah invito marito
ut assentiatur suis oplatis ; ut ipsa fruutiir conspectu sororum, leniat earum mcero-
rem, prcesentesque prcescns coram alloquatur. Sic Hie concessit lianc facultafem
precibus sua; rwrce cnnjugis, et permisit pneterea, ut eas impertiret quocumque
inunere vellet, sive auri, sii-e gemmarum. Sed subinde admonuit, et swpius de-
tcrruil, ne unquam, inducla cxitiabili consilio suarum sororum, iuquirat qiuc sit
fades sui conjvgis ; neve se delurbet ex tanto culmine divitiarum impia curiositate,
ncque postea fruatur suo complexu. Ilia egit grates sua conjiigi, et jam exhilarata
animo, At, inquit, peream potius centies, quam priver hoc tuo suavissimo conjugio.
Diligo enim, et perdite amo te, quisquis es, et veluti meam vitam, teque antepono
Mariiim, ' Artem desinere.' Brant. — 7 Palat. Giielf. sec. ut volens. Oiul.—
8 Oxon. am. pr. paralm. GiieU". pr. parato. Id. ^9 Va\. tantum : quod placet.
Roaldus. Tantum. Vulgo, tamcn. Elineiiliorstiiis. B. M. tantum. Puteaii.
Adde Flor. Pal. Oxon. D'Orv. Pith, cum Edd. Wow. Elm. et Piie. Vix
tameii persuadent. Passim tamen in tantum, et vice versa, al)iit, et stepe pro,
nihilominus tamen, ponitur. Vide ad lili. iii. p. .57. ' Piiesentis tanieti
facti stnpore defixus.' Oud.—l Quidam, conscrat. Colvius. Conserat. Fnx.
conferat, et Aid. Rectum. Quomodo infra : ' Ad Venprem collata facie :' ut
est in Ms. Roald. — 2 Guelf. sec. seiasa de f. Palat. c. seiade formia. Ed. Jimt.
post, sua de forma. Cave andias. Lib. ix. ' Probe suasum et confirniatuni ani-
mi.' Oud. — 3 Par. cupiditate. Id. — 4 Guelf. pr. suggesto. Id. — 5 Oxon. Fnx.
pensum d. V\K\\. pensa d. Id. — 6 Rectins pnto,He. Col v. Non satis idoneam
video mntandi rationem. Dein exemplum Pith. Oud. — 7 D'Orv. agit. Id. —
8 Malim, si per Mss. liceret, animi. Vide ad 1. v. p. 90. Id.— 9 
TVNews
OpenLibrary